InScience Magazine

Author: Βασίλης Λεμπέσης

  • InScience – Συνέντευξη Βασίλη Ζουμπουρλή

    InScience – Συνέντευξη Βασίλη Ζουμπουρλή

    Το InScience παρουσιάζει  μια συνέντευξη με τον Διευθυντή Ερευνών στην Μοριακή Βιολογία του Καρκίνου και των Βλαστικών Κυττάρων στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Βασίλη Ζουμπουρλή.

    Κεφάλαια της Συνέντευξης

    00:00:16 Εισαγωγή

    00:01:29 Βιογραφικά στοιχεία

    00:03:25 Το περιεχόμενο του βιβλίου

    00:17:14 Μήπως το βιβλίο εκδόθηκε αρκετά νωρίς;

    00:22:40 Τι είναι μια πανδημία;

    00:31:43 Ο ιός ως «αόρατος» εχθρός

    00:35:17 Η ιστορία των πανδημιών

    00:42:05 Ποια τα σημαντικά ζητήματα στην αντιμετώπιση της πανδημίας

    00:47:49 Η εμπειρία του από την έρευνα πάνω στο AIDS

    00:55:36 Προσωπικές αναμνήσεις

  • Δέκα χρόνια από την σύσταση του Παραρτήματος Σαλαμίνας της Εταιρείας Αστρονομίας & Διαστήματος

    Δέκα χρόνια από την σύσταση του Παραρτήματος Σαλαμίνας της Εταιρείας Αστρονομίας & Διαστήματος

    To InS προβάλει τη δραστηριότητα τοπικών και περιφερειακών εταιρειών και συλλόγων που έχουν σαν αντικείμενο δράσης την εκλαΐκευση της επιστήμης. Σε αυτό το άρθρο παρουσιάζουμε το ιστορικό της ίδρυσης και δράσης του Παραρτήματος Σαλαμίνας της Εταιρείας Αστρονομίας και Διαστήματος.  Ιούνιος 2011 – Ιούνιος 2021Όλα ξεκίνησαν το 1999, από μια επίσκεψή μου στο βιβλιοπωλείο «ΑΙΘΡΑ», του αείμνηστου Ευάγγελου Σπανδάγου, ψάχνοντας για αστρονομικά βιβλία. Πάνω στην συζήτηση ο εκδότης, μου αναφέρει ότι έχει ιδρυθεί στον Βόλο η Εταιρεία Αστρονομίας και Διαστήματος και μου δείχνει το περιοδικό «Ουρανός», τριμηνιαία έκδοση  της Εταιρείας.

    Μετά από λίγες ημέρες, επικοινώνησα με την Εταιρεία, και συγκεκριμένα με τον πρόεδρό της κ. Μαυρομμάτη. Συζητήσαμε για το πως θα μπορούσε να συσταθεί και στην Σαλαμίνα ένα Παράρτημα. Μέσα από αυτή τη συζήτηση γεννήθηκε η ιδέα για την σύσταση του Παραρτήματος. Η εποχή εκείνη δεν ήταν ιδιαίτερα ευνοϊκή για μια τέτοια προσπάθεια στο νησί της Σαλαμίνας οπότε η σκέψη παρέμεινε στα χαρτιά, ως μελλοντική προοπτική. Μετά από λίγα χρόνια, το 2006, την περίοδο της δημαρχιακής θητείας του κ. Σ. Σοφρά, θα τοποθετηθώ ως άμισθο μέλος της Δημοτικής Επιχείρησης Πολιτισμού & Ανάπτυξης Σαλαμίνας (Δ.Ε.Π.Α.Σ).ΟΙ ΙΔΡΥΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ

    Διοργάνωση μαθημάτων λαϊκής αστρονομίας σε συνεργασία με Δήμο, Σχολεία και άλλους φορείς.

    Διοργάνωση Άστρο-βραδιών  (παρατηρήσεις με τηλεσκόπια σε εξοχικές περιοχές της Σαλαμίνας)

    Διεξαγωγή μαθητικών διαγωνισμών με ανάλογες βραβεύσεις.

    Επισκέψεις σε αστεροσκοπεία.

    Εκδηλώσεις με διαλέξεις από επιφανείς επιστήμονες.

    Κατασκευή Λαϊκού  ΑστεροσκοπείουΣτα Μαθήματα Λαϊκής Επιμόρφωσης που δημιουργεί τότε ο Δήμος, εντάσσονται με δική μου πρωτοβουλία, και τα Μαθήματα Λαϊκής Αστρονομίας , που ξεκινούν στις 6 Δεκεμβρίου του 2008 με μικρή προσέλευση κοινού. Κατά μια ευτυχή συγκυρία το 2009 ορίζεται ως Διεθνές Έτος Αστρονομίας από την Διεθνή Αστρονομική Ένωση για να τιμηθεί η συμπλήρωση 400 ετών από την εποχή που ο Γαλιλαίος είχε χρησιμοποιήσει για πρώτη φορά το τηλεσκόπιο. Με αφορμή αυτήν την επέτειο προτείνω στον Δήμο Σαλαμίνας τη διοργάνωση ενός μαθητικού διαγωνισμού ζωγραφικής με συμμετοχή όλων σχεδόν των σχολείων της Σαλαμίνας, που καταλήγει σε μια πανηγυρική τελετή στην κατάμεστη αίθουσα του Δημαρχείου. Προσκεκλημένοι ομιλητές ήταν ο κ. Δ. Σιμόπουλος, διευθυντής του Ευγενίδειου Ιδρύματος τότε -σήμερα επίτιμος – η αστροφυσικός κ. Ελένη Χατζηχρήστου , ο αστρονόμος κ. Ν. Ματσόπουλος, εκπρόσωπος του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών και ο κ. Άρης Μυλωνάς, εκπρόσωπος της Ελληνικής Ερασιτεχνικής Αστρονομικής Ένωσης. Η εκδήλωση αυτή ήταν η πρώτη δραστηριότητα αστρονομικού ενδιαφέροντος στη Σαλαμίνα, και πιστεύω ότι απετέλεσε κομβικό σημείο για την ίδρυση του Παραρτήματος Σαλαμίνας.

    Συνεχίζοντας τα Μαθήματα Λαϊκής Αστρονομίας είδα ότι το ενδιαφέρον του κοινού μεγάλωνε οπότε ωρίμασε πλέον στο μυαλό μου η σκέψη για την ίδρυση κάποιου φορέα και στην Σαλαμίνα. Προς τα τέλη του 2010 και αρχές του 2011 συγκροτείται ένας ικανός αριθμός ατόμων που επιθυμούν την ίδρυση ενός φορέα ερασιτεχνών αστρονόμων και στην Σαλαμίνα. Καταθέτουμε το αίτημά μας στην Εταιρεία Αστρονομίας & Διαστήματος οπότε εγκρίνεται η ίδρυση του Παραρτήματος στην Σαλαμίνα τον Ιούνιο του 2011.

    Άμεσα, προετοιμάζεται η πρώτη Αστροβραδιά Σαλαμίνας με προσκεκλημένο ομιλητή τον κ. Ξ. Μουσά καθηγητή Διαστημικής Φυσικής και παρατήρηση του ουρανού με τηλεσκόπια.  «Αστροβραδιά», μια λέξη όμορφη και πρωτόγνωρη για το κοινό της Σαλαμίνας, οι λάτρεις συρρέουν στα τηλεσκόπια και θαυμάζουν για πρώτη φορά το μεγαλείο του ουρανού. Αυτό ήταν. Οι Αστροβραδιές καθιερώνονται ως, η ετήσια εορτή της Αστρονομίας στην Σαλαμίνα πάντα με μεγάλη προσέλευση κοινού. Το καλοκαίρι του 2012, εορτάζεται για πρώτη φορά στην Σαλαμίνα, η Αυγουστιάτικη Πανσέληνος, στο Πέτρινο Θεατράκι των Σεληνίων και από τότε, καθιερώνεται και αυτή η δράση, ως θεσμός στην Σαλαμίνα με πρωτοβουλία του Παραρτήματός μας.

    Άλλη μια ετήσια επιτυχημένη δραστηριότητα μας είναι η κοπή της πρωτοχρονιάτικης πίτας που συνοδεύεται πάντα με ομιλία ενός διακεκριμένου επιστήμονα. Μέχρι σήμερα έχουν τιμήσει την εκδήλωση,  ως ομιλητές, οι Δρ. Ξενοφών  Μουσάς, Δρ. Μάνος Δανέζης, Δρ. Στράτος Θεοδοσίου, Δρ. Διονύσιος Σιμόπουλος και οι Δρ. Φιόρη-Αναστασία Μεταλληνού και Δρ. Ελένη Χατζηχρήστου. Όλοι διακεκριμένοι επιστήμονες στον χώρο της Αστρονομίας.Εκτός των παραπάνω, παγιωμένων πλέον, δραστηριοτήτων ο φορέας μας δίνει προτεραιότητα στη διάδοση της αστρονομίας και των επιτευγμάτων της επιστήμης  στο ευρύτερο κοινό και ιδιαίτερα, στα νέα παιδιά, τους μαθητές.  Γι’ αυτό διοργανώνει συχνά, εκδηλώσεις, ομιλίες με πανεπιστημιακούς που κατάγονται από τη Σαλαμίνα  όπως οι Δρ. Β. Λεμπέσης και Δρ. Ν. Ανδριανός,  δίνει παραδόσεις σε σχολεία, προωθεί τον διαγωνισμό που διοργανώνει κάθε χρόνο η Εταιρεία Αστρονομίας σε συνεργασία με το υπουργείο Παιδείας και παροτρύνει τους μαθητές να συμμετέχουν σε Διαγωνισμούς. Το 2012 προώθησε τον Διαγωνισμό της NASA «Γίνε Επιστήμονας για Μια Μέρα» που αφορούσε στην διαστημική συσκευή Cassini. Σε αυτόν τον Διαγωνισμό, το πρώτο πανελλαδικό  βραβείο, σε επίπεδο Δημοτικού, κέρδισε η τότε μαθήτρια του Δημοτικού Σχολείου, Έλενα Λαμπίρη από τα Εκπαιδευτήρια «ΗΛΙΑΔΗ» της Σαλαμίνας. Το όνομα της νικήτριας και ο τόπος καταγωγής καταχωρήθηκαν στην ιστοσελίδα της NASA.

    Ο φορέας μας δεν παρέμεινε  μόνον στο νησί της Σαλαμίνας αλλά  συνεργάστηκε και συνεργάζεται ακόμη, με φορείς εκτός του νησιού όπως το Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού, είναι υποστηρικτής του θεσμού Athens Science Festival στην Τεχνόπολη του Δήμου Αθηναίων, συνεργάτης της Ένωσης Ελλήνων Φυσικών στα Θερινά Σχολεία και στην δράση «Η Φυσική Μαγεύει».

    Επίσης, σε συνεργασία με την Ε.Ε.Φ διοργάνωσε για πρώτη φορά στην Σαλαμίνα, ημερίδα με θέμα «Η Φυσική στην Εκπαίδευση με Δίαυλο την Αστρονομία» και, το καλοκαίρι του 2019, εμψύχωσε Θερινό Σχολείο Φυσικής για μαθητές δημοτικού και γυμνασίου. Ακόμη, σημαντική ήταν και η συμμετοχή του Παραρτήματός μας σε Ελληνικά και Διεθνή Συνέδρια. Το 2013 συμμετείχε στις εργασίες του 21ου  Διεθνούς Συνεδρίου XXI SEAC (Societe Europeenne pour I’Astronomie dans la Culture ).  Τον Σεπτέμβριο του 2018, πήρε μέρος στο «Πανελλήνιο Συνέδριο Scientix για την εκπαίδευση STEM»,  εισάγοντας από τους πρώτους στην Ελλάδα τη ρομποτική (STEM) στην Εκπαιδευτική Διαδικασία της Αστρονομίας.

    Από τις αρχές του 2019, το Παράρτημά μας διοργανώνει Σεμινάρια Λαϊκής Αστρονομίας και στον Πειραιά (για παιδιά και ενήλικες) που περιλαμβάνουν εργαστήρια και κατασκευές καθιστώντας τα σεμινάρια, διαδραστικά και συμμετοχικά. Επιπλέον, το Παράρτημά μας συνεργάζεται με  πολλούς εκπαιδευτικούς Διεθνείς Οργανισμούς, όπως  οι: «LEAD Philippines»,  «World Voice International», «Edu World Voice»,  «Academic Development for Global Leadership in Education», «Igniting Dreams of Young Minds Foundation»,  «Charles Walter’s Society for Innovation and Research»,  «International Organization of Educators and Researchers Inc. (IOER)», «South Asian Institute of Advanced Research and Development», «Center for Peace Advocacy and Sustainable Development», «Witty Gossip».

    Πρόσφατα, στις 1-18 Απριλίου 2021, σε συνεργασία με την  «Witty Gossip» διοργάνωσε  την πολύ πετυχημένη «Παγκόσμια Συνδιάσκεψη  για την Ειρήνη και την  Βιώσιμη Ανάπτυξη 2021». Το θέμα της συνδιάσκεψης ήταν : «Εκπαιδεύοντας τη νέα γενιά σχετικά με τους 17 Στόχους για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη οι οποίοι ορίζονται από τα Ηνωμένα Έθνη για ένα ασφαλές περιβάλλον και για ένα περισσότερο βιώσιμο μέλλον στην εποχή της κρίσης».

     Ένας ακόμη άξονας, που δραστηριοποιείται ο φορέας μας, είναι η Παρατηρησιακή Αστρονομία. Διοργανώνει Αστροπαρατηρήσεις σε ορεινές και απόμερες περιοχές της Σαλαμίνας , που συνοδεύονται από πραγματολογικά στοιχεία Μυθολογίας των Αστερισμών, πρακτικές μεθόδους Ουρανογραφίας. Η δράση αυτή αποτελεί βιωματική και εμπειρική μάθηση του Ουρανού στην ύπαιθρο και εντρύφηση στα μυστικά της Αστροφωτογράφησης. 

    Στην διαχρονική αυτή πορεία του φορέα μας δεν ήταν όλα ρόδινα. Η κοινωνική δράση σε μια μικρή και εν πολλοίς, κλειστή κοινωνία δεν είναι μια εύκολη υπόθεση. Σε όλα αυτά τα χρόνια υπήρξαν και στιγμές που αντιμετωπίσαμε αρνητικές αντιλήψεις καθώς και κακόβουλες και υπονομευτικές πρακτικές. Τα γεγονότα αυτά δεν μας πτόησαν και σήμερα με σιγουριά μπορούμε να ισχυριστούμε πως δημιουργήσαμε μια υποτυπώδη αστρονομική παιδεία στο νησί μας. 

    Στην προσπάθειά μας έπαιξε μεγάλο ρόλο η στήριξη που δεχτήκαμε από επαγγελματίες του νησιού, και από το κοινό που στηρίζει τις εκδηλώσεις μας. Σημαντική ήταν και η βοήθεια που λάβαμε από το «Πλανητάριο Θεσσαλονίκης» που πάντα χαρίζει αστρονομικές αφίσες  και μπλουζάκια στους μικρούς μας φίλους. 

    Συνεχίζουμε με νέους στόχους όπως η διεύρυνση της συνεργασίας μας με την Εκπαιδευτική Κοινότητα για την προώθηση της επιστήμης της Αστρονομίας στους μαθητές, τη  Δημιουργία ενός Καφέ της Επιστήμης στο νησί μας και ο πάγιος στόχος μας,  η κατασκευή Λαϊκού Αστεροσκοπείου.

  • Συνέντευξη με τον Δημήτρη Πατέλη

    Συνέντευξη με τον Δημήτρη Πατέλη

    Το InScience παρουσιάζει  μια συνέντευξη με τον καθηγητή φιλοσοφίας Δημήτρη Πατέλη.

    Κεφάλαια της Συνέντευξης

    00:01:07 Παρουσίαση βιογραφικών στοιχείων του Δημήτρη Πατέλη.

    00:02:33 Τι κενό στη βιβλιογραφία έρχεται να καλύψει αυτό το βιβλίο.

    00:54:31 Μέσα από ποια προοπτική εξετάζονται οι θετικές επιστήμες και η τεχνολογία στο βιβλίο. Για ποιο λόγο ένας αναγνώστης και περισσότερο ένας επιστήμονας του περιοδικού θα πρέπει να το διαβάσει.

    01:03:21 Σε ποιο βαθμό οι σύγχρονοι φιλόσοφοι ασχολούνται με τις εξελίξεις στην επιστήμη. Ένας φιλόσοφος πρέπει να παρακολουθεί την εξέλιξη της επιστήμης;

    01:29:49 Η επίδραση των οικογενειακών καταβολών, του περιεχομένου των προπτυχιακών σπουδών στο Λομονοσόφ και της εργασίας στο Πολυτεχνείο Κρήτης στην επιλογή της επιστήμης και τεχνολογίας ως αντικείμενο του φιλοσοφικού στοχασμού.

    01:45:51 Η λεγόμενη Τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση.

    02:18:40 Η Πανδημία

  • Συνέντευξη Βαγγέλη Σπανδάγου

    Συνέντευξη Βαγγέλη Σπανδάγου

    Στις 19 Μαΐου 2020 έφυγε από τη ζωή, σε ηλικία 80 ετών, ο μαθηματικός-συγγραφέας Ευάγγελος Σπανδάγος. Μεγάλο μέρος της δραστηριότητάς του αφιερώθηκε στη μελέτη και μετάφραση έργων αρχαίων Ελλήνων επιστημόνων. Σε αυτή την πλευρά του έργου του αναφέρεται η συνέντευξη που είχε δώσει πριν αρκετά χρόνια στο InS και την οποία δημοσιεύουμε σήμερα ως έναν ελάχιστο φόρο τιμής στη μνήμη του. Η συνέντευξη είχε δοθεί στον Βασίλη Λεμπέση το 2009 στο βιβλιοπωλείο ΑΙΘΡΑ, έδρα των ομώνυμων εκδόσεων, που είχε ιδρύσει και διατηρούσε ο Ε. Σπανδάγος στην Αθήνα.–InS: Kύριε Σπανδάγο θα θέλατε να μας δώσετε, εν συντομία, κάποια βιογραφικά σας στοιχεία;-E.Σ: Γεννήθηκα στο Ρέθυμνο. Ο πατέρας μου ήταν ηλεκτρονικός με την πρώτη βιοτεχνία ραδιοφώνου στην Κρήτη. Μετά μετέφερε την έδρα από το Ρέθυμνο στα Χανιά και το 1953 ήλθε στην Αθήνα που είχε την πρώτη βιοτεχνία ιατρικών μηχανημάτων. Κατά τη διάρκειας της κατοχής είχε συμμετοχή στην Εθνική Αντίσταση όπου επιδιόρθωνε τους ασύρματους ανταρτικών ομάδων. Ο παππούς ήταν εκδότης εφημερίδας στο Ρέθυμνο και διατηρούσε βιβλιοπωλείο. Τέλειωσα το Μαθηματικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών. Μετά το Πανεπιστήμιο διορίστηκα στο Δημόσιο, την άλλη μέρα, γιατί τότε οι διορισμοί ήταν άμεσοι και υπηρέτησα 28 χρόνια στη Μέση Εκπαίδευση από όπου πήρα σύνταξη από το Πειραματικό Σχολείο Αθηνών. Παράλληλα, ως οικογενειακή επιχείρηση διατηρούσα, από το 1980, και το βιβλιοπωλείο φυσικομαθηματικών βιβλίων «ΑΙΘΡΑ» (έδρα και των ομώνυμων εκδόσεων) στο οποίο μπορεί να βρει κανείς παμπάλαια βιβλία φυσικών επιστημών και μαθηματικών, από καταβολής της τυπογραφίας μέχρι σήμερα.–InS:  Είναι γνωστή στο πανελλήνιο η δουλειά σας πάνω στους αρχαίους Έλληνες επιστήμονες. Ας τα πάρουμε από την αρχή. Πως πήρατε την απόφαση να ασχοληθείτε με αυτό το αντικείμενο;-E.Σ:  Όταν ήμουν καθηγητής στο Πειραματικό Σχολείο του Πανεπιστημίου Αθηνών ένας μαθητής  παρατήρησε ότι το σχολικό βιβλίο αναφέρει μόνο την Υπατία και με ρώτησε αν υπήρχαν άλλες γυναίκες μαθηματικοί. Τι να του πω εκείνη την ώρα; Δεν ήξερα τίποτα. Του είπα ότι θα το ψάξω. Άρχισα να ψάχνω και μετά από έρευνα ετών ανακάλυψα σαράντα πέντε αρχαίες Ελληνίδες μαθηματικούς! Τα στοιχεία ήταν περιορισμένα. Π.χ. Νικαρέτη Κορινθία μαθηματικός. Ψάχνοντας μέσα σε συγγράμματα αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων βρήκα, παρεμπιπτόντως, τις αναφορές σε αυτά τα ονόματα.

    Στο Πειραματικό Σχολείο έκανα μερικές δειγματικές διδασκαλίες και ο, τότε επόπτης του Πειραματικού, κ. Μαρκαντώνης (σήμερα πρόεδρος στον Φιλολογικό Σύλλογο «ΠΑΡΝΑΣΣΟ») μου ζήτησε να κάνω μια πρωτότυπη πειραματική διδασκαλία. Δεν ξέρω πως μου ήλθε στο νου και του λέω ότι θα διδάξω αρχαία ελληνικά μαθηματικά. Όλοι μείνανε άφωνοι! Σου λέει, τι είναι αυτό το πράγμα; Άκου αρχαία ελληνικά μαθηματικά! Το πείραμα πέτυχε πλήρως. Έβγαλα φωτοτυπίες από το πρώτο βιβλίο από τα στοιχεία του Ευκλείδη, το οποίο είναι πολύ εύκολο για τα παιδιά γιατί ουσιαστικά η ορολογία είναι ίδια. Κύκλο έλεγαν οι αρχαίοι Έλληνες, κύκλο λέμε και εμείς, κέντρο  λένε οι αρχαίοι το ίδιο και εμείς. Ξεκινάει το μάθημα και κάποιος με ρώτησε αν θα μεταφράσουμε τις προτάσεις. Του λέω την γλώσσα μας δεν την μεταφράζουμε απλά αποδίδουμε στην  νέα ελληνική. Και το πείραμα πέτυχε.

    Θυμάμαι τώρα αυτό που μου είπε κάποτε ο Ευάγγελος Σταμάτης  που ήταν ο πρώτος που είχε εκδώσει τα «Στοιχεία» του Ευκλείδη, τα «Άπαντα» του Αρχιμήδη και τα «Κωνικά» του Απολλώνιου στη νεότερη Ελλάδα. Επειδή είχα κάποιες απορίες τον είχα συναντήσει στην Μαθηματική Εταιρεία. Μου είπε τότε: «Εσύ θα συνεχίσεις το έργο μου!». Αναρωτήθηκα τι άραγε να εννοούσε. Από μέσα μου είπα: τι λέει τώρα ο άνθρωπος; Το νερό όμως είχε μπει στο αυλάκι και σιγά σιγά, έχοντας και την εμπειρία του διδακτικού πειράματος, ξεκίνησα. Από τότε έχω εκδώσει τα έργα 30 αρχαίων μαθηματικών και αστρονόμων, το αρχαίο κείμενο, την  απόδοση στη νεοελληνική και τα σχόλιά του.–InS:  Ένα ερώτημα που θέτει ο κόσμος είναι που βρίσκετε αυτά τα κείμενα; Ποιες είναι οι πηγές σας;-E.Σ: Οι πηγές είναι πολύ εύκολο να βρεθούν αρκεί να διαθέσεις χρήματα. Εθνική Βιβλιοθήκη Παρισίων. Προς τιμήν τους, έχουν όλα τα παλαιότυπα. Ήθελα για παράδειγμα τα «Οπτικά» και «Κατοπτρικά» του Ευκλείδη. Στέλνω μια επιστολή και τους τα ζητώ. Το φωτογραφίζουν, δεν φωτοτυπούνται αυτά, από μια έκδοση του 16ου αιώνα. Με μια επιστολή τους μου ζητούν να τους στείλω 1000 ευρώ. Στέλνω τα χρήματα και μου στέλνουν με  ταχυμεταφορά το αρχαίο κείμενο.   Αλλά αυτά τα κείμενα χρειάζονται και μια μικρή αποκατάσταση. Την κάνω μόνος μου, με την εμπειρία που έχω στα αρχαία ελληνικά. Η Εταιρεία Ελλήνων Φιλολόγων με έχει ανακηρύξει επίτιμο μέλος. Εμένα, που αν δεν αντέγραφα στο σχολείο, δεν θα μπορούσα να περάσω τα Αρχαία και να πάρω απολυτήριο από την, τότε, Έκτη Γυμνασίου! Πως τα φέρνει η ζωή!–InS:  Άρα εδώ, υπεισέρχεται και ο παράγοντας κόστος. Το οποίο το αναλαμβάνετε εσείς προσωπικά …-E.Σ: Και δεν τα αναγνωρίζει και η εφορία …–InS:  Άλλες δυσκολίες συναντήσατε;-E.Σ: Πάρα πολλές. Για παράδειγμα πάρε τον όρο «υπεναντία τομή κώνου». Πως θα το αποδώσεις; Ρωτάς ένα φιλόλογο σου λέει η απέναντι τομή. Έχουμε έναν κώνο πλάγιο, τον τέμνουμε με ένα επίπεδο με τέτοιο τρόπο ώστε τα ζεύγη των γωνιών ανά δύο που σχηματίζονται να είναι ίσα. Είναι η μοναδική περίπτωση που η τομή είναι κύκλος και όχι έλλειψη και αυτό λέγεται «απέναντι τομή». Αυτή τη δουλειά δεν μπορούν να την κάνουν φιλόλογοι. Χωρίς να θέλω να υποτιμήσω το έργο τους. Θέλει εμπειρία και η δυσκολία δεν είναι στην απόδοση. Είναι στο σχολιασμό. Για παράδειγμα, ο Πάππος στην «Μαθηματική Συναγωγή» γράφει μια αναλογία. Πως βγαίνει αυτή, μπορείς να παιδευτείς για μια εβδομάδα για να καταλάβεις πως βγαίνει αυτή η αναλογία.–InS:  Ποιες διακρίσεις έχει πάρει αυτό το έργο σας;-E.Σ: Πολλές. Φτάσαμε στις 14. Έχω δύο από την Ακαδημία Αθηνών, τα έτη 2000 και 2007, έχω δύο διεθνείς, η μία είναι από τον Παγκόσμιο Όμιλο για την Μελέτη των Αρχαίων Πολιτισμών, από τους Lions, από την Ένωση Ελλήνων  Φιλολόγων, από την Ένωση Ελλήνων Φυσικών, από τον Όμιλο Αστρονομίας και Διαστήματος του Βόλου, από το Πειραματικό Σχολείο του Πανεπιστημίου Αθηνών, από την Ένωση Ελλήνων Φυσικών και άλλες.–InS:  Πολλές φορές έχετε διατυπώσει το παράπονο ότι η Πολιτεία έχει στραμμένη την πλάτη της σε αυτήν την προσπάθεια …-E.Σ: Το Υπουργείο Πολιτισμού, επί όλων των κυβερνήσεων. Στείλαμε, ως όμιλος για την προβολή των Αρχαίων Ελληνικών Μαθηματικών, μια επιστολή στο υπουργείο με την οποία ζητήσαμε, στα πλαίσια της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας, να διεξαχθεί μια Έκθεση Αρχαίου Ελληνικού Μαθηματικού και Αστρονομικού Βιβλίου. Τα βιβλία θα τα δίναμε εμείς και από αυτούς δεν ζητήσαμε χρήματα, παρά μόνο μια αίθουσα.  Κανείς δεν απάντησε. Αλλάζει κυβέρνηση τα ίδια. Αργότερα στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Πεκίνου, διοργανώνεται έκθεση Βιβλίου με την Ελλάδα τιμώμενη χώρα. Το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου μας στέλνει μια ανακοίνωση για 12 ενότητες μεταξύ των οποίων και μαγειρική, Αρχαία Ελληνικά Μαθηματικά και Αστρονομία πουθενά.  Τηλεφωνώ στο ΕΚΕΒΙ, όπου μίλησα με μια υπάλληλο, για τον πρόεδρο του ΕΚΕΒΙ ούτε κουβέντα, και τής λέω το παράπονό μου. Η υπάλληλος μου απαντά: «Κύριε γνωρίζετε που θα γίνει η έκθεση;». Απαντώ στο Πεκίνο. «Τι δουλειά έχουν οι Κινέζοι με τα Αρχαία Ελληνικά Μαθηματικά;» Μου ήλθε μεγάλος εκνευρισμός εκείνη την ώρα… Τελικά, της λέω: «Επειδή είσαι αγράμματη, οι Κινέζοι εξέδωσαν το 1852 στα κινέζικα τα «Στοιχεία» του Ευκλείδη. Εμείς τα εκδώσαμε μετά από 100 χρόνια. Το ίδιο αφορά και σε όλα τα υπόλοιπα έργα τα οποία έχουν επανεκδοθεί στα κινέζικα. Και εμείς αρχίσαμε την επανέκδοσή τους μετά το 1974».–InS:  Φαντάζομαι ότι πέρα από αυτά που έχετε εκδώσει εσείς υπάρχουν και πάρα πολλά άλλα έργα. Δεν θα έπρεπε να ήταν αντικείμενο πρωτοβουλίας ενός μεγάλου δημόσιου φορέα, για παράδειγμα της Ακαδημίας Αθηνών; -E.Σ: Εντάξει θα μπορούσε αν και η Ακαδημία έχει απλωθεί σε πολλά θέματα και έχει προσφέρει έργο. Βέβαια από αυτά που σώθηκαν δεν υπάρχουν πολλά ακόμη. Κάτι λίγα μένουν. Όμως υπάρχουν πάρα πολλά έργα από αυτά που έχουν χαθεί σε αραβικούς κώδικες. Στη Βαγδάτη είχαμε εντοπίσει πολλά. Αλλά η βιβλιοθήκη κάηκε και πολλά εκλάπησαν κατά την εισβολή των Αμερικανών. Έπρεπε το Υπουργείο Πολιτισμού να στείλει μια επιτροπή στις βιβλιοθήκες των Αραβικών χωρών και του Ιράν να εντοπίσουν έργα αρχαίων Ελλήνων μαθηματικών και αστρονόμων. Σήμερα καμαρώνουν για το Μουσείο της Ακροπόλεως. Εντάξει. H Αρχαία Ελλάδα δεν είναι μόνο πέτρες και μάρμαρα, στα οποία φυσικά και υποκλινόμαστε. Είναι η αρχαία ελληνική επιστήμη. Δεν θέλω να με πει κάποιος εθνικιστή. Αλλά είναι κάτι το υπαρκτό. Αυτοί που θεμελίωσαν την επιστήμη και τα μαθηματικά ήταν οι Αρχαίοι Έλληνες. –InS:  Σε έναν απλό άνθρωπο όταν τους λες για την αρχαία ελληνική επιστήμη αυτό που του έρχεται στο μυαλό είναι η Ευκλείδεια Γεωμετρία. Ήταν όμως μόνο αυτό; Ποιο ήταν το εύρος της αρχαίας ελληνικής επιστήμης;-E.Σ: Εδώ, άμα μελετήσεις εις βάθος τα έργα αυτά θα δεις ότι εκεί  υπάρχουν οι απαρχές της τριγωνομετρίας και της άλγεβρας. O Διόφαντος γράφει «λήψις επί λήψιν πολλαπλασιασθείσα ποιεί ύπαρξην», δηλαδή μείον επί μείον ίσον με συν.  Αναφέρεται ακόμη και στους μιγαδικούς αριθμούς. Ο Διόφαντος έκαμε το εξής: όταν είχε μία σχέση με τετράγωνο ίσο με αρνητικό αριθμό, την παρέκαμπτε. Άρα είχε καταλάβει ότι κάτι δεν πάει καλά.  Για τα σύνολα,  πρώτα οι αρχαίοι μίλησαν. Βέβαια ο τρόπος έκφρασης ήταν κυρίως γεωμετρικός, αλλά, κάλυπτε όλα τα πεδία.–InS:  Και τώρα το ερώτημα: γιατί αυτή η τεράστια επιστημονική παραγωγή κάποια στιγμή σταμάτησε ή φαίνεται να σταμάτησε;-E.Σ:  Οι διάφοροι πόλεμοι, καταστροφές όπως αυτές των βιβλιοθηκών της Αλεξάνδρειας και του Σεραπείου κ.λπ. Έχει σωθεί μόνον το 5% των έργων αυτών. Ίσως έχουν χαθεί και άλλα μεταγενέστερα έργα σε μαθηματικά για τα οποία δεν γνωρίζουμε. Θέλω και κάτι άλλο να πω. Λένε πολλοί ότι το Βυζάντιο ήταν εναντίον των επιστημών. Δεν συμφωνώ. Σε ένα έργο που έχω εκδώσει παρουσιάζω πάρα πολλούς ιερωμένους που είχαν ασχοληθεί με τα έργα των αρχαίων Ελλήνων μαθηματικών και αστρονόμων. Ο πατριάρχης Φώτιος είχε στείλει επιστολή σε μοναχούς της Καππαδοκία, που τους προέτρεπε, «ερευνάτε ου μόνο τας γραφάς, αλλά και τη γεωμετρικήν τέχνη».–InS: Ωραία, υπήρχε μια ενασχόληση. Αλλά ήταν τέτοιου επιπέδου με το έργο της αρχαιότητας;-E.Σ:  Όχι, όχι.  …τα διατήρησαν αλλά  δεν έφτασαν σε τέτοιο ύψος ποτέ. Βέβαια οι πόλεμοι κόστισαν την απώλεια πολλών χειρόγραφων. Για παράδειγμα, όταν οι σταυροφόροι μπήκαν στην Κωνσταντινούπολη έκαιγαν για να ζεσταθούν κώδικες με έργα αρχαίων Ελλήνων από τη βιβλιοθήκη. Όταν μετά από μερικές ημέρες οι επιτελείς τους κατάλαβαν περί τίνος επρόκειτο τα πήραν στη Δύση.  Και βάσει αυτών των έργων έγινε η Αναγέννηση.–InS:  Όπως και ένα κομμάτι που πέρασε μέσω των Αράβων…-E.Σ: Ναι και αυτό. Αλλά εδώ μιλάμε για κώδικες σε αρχαία ελληνική γλώσσα και όχι μεταφρασμένους …Και εκείνο που έπρεπε να τους προβληματίσει στο Υπουργείο Πολιτισμού είναι ότι μόλις επινοήθηκε η τυπογραφία, τα πρώτα έργα που εκδόθηκαν ήταν η Βίβλος και τα «Στοιχεία» του Ευκλείδη. Και μετά άρχισαν οι εκδόσεις των αρχαίων Ελληνικών Μαθηματικών. Τα «Στοιχεία» του Ευκλείδη έρχονται δεύτερα σε αριθμό εκδόσεων μετά τη Βίβλο. Και εδώ στην Ελλάδα, πιο πολύ αξία έχει ένα κεραμιδάκι πάνω στο οποίο θα αναφέρεται το όνομα ενός εξοστρακισμένου, παρά το έργο ενός αρχαίου Έλληνα μαθηματικού.–InS: Τέλος ένα τμήμα της δουλειάς σας αφορά στο έργο διακεκριμένων Ελλήνων επιστημόνων όπως του μεγάλου Κωνσταντίνου Καραθεοδωρή και του Παπακυριακόπουλου -E.Σ: Όσον αφορά τον Καραθεοδωρή, δυστυχώς υπάρχει μια «Καραθεοδωρήτιδα». Μετά το βιβλίο μου, που έχω την τιμή να προλογίζεται από την αείμνηστη θυγατέρα του Καραθεοδωρή, άρχισαν διάφορες πρωτοβουλίες όπως η ίδρυση Μουσείου στην Κομοτηνή. Η οποία δεν ήταν γενέτειρά του. Οι πρόγονοί του φύγαν από το Μποσνοχώρι της Ανατολικής Θράκης και πήγαν και ίδρυσαν την Νέα Βύσσα. Δυστυχώς, το Μουσείο δεν έγινε εκεί και οι κάτοικοι έχουν ξεσηκωθεί. Στη συνέχεια ένα βιβλίο που κυκλοφόρησε στη Γερμανία και μεταφράσθηκε και εδώ, τον παρουσιάζει ως συνεργάτη των Ναζί. Πολλά και διάφορα λέγονται. Τέλος πάντων. Ο Καραθεοδωρής ήταν ένας μεγάλος επιστήμονας αλλά λέγονται και διάφορες υπερβολές …–InS: Ναι ειδικά σε σχέση με τον Αϊνστάιν λέγονται διάφορα. Θα θέλατε να μας πείτε ..-E.Σ: Ναι, με τον Αϊνστάιν ήταν φίλοι. Όταν στη φυσική παρουσιαζόταν ένα μαθηματικό πρόβλημα ζητούσε την άποψη και τη βοήθειά του. Δεν είναι υποτιμητικό…–InS: Καθόλου. Και είναι και σύνηθες ….-E.Σ: Και είναι και σύνηθες. Αυτά που λένε ότι κλέψανε κάνανε κ.λπ….. Κάποτε είχε πει κάποιος ότι στο σπίτι της κόρης του Καραθεοδωρή υπήρχε ένα βιβλίο με λευκές σελίδες. Μόλις το άκουσα πήγα στο σπίτι και έψαξα. Ήταν ένα έργο για τον  χωρόχρονό που είχε δημοσιεύσει ο Καραθεοδωρής στην εγκυκλοπαίδεια του Δρανδάκη και ήταν καμιά δεκαριά σελίδες ενώ οι υπόλοιπες ήταν λευκές. Ρώτησα την κόρη του Καραθεοδωρή και μου είπε ότι ήταν οι πρόσθετες λευκές σελίδες που έβαλε ο βιβλιοδέτης για να μπορέσει να το δέσει γιατί ήταν ολιγοσέλιδο. Και κάποιος έπλασε ολόκληρη ιστορία περί κλοπής και άλλων τέτοιων παραμυθιών. Βέβαια, ο Καραθεοδωρής ήταν μεγάλος μαθηματικός. Μεγαλύτερος όμως και πιο αδικημένος, ήταν ο Χρήστος ο Παπακυριακόπουλος. Ο Καραθεοδωρής δεν ήταν θεμελιωτής κάποιου κλάδου των μαθηματικών. Ο Παπακυριακόπουλος όμως, ο «Ερημίτης του Πρίνστον», ήταν ένας από τους θεμελιωτές της Γεωμετρικής Τοπολογίας και είχε γράψει την πρώτη διατριβή, την Γεωμετρική Τοπολογία το 1943 παρακαλώ! Δούλευε στο τυπογραφείο και με κίνδυνο γιατί οι Γερμανοί έκαναν μπλόκα. Τον διώξανε από εδώ λόγω της συμμετοχής του στο ΕΑΜ. Πήγε στην Αμερική και διέπρεψε στο Πρίνστον. Η Ασφάλεια των Αθηνών έστειλε έγγραφο στην υπηρεσία Μεταναστεύσεως των ΗΠΑ να τον εκδώσουν ως επικίνδυνο κομμουνιστή. Τα συνηθισμένα… Πού τώρα; … Στο Πρίνστον! Το οποίο είχε μακρά παράδοση σε αυτά. Ήταν το Ίδρυμα το οποίο είχε φιλοξενήσει τον Αϊνστάιν όταν αυτός διέφυγε από τη ναζιστική Γερμανία.

    Ο Παπακυριακόπουλος δεν ήταν καθηγητής, ήταν Ανώτατος Ερευνητής και τον διορισμό του τον υπέγραψε ο Οπενχάιμερ. Πέθανε το 1973 και την μεγάλη περιουσία του την άφησε στο Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Υπάρχει η μονοκατοικία του στο Χαλάνδρι εγκαταλειμμένη από το 1973. Στείλαμε στον Πρύτανη ένα έγγραφο για αξιοποίησή της αλλά δεν πήραμε απάντηση. Σύνηθες φαινόμενο στην Ελλάδα.–InS: Kύριε Σπανδάγο θα θέλαμε να σας ευχαριστήσουμε για αυτή τη συνέντευξη. Θα θέλατε να προσθέσετε κάτι τελευταίο;-E.Σ: Σας ευχαριστώ και εγώ πολύ. Το μόνο που θέλω να πω είναι ότι τα βιβλία τα έχω βγάλει από μεράκι και όχι για το κέρδος. Θα ήθελα να τα διαβάζουν τα παιδιά, όχι από προγονολατρεία, αλλά για να γίνουν καλύτεροι. Και φυσικά να προβάλουμε, ως πολιτεία, την αρχαία ελληνική επιστήμη.

    ΕΡΓΟΓΡΑΦΙΑ

    Η σειρά “Έργα Αρχαίων Ελλήνων Μαθηματικών-Αστρονόμων”

    (Απόδοση στη νεοελληνική – σχολιασμός Ευάγγελου Σπανδάγου).

    α ) “Οι Χαμένες Πραγματείες του Ευκλείδου”.

    β) “Τα Οπτικά και τα Κατοπτρικά του Ευκλείδου”.

    γ) “Τα Φαινόμενα του Ευκλείδου”.

    δ) “Τα Σφαιρικά του Θεοδοσίου”. Προλογίζει ο καθηγητής του Πανεπιστημίου του Memphis των Η.Π.Α., Γεώργιος Αναστασίου.

    ε) “Τα Περί Κυλίνδρου Τομής και Περί Κώνου Τομής του Σερήνου”. Προλογίζει ο Ακαδημαϊκός Νικόλαος Αρτεμιάδης.

    στ) “Το Περί μεγεθών και αποστημάτων Ηλίου και Σελήνης του Αριστάρχου”. Προλογίζει ο αστρονόμος Άγγελος Αναγνωστίδης,  Διδάκτωρ  του Πανεπιστημίου του Γκέντιγκεν.

    ζ) “Η Συναγωγή του Πάππου του Αλεξανδρέως” (τόμος Α’, βιβλία β’, γ’, δ’). Προλογίζει η Επίκουρη  Καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αθηνών Μάρω Παπαθανασίου.

    η) “Η Συναγωγή του Πάππου του Αλεξανδρέως”. Προλογίζει η Επίκουρη  Καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αθηνών Μάρω Παπαθανασίου.

    θ) “Η Συναγωγή του Πάππου του Αλεξανδρέως” (τόμος Γ’, βιβλία ζ’). Προλογίζει η Επίκουρη Καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αθηνών Μάρω Παπαθανασίου.

    ι) “Η Αριθμητική Εισαγωγή του Νικόμαχου του Γερασηνού”. Προλογίζει η Καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Σοφία Καλπαζίδου.

    ια) “Υπόμνημα εις το πρώτον των Ευκλείδου Στοιχείων του Πρόκλου” (τόμος Α΄).  Προλογίζει ο Αν.  Καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης Μιχάλης Λάμπρου.

    ιβ) “Τα Σχόλια του Πρόκλου στο α’ βιβλίο των Στοιχείων του Ευκλείδου” (τόμος Β΄).  Προλογίζει ο Καθηγητής του Πανεπιστημίου Cameron  των ΗΠΑ Ιωάννης Αργυρός.

    ιγ) “Εισαγωγή εις την σπουδήν των ουρανίων φαινομένων του Γεμίνου του Ροδίου”. Προλογίζει η Επίκουρη  Καθηγήτρια του ΕΜΠ Χριστίνα Φίλη.

    ιδ) “Οι Καταστερισμοί του Ερατοσθένους”.  Προλογίζει ο Επίκουρος  Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Στράτος Θεοδοσίου.

    ιε) “Τα Φαινόμενα και Διοσημεία του Αράτου”. Προλογίζει ο Επίκουρος  Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Μάνος Δανέζης.

    ιστ) “Στοιχείων βιβλίον ιδ΄ του Υψικλέους και ιε΄ Ανωνύμου”. Προλογίζει ο Δρ. των Μαθηματικών Ιωάννης Θωμαΐδης.

    ιζ) “Των Αράτου και Ευδόξου Φαινομένων εξηγήσεως του Ιππάρχου”. Προλογίζει η Επίκουρη  Καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αθηνών Μάρω Παπαθανασίου.

    ιη) “Τα έργα του Αυτολύκου του Πιτανέως “Περί κινούμενης σφαίρας” και “Περί επιτολών και δύσεων””. Προλογίζει ο  Νικόλαος Καστάνης, Διδάκτορας του ΑΠΘ.

    ιθ) “Το έργο του Κλεομήδους “Κυκλική Θεωρία Μετεώρων””. Προλογίζει ο Αναπληρωτής Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Ξενοφών Μουσάς.

    κ) “Το έργο του Ευκλείδου “Δεδομένα””. Προλογίζει ο Αναπληρωτής  Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Ιωάννης Αραχωβίτης.

    κα) “Η Μαθηματική Σύνταξις του Πτολεμαίου” (τόμος Α’, βιβλία α’, β’, γ’). Προλογίζει η Επίκουρη  Καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αθηνών Μάρω Παπαθανασίου.

    κβ) “Των κατά το μαθηματικόν χρησίμων εις την Πλάτωνος ανάγνωσιν του Θέωνος του Σμυρναίου”

    Προλογίζει η Καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αθηνών και Πρόεδρος της Εταιρείας Ελλήνων Φιλολόγων Γεωργία Ξανθάκη – Καραμάνου.

    κγ) “Των τα μέτα τα φυσικά του Θεοφράστου”. Προλογίζει η ερευνήτρια-ιστορικός Ποτίτσα Γρηγοράκου, Διδάκτορας του Πανεπιστημίου της Σορβόννης.

    κδ) “Υψικλέους :Αναφορικός”

    κε) “Ερατοσθένους: Είς τα Αράτου Φαινόμενα”

    κστ) “Αχιλλέως Τατίου: Περί του Παντός”. Προλογίζει η Επίκουρη Καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αθηνών Παναγιώτα Πρέκα – Παπαδήμα.

    κζ) “Η Συναγωγή του Πάππου του Αλεξάνδρεως”. (Τόμος Δ’,  βιβλίο η’). Προλογίζει η Επίκουρη Καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αθηνών Μάρω Παπαθανασίου.

    Η σειρά “Ιστορική-Ερευνητική Βιβλιοθήκη»

    α) “Οι Μαθηματικοί της Αρχαίας Ελλάδος” των Ευαγ. Σπανδάγου – Ρ. Σπανδάγου.

    β) “Οι Αστρονόμοι της Αρχαίας Ελλάδος” των Ευαγ. Σπανδάγου – Ρ. Σπανδάγου.

    γ) “Οι Ιατροί και οι Φαρμακολόγοι της Αρχαίας Ελλάδος”, των Ευαγ. Σπανδάγου – Ρ. Σπανδάγου.

    δ) “Οι Θετικοί Επιστήμονες της Βυζαντινής Εποχής”, των Ευαγ. Σπανδάγου – Ρ. Σπανδάγου.

    ε) “Έλληνες Θετικοί Επιστήμονες από το 1453 έως το 1821”, των Ευαγ. Σπανδάγου – Ρ. Σπανδάγου. Προλογίζει ο Αν. Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Ξενοφών Μουσάς.

    στ) “Οι Φυσικοί Επιστήμονες της Αρχαίας Ελλάδος”, του Ευαγ. Σπανδάγου.

    ζ) “Τα Μαθηματικά των Αρχαίων Ελλήνων”, του Ευαγ. Σπανδάγου. Προλογίζει ο Καθηγητής του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, Επαμεινώνδας Πάνας.

    η) “Η Ζωή και το Έργο του Κωνσταντίνου Καραθεοδωρή”, του Ευαγ. Σπανδάγου (βραβείο Ακαδημίας Αθηνών έτους 2000). Προλογίζει η θυγατέρα του μεγάλου μαθηματικού, Δέσποινα Ροδοπούλου – Καραθεωδορή.

    θ) “Η Αστρονομία των Αρχαίων Ελλήνων”, του Ευαγ. Σπανδάγου, Προλογίζει ο Επίκουρος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Νικόλαος Νικολής.

    ι) “Η κρίση των αρχών των Αρχαίων Ελληνικών Μαθηματικών”, του Heinrich Scholz (Μετάφραση : Ευαγ. Σπανδάγου).

    ια) “Η χρυσή τομή στην Αρχαία Ελλάδα”, του Ευάγγελου Σπανδάγου. Προλογίζει η Δέσποινα Ροδοπούλου – Καραθεοδωρή (Θυγατέρα του μεγάλου μαθηματικού Κωνσταντίνου Καραθεοδωρή).

    ιβ) “Διογένης ο Απολλωνιάτης (ο Ρεθύμνιος Φυσικός Φιλόσοφος) “, του Ευάγγελου Σπανδάγου. Προλογίζει ο φιλόλογος – Δήμαρχος Ρεθύμνης Δημήτριος Αρχοντάκης.

    γ) “Το Άπειρο στην Αρχαία Ελλάδα και τα Παράδοξα του Ζήνωνος “, του Ευάγγελου Σπανδάγου. Προλογίζει ο Ομότιμος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Κωνσταντίνος Σταθακόπουλος.

    ιδ) “Συγγράμματα των Αρχαίων Ελλήνων στις Θετικές Επιστήμες”, Ευαγ. Σπανδάγου. Προλογίζει ο Καθηγητής του Πανεπιστημίου Πατρών Παναγιώτης Σιαφαρίκας.

    ιε) “H Μετεωρολογία στην Αρχαία Ελλάδα” , Ευαγ. Σπανδάγου. Προλογίζει ο Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Χρήστος Ζερεφός, Ακαδημαικός.

    ιστ) “Αρχαία Ελληνικά Προβλήματα Αριθμητικής” , Ευαγ. Σπανδάγου. Προλογίζει ο Ομότιμος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Πατρών Παύλος Δημοτάκης.

    ζ) “Εύδημος ο Ρόδιος, ο ιστορικός των Μαθηματικών και της Αστρονομίας” , Ευαγ. Σπανδάγου. Προλογίζει ο Ομότιμος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης Νικόλαος Ε. Παπαδογιαννάκης.

    η) “Χρίστος Παπακυριακόπουλος – ο Ερημίτης του Πρίνστον” , Ευαγ. Σπανδάγου.

    ιθ) “Το Δήλιο Πρόβλημα στην Αρχαία Ελλάδα”, Ευαγ. Σπανδάγου. Προλογίζει ο Ακαδημαϊκός Νικόλαος Αρτεμιάδης.

    ικ) “Το Δήλιο Πρόβλημα στην Αρχαία Ελλάδα”, Απόδοση στη νεοελληνική – σχολιασμός Ευάγγελου Σπανδάγου.

  • O R. P. Feynman και η επιστήμη των υπολογιστών.

    O R. P. Feynman και η επιστήμη των υπολογιστών.

    O Richard Feynman υπήρξε ένας φυσικός o οποίος συνδύασε με μοναδικό τρόπο την πρωτοποριακή έρευνα με την απαράμιλλη διδασκαλία που άφησε εποχή στα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα. Σε αυτό το άρθρο εστιάζουμε σε μια λιγότερη γνωστή, στο ευρύτερο κοινό, πτυχή της ερευνητικής του δραστηριότητας που αφορά στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές και τη διαδικασία του υπολογισμού η οποία άνοιξε το δρόμο σε μια επανάσταση: αυτή των κβαντικών υπολογιστών.

    Ο Feynman είναι ένας επιστήμονας ιδιαίτερα γνωστός στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό καθώς τις τελευταίες δεκαετίες έχουν μεταφραστεί πολλά από τα βιβλία του. Ανάμεσα σε αυτά και το βιβλίο με τίτλο «Διαλέξεις για του Υπολογιστές» (Feynman, 2006). Στις σελίδες αυτού του βιβλίου ο Feynman αφενός μεν, δίνει τη δική του, μοναδική, άποψη για όλα τα θέματα που αφορούν στα θεμέλια των υπολογιστών αφετέρου δε, ανοίγει σημαντικούς δρόμους για την εξέλιξη των υπολογιστών πολύ πέρα από τη εικόνα και αντίληψη που είχαμε για αυτούς μέχρι τις ημέρες μας.

    Το ενδιαφέρον του Feynman για τους υπολογιστές χρονολογείται από τα χρόνια του Σχεδίου Μανχάταν και τον σχεδιασμό της ατομικής βόμβας. Στο κεφάλαιο με τον τίτλο «Λος Aλάμος εκ των ένδον», το οποίο έχει δημοσιευτεί στο βιβλίο «Σίγουρα θα αστειεύεστε κ. Φάινμαν»,  ο Feynman διηγείται τα γεγονότα που οδήγησαν στην τοποθέτησή του ως επικεφαλής της  «Ομάδας ΙΒΜ» η οποία είχε υπό την ευθύνη της τον υπολογισμό της ενέργειας που εκλύεται κατά την διάρκεια της έκρηξης (Feynman, 2018). Είναι ενδεικτικό πως, ακόμη και τότε, αρκετά πριν από την έλευση ενός πραγματικού υπολογιστή, ο Feynman  και η ομάδα του ανέπτυξαν τρόπους για να κάνουν παράλληλους υπολογισμούς για την λειτουργία και απόδοση της βόμβας.Ο Richard P. Feynman γεννήθηκε στο Far Rockaway της Νέας Υόρκης το 1918. Πήρε το πτυχίο στη φυσική το 1939 από το Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης (ΜΙΤ) και το διδακτορικό του δίπλωμα από το Πανεπιστήμιο του Princeton το 1942. Σε νεαρή ηλικία έλαβε μέρος στο Πρόγραμμα Manhattan που αφορούσε στην κατασκευή της ατομικής βόμβας στη διάρκεια του Β! Παγκοσμίου Πολέμου. Δίδαξε στα Πανεπιστήμια Cornell και California Institute of Technology (Caltech). Το 1965 τιμήθηκε με το βραβείο Νόμπελ στη φυσική, μαζί με τους Sin-Itiro Tomonaga και Joulian Schwinger, για την εργασία του στην κβαντική ηλεκτροδυναμική. Διατύπωσε επίσης μια μαθηματική θεωρία η οποία εξηγούσε το φαινόμενο της ιδανικής ρευστότητας του υγρού ηλίου. Στη συνέχεια, μαζί με τον Murray Gell-Mann, επιτέλεσε θεμελιώδες έργο στον τομέα των ασθενών αλληλεπιδράσεων, όπως η διάσπαση βήτα. Εκτός από τα παραπάνω επιτεύγματα, ο Feynman εισήγαγε εντελώς νέες υπολογιστικές τεχνικές όπως τα πασίγνωστα πλέον διαγράμματα Feynman, τα οποία – ίσως περισσότερο από κάθε άλλο φορμαλισμό στη νεότερη επιστήμη – άλλαξαν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τις θεμελιώδεις φυσικές διαδικασίες και υπολογίζουμε τα φυσικά μεγέθη που τις χαρακτηρίζουν.

    Ο Feynman υπήρξε ένας εξαίρετος δάσκαλος και γι’ αυτό τιμήθηκε με το Μετάλλιο Διδασκαλίας Oersted το 1972. Στην προσωπική του ζωή υπήρξε λάτρης των κρουστών, της ζωγραφικής, του χορού και του γυναικείου φύλου. Ασχολήθηκε με τις επισκευές ραδιοφώνων, την παραβίαση κλειδαριών και την αποκρυπτογράφηση της ιερογλυφικής γραφής των Μάγια. Στη δεκαετία του ’80 συμμετείχε στην επιτροπή διερεύνησης των αιτίων της πτώσης του διαστημικού λεωφορείου Challenger.

    Σε φιλοσοφικό επίπεδο ο Feynman δεν ήταν παρά ένας ακόμη εκπρόσωπος, και μάλιστα «δογματικά» προσκολλημένος, του αγγλοσαξονικού θετικισμού, που απεχθανόταν τις συζητήσεις γύρω από τις φιλοσοφικές προεκτάσεις των επιτευγμάτων της φυσικής.ΠΡΟΦΗΤΗΣ ΜΙΑΣ ΝΕΑΣ ΕΠΟΧΗΣ

    Σε μια ιστορική ομιλία του με τίτλο There’s Plenty of Room at the Bottom, στο Ετήσιο Συνέδριο της American Physical Society στις 29 Δεκεμβρίου του 1959, στο Caltech, ο Feynman αναδεικνύεται σε προφήτη μιας επανάστασης στο χώρο της τεχνολογίας η οποία σήμερα βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη (Feynman, 2005). Σε αυτή την ομιλία ο Feynman μίλησε, εξήντα χρόνια πριν, για την δυνατότητα να γράψουμε μια ολόκληρη εγκυκλοπαίδεια, όπως η Britannica, πάνω στην κεφαλή μιας καρφίτσας και έθεσε τις βάσεις και την φυσική νομιμοποίηση της νανοτεχνολογίας, θεμελιώνοντας θεωρητικά τη δυνατότητα κατασκευής νανομηχανών. Στην ίδια ομιλία θα βρούμε μια εκτενή και ενδελεχή αναφορά  στη δυνατότητα της δραστικής μείωσης του όγκου των υπολογιστών και της συρρίκνωσής του στο επίπεδο λίγων ατόμων.

    Όμως τα ζητήματα τα οποία έθεσε ο Feynman δεν ήταν απλά ποσοτικά. Δεν αφορούσαν, δηλαδή, σε μια απλή αναγωγή μεγέθους. Αντίθετα, προοικονομούσαν επαναστατικές εξελίξεις και ριζικές μεταβολές. Ως επιστήμονας υψηλού επιπέδου, ο Feynman, προέβλεψε πολύ εύστοχα την κατεύθυνση των εξελίξεων ξεκινώντας από την εφαρμογή των υπολογιστών στην πράξη. Εάν οι υπολογιστές πρέπει συνεχώς να γίνονται ταχύτεροι και μικρότεροι σε μέγεθος, σύντομα θα φθάσουμε σε ένα σημείο όπου ακόμη και οι λογικές πύλες και τα υπόλοιπα βασικά εξαρτήματα θα έχουν το μέγεθος μερικών ατόμων. Εκεί όμως βρίσκεται το βασίλειο της κβαντικής φυσικής, της οποίας οι νόμοι διαφέρουν ριζικά από αυτούς της κλασικής φυσικής. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την πλήρη ανατροπή της αντίληψης μας για την λειτουργία των υπολογιστών. Με την ομιλία αυτή, καθώς και με τις ομιλίες του σε συνέδρια τη δεκαετία του 1980 και με τις διαλέξεις του, από το 1983 έως το 1986, στο Caltech, ο Feynman συνέγραψε, κατά κάποιον τρόπο, την «ουβερτούρα» μιας νέας εποχής, αυτής των κβαντικών υπολογιστών.ΔΥΣΚΟΛΑ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ

    Πέρα από τους περιορισμούς που θέτει η φύση, υπάρχουν και υπολογιστικά προβλήματα που έχουν θέσει, στην κυριολεξία, σε δοκιμασία τις ικανότητες των υπολογιστών. Ένα από τα πιο διάσημα προβλήματα αυτού του τύπου είναι η παραγοντοποίηση ενός μεγάλου αριθμού που αποτελεί γινόμενο δυο πρώτων αριθμών. Ο πολλαπλασιασμός δύο πρώτων αριθμών είναι εύκολο πρόβλημα αλλά το αντίστροφο είναι στην κυριολεξία ένας εφιάλτης. Ακριβώς για αυτό το λόγο αποτελεί τη βάση όλων των συστημάτων κρυπτογράφησης από την ασφάλεια των συναλλαγών στο Διαδίκτυο μέχρι τη μετάδοση κρατικών μυστικών. Η βάση αυτών των συστημάτων είναι το σύστημα RSA, από τα αρχικά γράμματα των επωνύμων των ερευνητών του ΜΙΤ, Rivest, Samir και Aldeman αντίστοιχα (Rivest 1979). H εκρηκτική υπολογιστική δυναμική των κβαντικών υπολογιστών είναι ο λόγος που τεχνολογικά μεγαθήρια, όπως η Google και η Intel, εταιρείες οπλικών συστημάτων καθώς και αμυντικές και άλλες κυβερνητικές υπηρεσίες έχουν στρέψει το ενδιαφέρον τους σε αυτούς. Αντίστοιχα πυρετώδεις είναι και οι ρυθμοί στην ακαδημαϊκή κοινότητα: μόνο το 2015, για παράδειγμα, τρία μεγάλα περιοδικά δημοσίευσαν πάνω από 3.000 επιστημονικές εργασίες που αναφέρουν τους όρους «κβαντική πληροφορική» ή «κβαντική πληροφορία».Ο κβαντικός υπολογισμός είναι, μαζί με την κβαντική προσομοίωση, τα δύο απότοκα της προφητικής ομιλίας του R. Feynman στο συνέδριο με θέμα «Η φυσική του υπολογισμού» που διοργανώθηκε στο ΜΙΤ το 1981 (Feynman, 1982). Το επόμενο μεγάλο βήμα πραγματοποιήθηκε το 1985, στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, όταν ο φυσικός D. Deutsch απέδειξε πως οι κβαντικοί υπολογιστές μπορούν πράγματι να εκτελέσουν υπολογισμούς οι οποίοι είναι αδύνατον να εκτελεσθούν από κλασικούς υπολογιστές (Deutsch, 1985).  Ο κβαντικός υπολογισμός ξεκίνησε ως ερευνητικό πεδίο το 1994, όταν ο μαθηματικός P. Shor, στα εργαστήρια Bell, απέδειξε πως ένας κβαντικός υπολογιστής θα μπορούσε να επιλύσει το πρόβλημα της παραγοντοποίησης ενός μεγάλου αριθμού ο οποίος είναι γινόμενο δυο πρώτων αριθμών (Shor, 1994). Η σημασία αυτού του επιτεύγματος γίνεται εμφανής αν αφήσουμε τους αριθμούς να μιλήσουν μόνοι τους. Το 1994 χρειάστηκαν οκτώ ολόκληροι μήνες, και περισσότεροι από 1000 υπολογιστές, ώστε το κρυπτογραφικό σύστημα RSA να επιτύχει την παραγοντοποίηση ενός αριθμού 129 ψηφίων. Αν είχαμε τη δυνατότητα να φτιάξουμε έναν κβαντικό υπολογιστή με την ίδια περίπου ταχύτητα, ο αλγόριθμός του Shore θα εκτελούσε αυτήν την αποστολή σε λιγότερο από 10 δευτερόλεπτα.ΜΙΑ ΝΕΑ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΛΟΓΙΚΗ

    Για να εξηγήσουμε τι είναι αυτό που κάνει τους κβαντικούς υπολογιστές τόσο διαφορετικούς από τους αντίστοιχους κλασικούς θα ξεκινήσουμε από τo θεμελιώδες στοιχείο της πληροφορίας, το ένα bit. Ένα bit είναι, στην πράξη, κάποιο φυσικό σύστημα, το οποίο μπορεί να βρεθεί σε δυο διαφορετικές διακριτές καταστάσεις που αναπαριστούν δύο λογικές τιμές: ναι ή όχι, αληθής ή ψευδής, ή, απλά 1 και 0. Για παράδειγμα στους σημερινούς υπολογιστές, η διαφορά δυναμικού ανάμεσα στους οπλισμούς ενός πυκνωτή αναπαριστά ένα bit πληροφορίας: φορτισμένος πυκνωτής αντιστοιχεί στο 1 και αφόρτιστος στο 0. Ένα bit πληροφορίας μπορεί να κωδικοποιηθεί σε οποιοδήποτε φυσικό σύστημα αρκεί αυτό να διαθέτει τουλάχιστον δύο διακριτές καταστάσεις. Αν όμως επιλέξουμε ως bit, για παράδειγμα, το ηλεκτρόνιο ενός ατόμου το οποίο, μέσω ενός φυσικού μηχανισμού (για παράδειγμα η αλληλεπίδραση του ατόμου με το φως μιας συσκευής λέιζερ) εξαναγκάζεται να «περιφέρεται» σε δύο «καθορισμένες τροχιές» γύρω από τον πυρήνα, τότε τα πράγματα αρχίζουν και γίνονται λίγο πιο περίπλοκα. Στην κβαντική μηχανική το ηλεκτρόνιο, έχει την πιθανότητα να βρεθεί τόσο σε μια από δύο διαφορετικές καταστάσεις («τροχιές»), όσο και σε μια σύμφωνη υπέρθεση (coherent superposition) των δύο καταστάσεων. Δηλαδή, το άτομο, έχει τη δυνατότητα να βρίσκεται τόσο στην κατάσταση 0, όσο και στην κατάσταση 1, ταυτόχρονα! Αν και η υπέρθεση είναι ένα φαινόμενο γνωστό στην κλασική φυσική, για παράδειγμα στην κυματική, εντούτοις η υπέρθεση κβαντικών καταστάσεων είναι εντελώς διαφορετικής φύσης, για την οποία δεν υπάρχει ανάλογο στον κλασικό κόσμο, (Dirac 1958). Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο είμαστε αναγκασμένοι να μιλάμε για κβαντικά bit ή qubit. Φυσικά, εφόσον στην καθημερινή μας ζωή έχουμε εμπειρίες μόνο κλασικών φαινομένων τέτοια φαινόμενα μάς φαίνονται πολύ παράξενα και δυσνόητα.  Οι αναγνώστες αξίζει να έχουν υπόψη τους πως η υπέρθεση των δύο καταστάσεων καταρρέει όταν επιχειρήσουμε μια μέτρηση στο σύστημα [1]. Το αποτέλεσμα της μέτρησης μπορεί να είναι είτε 1 ή 0.

    Ας δούμε, όμως, τις θεαματικές συνέπειες που μπορεί να έχει η ιδέα της υπέρθεσης. Ας σκεφτούμε έναν καταγραφέα που δημιουργείται από τρία bit. Κάθε κλασικός καταγραφέας τέτοιου τύπου μπορεί να αποθηκεύσει, σε μια δεδομένη στιγμή, μόνο έναν από οκτώ δυαδικούς αριθμούς, δηλαδή ο καταγραφέας μπορεί να βρίσκεται σε μια από οκτώ δυνατές καταστάσεις όπως 000, 001, 010, … 111. Ο αντίστοιχος κβαντικός καταγραφέας,  μπορεί να αποθηκεύσει σε μια στιγμή, και τους οκτώ αριθμούς σε μια κβαντική υπέρθεση όλων των δυνατών καταστάσεων. Αυτό είναι κάτι εκπληκτικό. Αν συνεχίσουμε να προσθέτουμε qubit στον καταγραφέα αυξάνουμε την χωρητικότητα του εκθετικά, δηλαδή τρία qubit μπορούν να αποθηκεύσουν 8 διαφορετικούς αριθμούς ταυτόχρονα, τέσσερα qubit μπορούν να αποθηκεύσουν 16 διαφορετικούς αριθμούς και, γενικά, L qubit μπορούν να αποθηκεύσουν 2L αριθμούς. Από την στιγμή που ο καταγραφέας βρίσκεται σε μια σύμφωνη υπέρθεση αυτών των καταστάσεων, έχουμε τη δυνατότητα να εκτελέσουμε πράξεις με όλους αυτούς τους αριθμούς, δημιουργώντας, επί της ουσίας, μια νέου τύπου παράλληλη επεξεργασία πάνω σε ένα μόνο τμήμα του κβαντικού hardware. Για να εκτελέσει κάτι τέτοιο ένας κλασικός υπολογιστής θα πρέπει είτε να επαναλάβει τον ίδιο υπολογισμό 2L φορές ή να χρησιμοποιήσει 2L επεξεργαστές που θα εργάζονται παράλληλα. Με άλλα λόγια ο κβαντικός υπολογιστής, μας προσφέρει τεράστιο όφελος σε χρόνο και μνήμη.

    Μια συνέπεια της αρχής της υπέρθεσης είναι η εμφάνιση του φαινομένου του κβαντικού εναγκαλισμού [2](quantum entanglement) ανάμεσα στις καταστάσεις δύο ή περισσότερων κβαντικών συστημάτων τα οποία έχουν αλληλεπιδράσει με κάποιο τρόπο ή έχουν δημιουργηθεί από κοινού μέσα από μια φυσική διαδικασία (Barnett 2009). Σε αυτήν την περίπτωση η κβαντική κατάσταση ενός από τα επιμέρους συστήματα δεν μπορεί να περιγραφεί ανεξάρτητα από την κατάσταση των άλλων ακόμη και στην περίπτωση που βρίσκονται σε πολύ μεγάλη απόσταση μεταξύ τους. Η κατάσταση των επιμέρους συστημάτων μπορεί να περιγραφεί μόνον ως κατάσταση ενός ενιαίου συστήματος (Penrose 2004). Ως έννοια, ο κβαντικός εναγκαλισμός, εισήχθη στη κβαντομηχανική για πρώτη φορά από τον Schrödinger το 1935, ο οποίος μάλιστα τον χαρακτήρισε και ως την ουσία της κβαντομηχανικής (Schrödinger 1935).

    Τα κυκλώματα ενός υπολογιστή αποτελούνται από πολυάριθμες λογικές πύλες που συνδέονται, μέσω αγωγών, μεταξύ τους. Μια κβαντική λογική πύλη, όπως και μια κλασική, είναι μια απλή υπολογιστική διάταξη η οποία εκτελεί κάθε φορά μια στοιχειώδη κβαντική λειτουργία, συνήθως πάνω σε δύο qubit. Βέβαια, οι κβαντικές πύλες διαφέρουν από τις κλασικές, στο γεγονός ότι μπορούν να εκτελέσουν λειτουργίες πάνω σε σύμφωνες κβαντικές υπερθέσεις. Εντούτοις, καθώς ο αριθμός των κβαντικών πυλών σε ένα δίκτυο αυξάνεται, τότε, θα βρεθούμε αντιμέτωποι με κάποια σοβαρά πρακτικά προβλήματα. Η κατασκευή ενός κβαντικού υπολογιστή απαιτεί την εμπλοκή και συνεργασία ενός μεγάλου πλήθους από qubit και αυτό καθιστά εξαιρετικά δύσκολη τη διατήρηση του κβαντικού εναγκαλισμού μεταξύ των εμπλεκόμενων καταστάσεων ο οποίος αποτελεί  «εκ των ων ουκ άνευ»  συνθήκη για την λειτουργία ενός κβαντικού υπολογιστή. Είναι προφανές, λοιπόν, πως η διατήρηση του κβαντικού εναγκαλισμού αποτελεί το «σκληρό πυρήνα» του κβαντικού υπολογισμού.ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ

    Συνήθως θεωρούμε την υπολογιστική διαδικασία ως μια σειρά από μαθηματικές πράξεις και παραβλέπουμε πως επί της ουσίας η εκτέλεση ενός υπολογισμού είναι μια φυσική διαδικασία. Όπως χαρακτηριστικά συνόψισε ο R. Landauer, η επεξεργασία της πληροφορίας είναι ενδογενώς συνδεδεμένη με μια φυσική διαδικασία παρά με μια αφηρημένη έννοια και κατά συνέπεια ακολουθεί και αυτή τους νόμους της φύσης (Landauer 1991). Οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές είναι, σε τελική ανάλυση, υλικά αντικείμενα και ως τέτοια δεν μπορούν παρά να υπακούουν στους νόμους της φύσης. Για παράδειγμα, η ταχύτητα μετάδοσης της πληροφορίας δεν μπορεί ποτέ να υπερβεί αυτήν του φωτός ενώ, καθώς οι διαστάσεις των διατάξεων μικραίνουν σε μέγεθος, ερχόμαστε πρόσωπο με πρόσωπο με τις «ιδιορρυθμίες» της κβαντομηχανικής.ΚΒΑΝΤΙΚΗ ΥΠΕΡΘΕΣΗ ΚΑΙ ΚΒΑΝΤΙΚΟΣ ΕΝΑΓΚΑΛΙΣΜΟΣ

    Η κατανόηση των εννοιών της υπέρθεσης και του κβαντικού εναγκαλισμού είναι αρκετά δύσκολη ακόμη και από επαγγελματίες φυσικούς και επιστήμονες καθώς, όπως αναφέραμε, τα κβαντικά φαινόμενα έρχονται σε αντίθεση με τη διαίσθησή μας. Ένα πολύ επιτυχημένο ανάλογο αυτών των δύο εννοιών οφείλουμε στον C. R. Monroe και στον κάτοχο του βραβείου Νόμπελ D. J. Wineland (Monroe 2008). Στο παράδειγμά τους χρησιμοποιούν ένα φαινόμενο που όλοι μας το έχουμε παρατηρήσει όταν προσπαθούμε να σχεδιάσουμε έναν κύβο πάνω σε ένα χαρτί όπου το μάτι μας συνήθως “ξεγελιέται” και δεν μπορεί να διακρίνει ποια πλευρά είναι μπροστά και πια πίσω. Αυτό είναι το ανάλογο της υπέρθεσης δύο κβαντικών καταστάσεων (Εικ. 1). Ο κύβος μας «αιωρείται» ανάμεσα σε δύο διαφορετικές καταστάσεις. Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι το γεγονός πως αν επιμείνουμε λίγο και εστιάσουμε σε μια από τις δύο πλευρές τότε αυτή «έρχεται» στο προσκήνιο αφήνοντας την άλλη στο «παρασκήνιο» και η «αιώρηση» παύει. Η καταστροφή αυτού του μετεικάσματος είναι το ανάλογο μιας μέτρησης σε ένα κβαντικό σύστημα.

    Η περίπτωση του κβαντικού εναγκαλισμού είναι ανάλογη με τον σχεδιασμό δύο όμοιων κύβων (Εικ. 2). Σε αυτήν την περίπτωση το μάτι μας βλέπει και τους δύο κύβους πότε με την ίδια πλευρά μπροστά πότε με την άλλη. Κάθε προσπάθεια να εστιάσουμε το βλέμμα μας πάνω στον έναν από τους δύο κύβους («εκτέλεση μέτρησης») «αναγκάζει» τους κύβους να βρεθούν στην ίδια κατάσταση ανεξάρτητα αν μεταξύ τους δεν υπάρχει κάποια φυσική σύνδεση.Εικ. 1: Κάθε φορά που σχεδιάζουμε έναν κύβο στο χαρτί, δημιουργείται ένα μετείκασμα με αποτέλεσμα για κάποιο χρονικό διάστημα να μην είμαστε σε θέση να διακρίνουμε ποια πλευρά βρίσκεται μπροστά και πια πίσω. Ο κύβος σε αυτήν την περίπτωση (επάνω) βρίσκεται σε μια «υπέρθεση» δύο διαφορετικών καταστάσεων. Αν επιμείνουμε συγκεντρώνοντας το βλέμμα μας σε μια από τις δύο πλευρές τότε βλέπουμε ως μπροστινή είτε την μια (|0>) ή την άλλη (|1>). Αυτό ισοδυναμεί με το να έχουμε κάνει μια μέτρηση.Εικ. 2: Στην περίπτωση αυτή βλέπουμε μια εναγκαλισμένη κατάσταση (επάνω). Το μάτι μας βλέπει τους δύο κύβους πότε με την ίδια πλευρά μπροστά (|0>|0>) πότε με την άλλη ((|1>|1>). Κάθε προσπάθεια (κάτω) να συγκεντρωθούμε πάνω στο σχήμα (μέτρηση) αναγκάζει τους κύβους να βρεθούν στην ίδια κατάσταση ανεξάρτητα αν μεταξύ τους δεν υπάρχει μια φυσική σύνδεση.Όπως έχει γραφεί, ο κβαντικός εναγκαλισμός μπορεί να θεωρηθεί σαν ένας «αόρατος αγωγός» ανάμεσα στα σωματίδια για τον οποίο δεν υπάρχει αντίστοιχο κλασικό ανάλογο (Monroe 2008). Μια εναγκαλισμένη κατάσταση μπορεί να περιέχει περισσότερη πληροφορία από αυτήν που πιθανόν να περιέχεται σε οποιαδήποτε κλασική κατάσταση με τον ίδιο αριθμό σωματιδίων. Το πρόβλημα που υπάρχει με αυτές τις καταστάσεις είναι η ταχύτατη απώλεια των κβαντικών συσχετίσεων λόγω των επιδράσεων του περιβάλλοντος. Πολλοί πιστεύουν πως αυτό και μόνο το γεγονός θέτει όρια στον κβαντικό υπολογισμό. Για αυτόν τον λόγο τα qubit πρέπει να είναι επαρκώς απομονωμένα από το περιβάλλον καθώς οποιεσδήποτε εξωτερικές αλληλεπιδράσεις καταστρέφουν τον κβαντικό εναγκαλισμό και διακόπτουν τον κβαντικό υπολογισμό. Ταυτόχρονα τα qubit πρέπει να αλληλεπιδρούν ισχυρά μεταξύ τους ενώ στο τέλος θα πρέπει να εκτελούνται σε αυτά ακριβείς μετρήσεις ώστε να αποκαλύπτονται τα αποτελέσματα των υπολογισμών. Τα τελευταία χρόνια ο κβαντικός εναγκαλισμός έχει επιβεβαιωθεί σε μια σειρά πειραμάτων στα οποία τα εναγκαλισμένα σωματίδια απέχουν πολλά χιλιόμετρα μακριά (Yu 2020). Με ταχύτατους ρυθμούς ο κβαντικός εναγκαλισμός εξελίσσεται από ένα ζήτημα εργαστηριακής διερεύνησης των θεμελίων της κβαντομηχανικής σε μια πανίσχυρη τεχνολογία. Ήδη στο διάστημα περιφέρονται δορυφόροι που χρησιμοποιούν τον κβαντικό εναγκαλισμό για την κωδικοποίηση και απόκρυψη των μηνυμάτων που μεταδίδουν (Yin 2017).

    Κλείνοντας το άρθρο αξίζει να αναφέρουμε ακόμη μια σημαντική συνεισφορά του Feynman.  Σε μια από τις διαλέξεις του στο Caltech, ο Feynman συσχέτισε την ανάγκη ύπαρξης των κβαντικών υπολογιστών με τη δυσκολία που αντιμετωπίζει ένας κλασικός υπολογιστής να προσομοιώσει ακόμη και τις πιο απλές κβαντικές διαδικασίες. Όπως έχει αποδείξει πολλές φορές η ιστορία, εκεί που τα πράγματα δείχνουν να φθάνουν σε ανυπέρβλητα εμπόδια, είναι η ώρα των μεγάλων επιστημόνων. Ο Feynman αντιλήφθηκε σωστά ότι το πρόβλημα ήταν με το κεφάλι στη γη και τα πόδια στον ουρανό. Απλά αποφάσισε να το αντιστρέψει και να μετατρέψει τη δυσκολία σε ευκαιρία. Η σκέψη του ήταν απλή: εφόσον χρειαζόμαστε ένα τεράστιο υπολογιστικό έργο για να προσομοιώσουμε ένα πείραμα, τότε μπορούμε να θεωρήσουμε το ίδιο το πείραμα, από το στήσιμο μέχρι την τελική μέτρηση, ως ισοδύναμο μιας πολύπλοκης διαδοχής υπολογισμών και τελικά ως υπολογισμό καθαυτό. Με αυτήν τη λογική ο Feynman πρότεινε ότι θα ήταν δυνατόν να προσομοιώσουμε μια κβαντική διαδικασία με δεδομένο ότι ο προσομοιωτής θα είναι ο ίδιος ένα απλούστερο κβαντικό σύστημα. Η κβαντική προσομοίωση είναι ένα από τα πιο συναρπαστικά και ταχύτερα αναπτυσσόμενα πεδία της φυσικής του 21ου αιώνα και έχει άρρηκτη σχέση με την αναγέννηση της ατομικής φυσικής (Lembessis 2020)ΕΡΓΑ ΤΟΥ FEYNMAN

    “The Feynman lectures in physics”, “Statistical mechanics”, “Photon-hadron Interactions”, “Theory of Fundamental Processes”, “Quantum Mechanics and Path Integrals”, “Lectures on Gravitation”, “Feynman’s Tips On Physics: A Problem-Solving Supplement to the Feynman Lectures On Physics”, “Elementary Particles and the Laws of Physics: The 1986 Dirac Memorial Lectures”, «QED: Κβαντική Ηλεκτροδυναμική», «Σίγουρα θ’ αστειεύεστε κύριε Φάινμαν », «Τι σε νοιάζει εσένα τι σκέφτονται οι άλλοι», «Η χαμένη διάλεξη του Feynman», «Έξι εύκολα κομμάτια», «Έξι όχι τόσο εύκολα κομμάτια», «Η χαρά της ανακάλυψης».ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

    Barnett S. M., 2009. Quantum Information. Oxford UK: Oxford University Press, p. 115.

    Deutsch D., 1985. Quantum theory: the Church–Turing principle and the universal quantum computer. Proceedings of the Royal Society of London A 400 (1818), p.97.

    Dirac P. A. M. 1958. The Principles of Quantum Mechanics, 4th edition. Oxford UK: Oxford University Press, p. 14.

    Feynman R. P., 1982. Simulating physics with computers. Int. J. Theor. Phys., 21, p. 467.

    Feynman R. P., 2005. Η χαρά της ανακάλυψης. Αθήνα: ΚΑΤΟΠΤΡΟ.

    Feynman R. P., 2006. Διαλέξεις για τους υπολογιστές. Αθήνα: Leader Books.

    Feynman R. P., 2018. Σίγουρα θα αστειεύεστε, κύριε Φάινμαν! Αθήνα: ΚΑΤΟΠΤΡΟ.

    Landauer R. , 1991. Information is physical. Physics Today 44(5), p. 23.

    Lembessis V. E., 2020. Taming Atoms: The Renaissance of Atomic Physics. Bellingham, Washington USA: SPIE.

    Monroe C. R. and Wineland D. J., 2008. Quantum computing with ions. Scientific American, Issue 8, p. 64.

    Penrose R., 2004. The Road to Reality: A complete guide to the laws of universe, New York, Alfred A. Knopf, p.578.

    Rivest R. I., Shamir A. , and Adelman L. M., 1979. On digital signatures and public key cryptosystems. MIT Laboratory for Computer Science, Technical Report, MIR/LCS/TR-212.

    Shor P., 1994. Algorithms for quantum computation: Discrete logarithms and factoring. Proceedings of the 35th Annual Symposium on the Foundations of Computer Science. New York: IEEE Computer Society Press.

    Schrödinger Ε., 1935. Probability relations between separated systems. Proc. Camb. Phil. Soc., 31, p.555.

    Yu Y., Ma F. et al, 2020. Entanglement of two quantum memories via fibres over dozens of kilometres. Nature, 578, p.240.

    Yin J., Cao Y. et al, 2017. Satellite-based entanglement distribution over 1200 kilometers. Science, 356, p.1140.ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

    [1] Στην κβαντική φυσική αυτό το φαινόμενο είναι γνωστό με τον όρο κατάρρευση της κυματοσυνάρτησης ή του κυματοπακέτου (wave-function collapse).

    [2] O όρος quantum entanglement έχει αποδοθεί στην ελληνική βιβλιογραφία με διάφορες εκδοχές όπως: κβαντική διεμπλοκή και κβαντική σύμπλεξη.

  • Συνέντευξη Ευτύχη Μπιτσάκη

    Συνέντευξη Ευτύχη Μπιτσάκη

    Το InScience παρουσιάζει από το αρχείο του μια συνέντευξη, που πραγματοποιήθηκε το 2009, με τον καθηγητή φιλοσοφίας της επιστήμης και συγγραφέα βιβλίων επιστημονικής και πολιτικής θεωρίας Ευτύχη Μπιτσάκη.
  • Francois Jacob: Εγκώμιο του δαρβινισμού

    Francois Jacob: Εγκώμιο του δαρβινισμού

    (*) ( Πρόκειται για µία συνέντευξη – συζήτηση µεταξύ δύο γνωστών φιλοσόφων και ιστορικών της επιστήµης, όπως ο Dominique Lecourt και ο Pierre-Henri Gouyon, µε τον διάσηµο Γάλλο Νοµπελίστα Francois Jacob σχετικά µε την υιοθέτηση των αντιλήψεων του Δαρβινισµού στην Γαλλία. Είναι ενδιαφέρον ότι το παρόν άρθρο δηµοσιεύτηκε στο περιοδικό Magazine Litteraire τον Μάρτιο του 1999, λίγο χρόνο δηλαδή πριν από την αποκρυπτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώµατος. Το αναδηµοσιεύουµε λόγω του ενδιαφέροντος που παρουσιάζει από ιστορικής, επιστηµονολογικής, παιδαγωγικής και διδακτικής σκοπιάς.)

    Το άρθρο αυτό δηµοσιεύτηκε στα ελληνικά στο περιοδικό ΟΥΤΟΠΙΑ (τ. 87, Νοέµβριος – Δεκέµβριος 2009) και αναδηµοσιεύεται στο InScience έπειτα από άδεια του εκδότη.

    Η αντίσταση της κοινής γνώµης της Γαλλίας στην θεωρία της εξέλιξης δεν έχει ακόµη περατωθεί καθ’ ολοκληρίαν, τόσο για λόγους επιστηµονικούς όσο και για λόγους θρησκευτικούς. Ο Francois Jacob στην παρούσα συζήτηση, εξηγεί τους λόγους γι αυτή την παλαιά επιφύλαξη των Γάλλων προς την δαρβινική εξέλιξη. Ο ίδιος, συνηγορεί υπέρ της θεωρίας, η οποία κατά την άποψή του µάλλον ανυψώνει τον άνθρωπο παρά τον υποβαθµίζει.

    Στον λόγο που είχε εκφωνήσει ο Francois Jacob το 1988 µε την ευκαιρία των εκδηλώσεων για τα εκατό χρόνια του Ινστιτούτου Παστέρ, υπογράµµιζε την ιδέα ότι τα πιο σηµαντικά επιστηµονικά δεδοµένα δεν είναι πάντα το αποτέλεσµα των χρηµατοδοτήσεων, αλλά αποτέλεσµα του έργου που παράγεται συχνά σε κάποια µικρή σοφίτα εργαστηρίου ή σε κάποιο εργαστηριακό υπόγειο. Θα µπορούσε κανείς να αναφέρει πολλά παραδείγµατα, ξεκινώντας από τo παράδειγµα της δικής του ερευνητικής οµάδας η οποία επιβραβεύτηκε µε το Νόµπελ στα 1965 για την έρευνα της στη «Φυσιολογία της Ιατρικής». Η οµάδα αυτή περιλάµβανε τον ίδιο, τον Andre Lwoff καθώς και τον Ζακ Μονό, και το σηµαντικότερο µέρος της έρευνα της πραγµατοποιήθηκε σε µια «συµβολική µικρή σοφίτα» (έτσι αποκαλούσε η οµάδα την ερευνητική γωνία στην οποία βρισκόταν τα εργαστήριά τους στο Ινστιτούτο Παστέρ). Αλλά και το εργαστήριο του Δαρβίνου επίσης, δεν ήταν κάτι παραπάνω παρά µία ιδιαίτερη σοφίτα στο πλοίο Μπίγκλ που έφερνε το όνοµα ενός σκύλου, στην οποία κατά την διάρκεια των πέντε χρόνων κατέγραφε τις παρατηρήσεις του πάνω στις οποίες θα στοχαζόταν στη συνέχεια επί µακρόν για την διατύπωση της θεωρίας της, πριν να καταλήξει στην τελική της µορφή. Εάν όντως αληθεύει ότι η εν λόγω θεωρία είχε αµέσως τεράστια απήχηση, ωστόσο, δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι αυτή επηρέασε τον Παστέρ, ο οποίος δεν είχε δείξει κάποιο ενδιαφέρον για την εν λόγω θεωρία. Το Ινστιτούτο το οποίο ο ίδιος είχε ιδρύσει, δεν φαίνεται να είχε συµπεριλάβει µέσα στο πρόγραµµά του ενδιαφέρον για το θέµα της εξέλιξης. Ενδεχοµένως µπορεί κανείς να σκεφτεί ότι ο Παστέρ αντιµετώπιζε την θεωρία της εξέλιξης ως κάτι το αφηρηµένο, κάτι που δεν αντιστοιχούσε στην δική του συγκεκριµένη θεώρηση των µικοοργανισµών. Ο Francois Jacob πέρασε όλα τα χρόνια της καριέρας του στο Ινστιτούτο Παστέρ. Έχει συχνά εκφράσει τον δεσµό του µε το συγκεκριµένο Ινστιτούτο καθώς και µε την ερευνητική παράδοση που είχε αναπτυχθεί στους κόλπους του εδώ και ένα αιώνα. Οι έρευνες του καθώς και οι έρευνες των συνεργατών του, ωστόσο, είχαν δροµολογήσει ένα τροποποιηµένο προσανατολισµό στην ερευνητική παράδοση του Ινστιτούτου µε κατεύθυνση προς τις πιο θεµελιακές εκδοχές της βιολογίας και κυρίως της εξέλιξης. Ο Lwoff, ο Μονό και ο Francois Jacob, συνιστούν κατά κάποιο τρόπο την εισβολή του πλοίου Μπίγκλ µέσα στο Ινστιτούτο Παστέρ. Το αξιοσέβαστο ίδρυµα όµως, χρειάστηκε να περάσει αρκετός χρόνος για να υποδεχτεί αναλόγως αυτή την εισβολή, αλλά παρόλα αυτά δέχθηκε από αυτή µία αποφασιστική ώθηση. Ο Francois Jacob θέλησε να µας παρουσιάσει κάποια από τα βήµατα και κάποια επεισόδια αυτής της ιστορίας µε σκοπό να δηµοσιευτούν στο περιοδικό «Magazine litteraire”.

    -Dominique Lecourt: από πότε έχει ξεκινήσει το ενδιαφέρον σας για την θεωρία της εξέλιξης και πότε διαβάσατε για πρώτη φορά τον Δαρβίνο;

    -Francois Jacob: Το ενδιαφέρον µου για την εξέλιξη ξεκίνησε πολύ πριν να διαβάσω τον Δαρβίνο, δεδοµένου ότι όταν ένας ερευνητής αρχίζει να εργάζεται ερευνητικά στην βιολογία, βρίσκεται αυτοµάτως βυθισµένος στην θεωρία της εξέλιξης. Είναι αλήθεια ότι στην Γαλλία χρειάστηκε να περάσει χρόνος –πολύς χρόνος- για να γίνει αποδοχή της. Όµως, µετά τον παγκόσµιο πόλεµο και εν προκειµένω στο Ινστιτούτο Παστέρ, στα εργαστήρια του Ζακ Μονό και του Lwoff, η εξέλιξη αποτελούσε ένα εντελώς αποδεκτό δεδοµένο. Όσο για το ίδιο το έργο του Καρόλου Δαρβίνου, υπέπεσε στα ενδιαφέροντα µου µε ιδιαίτερο τρόπο στις αρχές του 1970, όταν αποφάσισα να γράψω το βιβλίο µου για την ιστορία της βιολογίας µε τον Τίτλο: Η λογική του ζώντος. (Έκδοση στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ράππα). Τότε λοιπόν σκέφτηκα ότι αντί να διαβάσω τους ιστορικούς, ήταν προτιµότερο να διαβάσω τις δηµοσιεύσεις των συγγραφέων που ήταν ερευνητές στην βιολογία, για να φτιάξω την δική µου ιστορία της βιολογίας. Φυσικά δεν έχω διαβάσει τα πάντα από το έργο του Δαρβίνου αλλά ένα µεγάλο κοµµάτι από αυτό.

    -Pierre-Henri Gouyon: Θεωρείτε ότι το πρόβληµα της αντίστασης στον Δαρβινισµό στους βιολογικούς κύκλους της Γαλλίας έχει ήδη ρυθµιστεί; Πως εξηγείτε αυτή την αντίσταση;

    -Francois Jacob: Το πρόβληµα αυτό δεν έχει ακόµη λήξει. Και υπάρχει πάντα το ερώτηµα: για ποιο λόγο ο Κάρολος Δαρβίνος αντιµετώπισε πέντε φορές απόρριψη από την Γαλλική Ακαδηµία των Επιστηµών; γιατί η αντίσταση στην θεωρία του κράτησε τόσο µεγάλο διάστηµα; Ο Georges Canguilhem µε παρακάλεσε στα 1972 να συµµετάσχω ως µέλος στην επιτροπή για την διδακτορική διατριβή της Yvette Conry, η οποία διαπραγµατευόταν το θέµα της αντίστασης στην υιοθέτηση του Δαρβινισµού στην Γαλλία. Η εν λόγω διατριβή περιγράφει πολύ καλά αυτή την κατάσταση. Παρουσιάζει αρχικά αυτό το είδος του απαράδεκτου επιστηµονικού σωβινισµού που λειτούργησε στην Γαλλία απέναντι στον Δαρβινισµό. Οι ερευνητές βιολόγοι της Γαλλίας είχαν σαφώς σωβινιστικές αντιλήψεις εναντίον των αγγλοσαξονικών θεωριών! Προτιµούσαν όσον αφορά την εξέλιξη τις γαλλικές θεωρίες, όπως αυτή του Ζαν Μπατίστ Λαµάρκ. Σε αυτά τα ιδεολογικά σωβινιστικά κίνητρα πρέπει να προσθέσουµε και το δεδοµένο ότι ο κλάδος της Γενετικής ξεκίνησε να διδάσκεται στην Γαλλία µόνον το 1946. Είναι καταπληκτικό ότι οι πρώτες επιστηµονικές έδρες στον τοµέα της Γενετικής στο Πανεπιστήµιο των Επιστηµών και στην Ιατρική Σχολή ιδρύθηκαν τόσο αργά, σε αυτή την ηµεροµηνία…. Ένας από τους µεγαλύτερους φιλοσόφους µας µε τον οποίο είχα διαλογική συζήτηση µε την ευκαιρία της έκδοσης του βιβλίου µου «Λογική του ζώντος», ισχυριζόταν ακόµη στο τέλος της δεκαετίας του πενήντα ότι η Γενετική δεν ήταν παρά µία µόνον υπόθεση! Αποτελεί έκπληξη αυτό το γεγονός. Ένα άλλο ακόµη αίτιο για την καθυστέρηση αυτή: υπήρχε στο πανεπιστήµιο έδρα για την κληρονοµικότητα των επίκτητων χαρακτηριστικών, γεγονός που είχε ως αποτέλεσµα να είναι δύσκολο να ξεκολλήσουµε από αυτή την θέση. Στην Σορβόννη, οι καθηγητές της ζωολογίας που όφειλαν να ασχολούνται µε τέτοιας µορφής ερωτήµατα δεν ανέφεραν καθόλου τον Δαρβίνο και τον Δαρβινισµό µέχρι την στιγµή που ήρθαν στο προσκήνιο της βιολογίας οι ιδέες επιστηµόνων όπως του Ephrussi, του L’Heritier, του Lwoff και του Μονό.

    Στο Ινστιτούτο Παστέρ η υιοθέτηση των εξελικτικών θέσεων αποτελούσε προσωπική επιλογή. Ο Lwoff είχε ως ερευνητικό αντικείµενο την διατροφή των φλαζελών και των µικροβίων. Η έρευνα του µε τους παράγοντες αύξησης, για τους οποίους ο ίδιος είχε αποδείξει ότι είναι αναγκαίοι για τον πολλαπλασιασµό των βακτηρίων και των πρωτοζώων, τον οδήγησαν ώστε να καταλήξει στο συµπέρασµα ότι η εξέλιξη αυτών των µικροοργανισµών συνεπάγονταν την απώλεια κάποιων λειτουργιών. Οι περισσότεροι επιστήµονες θεωρούσαν ότι οι µικροοργανισµοί δηµιουργούσαν κάποιους παράγοντες που τους χρειάζονταν γ ια την επιβίωση και την αναπαραγωγή τους ενώ άλλοι µικροοργανισµοί δεν τους χρειάζονταν. Ο Lwoff απέδειξε ότι όλος ο κόσµος των µικροοργανισµών χρειάζεται αυτούς τους παράγοντες αύξησης, ενώ κάποιοι από αυτόν τους παράγουν και άλλοι όχι, στους οποίους όµως πρέπει να τους προσφέρουµε. Έτσι λοιπόν κατέληξε στην ιδέα ότι η εξέλιξη σε αυτά τα είδη γινόταν µε την απώλεια κάποιων λειτουργιών. Οι ερευνητές στην Σορβόννη εξεπλάγησαν από αυτή την ιδέα. Πως είναι δυνατόν κανείς να µιλά για απώλεια λειτουργίας όταν η εξέλιξη αποτελεί κατεξοχήν ένα προοδευτικό φαινόµενο! Υπάρχει µάλιστα µία διάσηµη φράση του Lwoff γύρω από αυτό το θέµα η οποία λέει: « ο κύριος Χ, όπως και ένα βακτήριο, κάθεται στον ήλιο µέσα σε ένα νιτρικό διάλυµα για να συνθέσει τα συστατικά του». Άραγε, έχει λήξει πλέον αυτό το πρόβληµα της αντίστασης στις ιδέες της δαρβινικής εξέλιξης; Όχι βεβαίως. Νοµίζω ότι δεν είναι ακόµη λίγοι αυτοί από το ευρύ κοινό που αντιτίθενται σε αυτή την θεωρία. Φυσικά µέσα στον επιστηµονικό κόσµο και κυρίως µεταξύ των βιολόγων η θεωρία έχει γίνει αποδεκτή µε όλες τις παραλλαγές της και όλες τις λεπτοµέρειες. Οι δηµοσιογράφοι είναι αυτοί που τους αρέσει να έχουν κάποιον στο στόχαστρο και εστιάζουν το ενδιαφέρον τους στον δαρβινισµό….Αλλά αυτά που λέω τώρα έχουν µία γενική εµβέλεια.

    -Dominique Lecourt: σκεφτήκατε άραγε ποτέ ότι ο Δαρβίνος είναι ένα θέµα πολύ στοχοποιηµένο, ένα θέµα που έχει πέραση για όλους αυτούς που διατηρούν µία εικονοκλαστική αντίληψη;

    -Francois Jacob: Βεβαίως. Ο Δαρβίνος αποτελεί ένα καλό στόχο, αλλά δεν είναι µόνον αυτός. Στους δηµοσιογράφους γενικώς αρέσει να διαλύουν τις ήδη συγκροτηµένες θεωρίες. Αλλά φυσικά υπάρχει και ένα άλλο ειδικό κίνητρο εναντίον του Δαρβινισµού που έχει την αφετηρία του στην θρησκεία.

    – Dominique Lecourt: Θα ήθελα να υπογραµµίσω το γεγονός ότι µία εννοιολογική µεταφορά είναι συνδεδεµένη µε το όνοµά σας. Πρόκειται για την έννοια του «µαστορέµατος». Κάτω από ποιες συνθήκες έχετε εισαγάγει αυτή την έννοια και γιατί της δώσατε τόσο µεγάλη σηµασία; Πρόκειται όντως για µία αναπαράσταση ανάµεσα σε τόσες άλλες της δαρβινικής ιδέας της εξέλιξης µέσα από τον µηχανισµό της φυσικής επιλογής ή µήπως η έννοια αυτή µας προσφέρει και κάτι άλλο ουσιαστικά νεωτεριστικό για τον βιολογικό χώρο;

    -Francois Jacob: Επινόησα την έννοια αυτή κατά την διάρκεια της δεκαετίας του εβδοµήντα, όταν άρχισε η συστηµατική συγκρότηση των αλληλουχιών των πρωτεϊνών και των γονιδίων. Υπήρχε ένα δόγµα µέσα στην νέο-δαρβινική θεωρία των Ernst Mayr, Geirge Gaylord Simpson και Theodosius Dobzhansky. Η επιστηµονική κοινότητα αποδεχόταν σχεδόν ως προφανές το γεγονός ότι η σύσταση των οργανισµών περιείχε διαφορετικά βιοµόρια. Φυσικά στα συστατικά αυτών των µορίων ανήκουν οι πρωτεΐνες, τα νουκλεϊκά οξέα, τα λίπη… αλλά οι πρωτεΐνες µιας αγελάδας, για παράδειγµα, θεωρούσαν ότι δεν ήταν ίδιες µε αυτές ενός πιγκουΐνου. Ήταν αποδεκτό ότι µία πρωτεΐνη είχε µία µόνον λειτουργία. Ουσιαστικά, θεωρούσαµε ότι οι µεταλλάξεις δηµιουργούσαν διαφορετικές αλληλόµορφες γονιδιακές µορφές που έσπρωχναν την εξέλιξη προς την µία ή την άλλη κατεύθυνση. Ο νόµος της ισορροπίας της εξέλιξης του Hardy-Weinberg (1908) τον οποίο όλοι επαναλαµβάναµε, ερµήνευε αυτή την αντίληψη: οι µεταλλάξεις ήταν ευνοϊκές διότι ορισµένες δοµές των πρωτεϊνών ήταν ευνοϊκές. Η εξέλιξη, η φυσική επιλογή, συνέβαλλαν σχεδόν µε κανονικό τρόπο προς την δηµιουργία ενός ι δ ιαίτερου τύπου του αλληλόµορφου γονιδίου παρά στην δηµιουργία ενός άλλου τύπου. Με άλλα λόγια, υπήρχε η ιδέα ότι η δοµή των πρωτεϊνών ενός συγκεκριµένου ζώου διέφερε από την δοµή των πρωτεϊνών των άλλων ζώων.

    Αυτό τελικά που φάνηκε στην δεκαετία του εβδοµήντα κατά την διάρκεια της προσπάθειας µας να αποκαλύψουµε τις δοµές των πρωτεϊνών, ήταν το γεγονός ότι αφενός µία συγκεκριµένη πρωτεϊνική δοµή µέσα στον ίδιο οργανισµό µπορούσε να έχει µία διαφορετική λειτουργία και αφετέρου, ότι µία δοµή συγγενική της εν λόγω πρωτεΐνης υπήρχε σε διαφορετικά ε ίδη οργανισµών. Επί πλέον, βρήκαµε ότι υπήρχαν πρωτεϊνικά τµήµατα διαφορετικών πρωτεϊνών που έµοιαζαν. Θεώρησα λοιπόν πολύ φυσιολογικό τότε ότι για να κατασκευαστεί κάτι το βιολογικά καινούργιο πρέπει να χρησιµοποιηθεί το παλαιό. Να λοιπόν, ποια είναι  η σηµασία του  όρου του «µαστορέµατος». Εκ των υστέρων, θεωρώ ότι µε τον όρο αυτόν του «µαστορέµατος » διάλεξα την καλύτερη µεταφορά. Αλλά και ο ίδιος ο Δαρβίνος είχε ήδη αναφερθεί στην ιδέα ότι ένας οργανισµός µπορεί να χρησιµοποιεί διάφορους µηχανισµούς των οποίων αλλάζει η λειτουργικότητα. Σε ένα κείµενο που αναφέρεται στην γονιµοποίηση της ορχιδέας, έγραφε τα εξής: «εάν κάποιος άνθρωπος σκεφτόταν να κατασκευάσει µία συσκευή για κάποια ιδιαίτερη εφαρµογή, αλλά ήταν υποχρεωµένος να χρησιµοποιήσει παλαιά τµήµατα µηχανών, τροχούς, ελατήρια και τροχαλίες στα οποία θα έφερνε κάποιες ανεπαίσθητες αλλαγές, τότε θα µπορούσαµε να πούµε ότι η συναρµολογηµένη µε αυτόν τον τρόπο συσκευή είχε κυριολεκτικά παρασκευαστεί για την εφαρµογή της στο συγκεκριµένο σκοπό. Έτσι συµβαίνει και σε όλη την φύση, όπου κάθε τµήµα των οργανισµών έχει ενδεχοµένως παίξει τον ρόλο του στην λειτουργία διάφορων οργάνων σε µία ελαφρώς τροποποιηµένη κατάσταση και έχει λειτουργική παρουσία στους µηχανισµούς διάφορων ξεχωριστών παλαιών µορφών ζωής.» Ακριβώς αυτό είναι το «µαστόρεµα» στο οποίο εγώ αναφέροµαι. Επιµένω και προσυπογράφω αυτήν την ιδέα, η οποία ενοχλεί πολλούς από αυτούς που θεωρούν ότι ειδικά ο άνθρωπος δεν µπορεί να είναι το αποτέλεσµα µιας παρόµοιας διαδικασίας. Από την άλλη, η λέξη «µαστόρεµα» µας λέει πολύ καλά αυτό που πρέπει να ειπωθεί σχετικά µε την εξέλιξη. Η σύσταση των πρώτων γονιδίων έγινε µέσα από τον αναδιπλασιασµό και την συναρµολόγηση νουκλεϊτιδικών τµηµάτων. Διότι τελικά, υπάρχουν δύο τρόποι στην παρασκευή κάτι του καινούργιου από το παλαιό: είτε µέσα από τον διπλασιασµό είτε µέσα από την συναρµολόγηση των τµηµάτων και την ένωσή τους ώστε να σχηµατιστεί ένα είδος κόµπων. Το µαστόρεµα φυσικά έχει ένα µεγάλο µειονέκτηµα, δεδοµένου ότι εξ ορισµού ο µάστορας έχει µία ιδέα αυτού του αντικειµένου που θέλει να κατασκευάσει, ενώ η εξέλιξη προχωρεί στα τυφλά. Δεν υπάρχει καµία αµφιβολία ότι εδώ υπάρχει κάποιο πρόβληµα µε την αξία της συγκεκριµένης µεταφοράς, αλλά πιστεύω ότι αυτό το πρόβληµα είναι δευτερεύουσας σηµασίας µέσα στο γενικό σχήµα. Όταν αναφέροµαι στο µαστόρεµα έχω κατά νουν µάλλον ένα τρόπο λειτουργίας παρά ένα σχέδιο.

    -Pierre-Henri Gouyon: Η δυσκολία έγκειται στο γεγονός ότι η κάθε περίπτωση είναι ιδιαίτερη σε αυτή την ιδέα του µαστορέµατος. Μήπως υπάρχει ο κίνδυνος µε την εισαγωγή της έννοιας αυτής η βιολογία να µας ξαναγυρίζει στους αρχαίους δαίµονες που την καθοδηγούσαν ώστε να αφηγείται πολλές µικρές ιστορίες; ή µήπως πιστεύετε ότι υπάρχει η ελπίδα να οικοδοµηθεί µία γενική θεωρία γύρω από την έννοια του µαστορέµατος;

    -Francois Jacob: Το ενδιαφέρον µου για την εξέλιξη ξεκίνησε πολύ πριν να διαβάσω τον Δαρβίνο, δεδοµένου ότι όταν ένας ερευνητής αρχίζει να εργάζεται ερευνητικά στην βιολογία, βρίσκεται αυτοµάτως βυθισµένος στην θεωρία της εξέλιξης. Είναι αλήθεια ότι στην Γαλλία χρειάστηκε να περάσει χρόνος –πολύς χρόνος- για να γίνει αποδοχή της. Όµως, µετά τον παγκόσµιο πόλεµο και εν προκειµένω στο Ινστιτούτο Παστέρ, στα εργαστήρια του Ζακ Μονό και του Lwoff, η εξέλιξη αποτελούσε ένα εντελώς αποδεκτό δεδοµένο. Όσο για το ίδιο το έργο του Καρόλου Δαρβίνου, υπέπεσε στα ενδιαφέροντα µου µε ιδιαίτερο τρόπο στις αρχές του 1970, όταν αποφάσισα να γράψω το βιβλίο µου για την ιστορία της βιολογίας µε τον Τίτλο: Η λογική του ζώντος. (Έκδοση στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ράππα). Τότε λοιπόν σκέφτηκα ότι αντί να διαβάσω τους ιστορικούς, ήταν προτιµότερο να διαβάσω τις δηµοσιεύσεις των συγγραφέων που ήταν ερευνητές στην βιολογία, για να φτιάξω την δική µου ιστορία της βιολογίας. Φυσικά δεν έχω διαβάσει τα πάντα από το έργο του Δαρβίνου αλλά ένα µεγάλο κοµµάτι από αυτό.

    Αυτό τελικά που φάνηκε στην δεκαετία του εβδοµήντα κατά την διάρκεια της προσπάθειας µας να αποκαλύψουµε τις δοµές των πρωτεϊνών, ήταν το γεγονός ότι αφενός µία συγκεκριµένη πρωτεϊνική δοµή µέσα στον ίδιο οργανισµό µπορούσε να έχει µία διαφορετική λειτουργία και αφετέρου, ότι µία δοµή συγγενική της εν λόγω πρωτεΐνης υπήρχε σε διαφορετικά ε ίδη οργανισµών. Επί πλέον, βρήκαµε ότι υπήρχαν πρωτεϊνικά τµήµατα διαφορετικών πρωτεϊνών που έµοιαζαν. Θεώρησα λοιπόν πολύ φυσιολογικό τότε ότι για να κατασκευαστεί κάτι το βιολογικά καινούργιο πρέπει να χρησιµοποιηθεί το παλαιό. Να λοιπόν, ποια είναι  η σηµασία του  όρου του «µαστορέµατος». Εκ των υστέρων, θεωρώ ότι µε τον όρο αυτόν του «µαστορέµατος » διάλεξα την καλύτερη µεταφορά. Αλλά και ο ίδιος ο Δαρβίνος είχε ήδη αναφερθεί στην ιδέα ότι ένας οργανισµός µπορεί να χρησιµοποιεί διάφορους µηχανισµούς των οποίων αλλάζει η λειτουργικότητα. Σε ένα κείµενο που αναφέρεται στην γονιµοποίηση της ορχιδέας, έγραφε τα εξής: «εάν κάποιος άνθρωπος σκεφτόταν να κατασκευάσει µία συσκευή για κάποια ιδιαίτερη εφαρµογή, αλλά ήταν υποχρεωµένος να χρησιµοποιήσει παλαιά τµήµατα µηχανών, τροχούς, ελατήρια και τροχαλίες στα οποία θα έφερνε κάποιες ανεπαίσθητες αλλαγές, τότε θα µπορούσαµε να πούµε ότι η συναρµολογηµένη µε αυτόν τον τρόπο συσκευή είχε κυριολεκτικά παρασκευαστεί για την εφαρµογή της στο συγκεκριµένο σκοπό. Έτσι συµβαίνει και σε όλη την φύση, όπου κάθε τµήµα των οργανισµών έχει ενδεχοµένως παίξει τον ρόλο του στην λειτουργία διάφορων οργάνων σε µία ελαφρώς τροποποιηµένη κατάσταση και έχει λειτουργική παρουσία στους µηχανισµούς διάφορων ξεχωριστών παλαιών µορφών ζωής.» Ακριβώς αυτό είναι το «µαστόρεµα» στο οποίο εγώ αναφέροµαι. Επιµένω και προσυπογράφω αυτήν την ιδέα, η οποία ενοχλεί πολλούς από αυτούς που θεωρούν ότι ειδικά ο άνθρωπος δεν µπορεί να είναι το αποτέλεσµα µιας παρόµοιας διαδικασίας. Από την άλλη, η λέξη «µαστόρεµα» µας λέει πολύ καλά αυτό που πρέπει να ειπωθεί σχετικά µε την εξέλιξη. Η σύσταση των πρώτων γονιδίων έγινε µέσα από τον αναδιπλασιασµό και την συναρµολόγηση νουκλεϊτιδικών τµηµάτων. Διότι τελικά, υπάρχουν δύο τρόποι στην παρασκευή κάτι του καινούργιου από το παλαιό: είτε µέσα από τον διπλασιασµό είτε µέσα από την συναρµολόγηση των τµηµάτων και την ένωσή τους ώστε να σχηµατιστεί ένα είδος κόµπων. Το µαστόρεµα φυσικά έχει ένα µεγάλο µειονέκτηµα, δεδοµένου ότι εξ ορισµού ο µάστορας έχει µία ιδέα αυτού του αντικειµένου που θέλει να κατασκευάσει, ενώ η εξέλιξη προχωρεί στα τυφλά. Δεν υπάρχει καµία αµφιβολία ότι εδώ υπάρχει κάποιο πρόβληµα µε την αξία της συγκεκριµένης µεταφοράς, αλλά πιστεύω ότι αυτό το πρόβληµα είναι δευτερεύουσας σηµασίας µέσα στο γενικό σχήµα. Όταν αναφέροµαι στο µαστόρεµα έχω κατά νουν µάλλον ένα τρόπο λειτουργίας παρά ένα σχέδιο.

    -Pierre-Henri Gouyon: Η δυσκολία έγκειται στο γεγονός ότι η κάθε περίπτωση είναι ιδιαίτερη σε αυτή την ιδέα του µαστορέµατος. Μήπως υπάρχει ο κίνδυνος µε την εισαγωγή της έννοιας αυτής η βιολογία να µας ξαναγυρίζει στους αρχαίους δαίµονες που την καθοδηγούσαν ώστε να αφηγείται πολλές µικρές ιστορίες; ή µήπως πιστεύετε ότι υπάρχει η ελπίδα να οικοδοµηθεί µία γενική θεωρία γύρω από την έννοια του µαστορέµατος;

    -Francois Jacob: Θεωρώ ότι υπάρχει η ελπίδα να οικοδοµήσουµε µια πιο γενικευµένη θεώρηση, αλλά όχι βασισµένη στο µαστόρεµα. Αυτό θα γίνει µάλλον µε τις καταπληκτικές ανακαλύψεις αυτών των τελευταίων ετών, οι οποίες αποδεικνύουν ότι τα µακροµόρια έχουν όντως πλήρως διατηρηθεί. Εάν, πριν από 30, 20 και 15 χρόνια µας έλεγε κανείς ότι τα ίδια γονίδια που λειτουργούν για το σχέδιο µιας µύγας ή ενός σκουληκιού, συµµετέχουν επίσης στο σχέδιο ενός θηλαστικού και συνεπώς και του ανθρώπου, φυσικά και θα γελούσαµε! Αυτή η καταπληκτική ανακάλυψη κολλάει µε την ιδέα του µαστορέµατος: µπορούµε µε τις ίδιες δοµές, µε µικρή τροποποίηση τους να παρασκευάσουµε πολλά πράγµατα.

    -Pierre-Henri Gouyon: Αναφέρατε προηγουµένως το πρόβληµα της θρησκείας όσον αφορά τις επιφυλάξεις απέναντι στον Δαρβινισµό: Μπορούµε να επιστρέψουµε σε αυτό το θέµα; Αυτό που προκαλεί το σοκ στην δαρβινική θεωρία ακόµη και σε σωστά προβληµατισµένους ανθρώπους είναι το γεγονός ότι δεν µπορούµε να θεµελιώσουµε πάνω σε αυτή µία ηθική. Θα ήθελα να γνωρίζω, αν εσείς ο ίδιος έχετε αισθανθεί αυτό το πρόβληµα όσον αφορά στο αν µπορούµε να θεµελιώσουµε µία ηθική του κόσµου µε βάση αυτή την νέο-δαρβινική θεωρία;

    -Francois Jacob: Μπορούµε να θεµελιώσουµε χωρίς δυσκολία µία ηθική πάνω σε οτιδήποτε … Πιστεύω προσωπικά, ότι είναι πιο µεγαλειώδες για τον άνθρωπο να έχει ανακαλύψει την θέση του µέσα στην φύση παρά να έχει εµφυτευθεί σε αυτή από κάποιον Θεό. Πρόκειται για µία απάντηση σε ένα ερώτηµα προσωπικής επιλογής. Φυσικά κατά την δική µου γνώµη, είναι όντως µεγαλειώδες να αποτελούµε το προϊόν του περιβάλλοντος από το να έχουµε δηµιουργηθεί εσκεµµένα από µία οντότητα που κυβερνάει τον κόσµο. Θεωρώ πιο εντυπωσιακό το πέρασµα µας από την άβια µορφή στην έµβια και από την έµβια στην συνειδητή οντότητα µέσα από ένα µηχανισµό που χρειάζεται να τον εξηγήσουµε (και για τον οποίο δεν είµαι σίγουρος ότι κάποτε θα τον εξηγήσουµε πλήρως). Είναι το άκρον άωτον αυτού που περιµένουµε.

    -Dominique Lecourt: Δεν συµφωνείτε λοιπόν µε τους Αµερικανούς φονταµενταλιστές, για παράδειγµα, µε την ιδέα ότι υποβιβάζοντας έτσι τον άνθρωπο τον κατατάσσουµε στην ίδια κατηγορία µε το ζώο;

    – Francois Jacob: Αντίθετα, θεωρώ ότι έτσι ανυψώνεται ο άνθρωπος.

    -Dominique Lecourt: Έχετε γράψει κάπου ότι «υπάρχει ένα ειδικό στιλ στην επιστήµη». Δίνετε το παράδειγµα του Παστέρ και συνεχίζετε λέγοντας ότι «χωρίς τον Αϊνστάϊν, χωρίς τον Δαρβίνο, θα υπήρχε ένα είδος θεωρίας που θα θύµιζε την σχετικότητα ή την θεωρία της εξέλιξης, αλλά δεν θα επρόκειτο για τις ίδιες θεωρίες µε αυτές που ήδη υπάρχουν, δεν θα είχαν γραφεί µε τον ίδιο τρόπο, δεν θα είχαν παρουσιαστεί µε την ίδια µεθοδολογία, µε το ίδιο κύρος µε την ίδια πειστική δύναµη». Πιστεύω, ότι έχει ενδιαφέρον να παρουσιάσετε στους αναγνώστες του περιοδικού Magazine litteraire που έχουν µία συγκεκριµένη κυρίαρχη εικόνα της επιστηµονικής δραστηριότητας, την εξήγηση σας όσον αφορά στην έκφραση «υπάρχει ένα στιλ στην επιστήµη».

    -Francois Jacob: Προσωπικά δεν είχα ποτέ αµφιβολία ότι υπάρχει ένα ειδικό στιλ στην επιστήµη, δεδοµένου ότι εργαζόµουν µε δύο εντελώς διαφορετικές προσωπικότητες τον Lwoff και τον Μονό που ο καθένας του ήταν µία ισχυρή προσωπικότητα και είχε ένα διαφορετικό επιστηµονικό στιλ από τον άλλον. Δεν δούλευαν µε τον ίδιο τρόπο, και οι ιδέες τους δεν ήταν παρόµοιες. Ο Lwoff ήταν ένας καλλιτέχνης µε µεγάλη διαίσθηση. Όταν µία ιδέα ερχόταν στην σκέψη του, ορµούσε αµέσως πάνω σε αυτή. Ο Μονό είχε µία λογική θεώρηση των πραγµάτων και δεν µπορούσε να αποδεχτεί την ιδέα ότι ο κόσµος δεν είχε την ίδια λογική. Είχα µαζί του έντονες συζητήσεις, κυρίως γύρω από την δική µας ιστορία του οπερονίου – µία οµάδα συγγενικών γονιδίων στα χρωµατοσώµατα τα οποία συµβάλλουν στην ολοκλήρωση της ίδιας κυτταρικής λειτουργίας. Όταν κάναµε τις αναλύσεις µας για την γονιδιακή ρύθµιση, είχαµε µπροστά µας τρεις περιπτώσεις: τον φάγο, την λακτόζη και την σύνθεση της τρυπτοφάνης που είχε ανασταλεί. Ο Ζωρζ Κοέν και εγώ, είχαµε αποµονώσει τις µεταλλάξεις. Και στις τρεις περιπτώσεις είµαστε µπροστά σε ένα φαινόµενο της καταστολής. Μπροστά σε αυτά τα αποτελέσµατα µπορούσαµε να υιοθετήσουµε δύο διαφορετικές θεωρήσεις. Σύµφωνα µε την πρώτη, έπρεπε να γίνει αποδεκτό το γεγονός της καταστολής, των αρνητικών συστηµάτων, αλλά χωρίς να αποκλείεται η ιδέα ότι υπήρχαν συστήµατα επαγωγής, θετικά συστήµατα, τα οποία µπορούσαµε να βρούµε πολύ γρήγορα όπως για παράδειγµα αυτό της αραµπινόζης. Σύµφωνα µε την άλλη θεώρηση, οφείλαµε να δεχτούµε ότι «µείον συν µείον µας δίνει συν» και ότι µπορούµε πολύ καλά µε τα συστήµατα της καταστολής και τα δίκτυα να προσοµοιώσουµε τις θετικές ρυθµίσεις. Είχαµε λοιπόν εντονότατες συζητήσεις σχετικά µε αυτό το θέµα και ειδικά από την στιγµή που ευελπιστούσαµε ότι το σύστηµα αυτό ήταν λειτουργικό για την κυτταρική διαφοροποίηση και την εµβρυική ανάπτυξη. Η ανάπτυξη ενός εµβρύου είναι ένα τόσο σύνθετο φαινόµενο, τόσο δύσκολο να αναλυθεί, ώστε µπορούσαµε να εικάσουµε τα πάντα. Αλλά ο Μονό δεν συµφωνούσε. Ήθελε όλα αυτά να λειτουργούν πάνω στην ίδια αρχή. Αυτός θεωρούσε ότι, αφού βρήκαµε τρία αρνητικά συστήµατα, έπρεπε συνεπώς να δεχτούµε ότι όλα είναι αρνητικά. Ο Lwoff, δεν είχε την ίδια άποψη. Αντίθετα από τον Μονό, δεν είχε καθόλου a priori θέσεις. Δεν είχε επίσης τον ίδιο τρόπο στο να παρουσιάζει την έρευνα του. Φυσικά, δεν αρκεί να κάνει κανείς υποθέσεις, πειράµατα, πρέπει επίσης να εµπλουτίσει σε βάθος τις ιδέες που χρειάζεται να µεταβιβάσει στους άλλους ερευνητές, κάτι που φαίνεται συχνά δύσκολο.

    -Pierre-Henri Gouyon: Σχετικά µε αυτό που αναφέρετε για τα διαφορετικά στιλ, ενθυµούµαι ότι έχω σας ακούσει να διατυπώνετε την ιδέα ότι η επιστήµη, αυτή που παράγεται στα εργαστήρια, είναι διαφορετική από αυτή που παρουσιάζετε προς τα έξω.

    -Francois Jacob: Αυτό δεν έχει καµία σχέση. Υπάρχει µία σχέση µεταξύ του τρόπου σκέψης σας και του τρόπου µε τον οποίο αφηγείστε την ιστορίας σας. Είναι προφανές ότι η ιστορία που αφηγείστε στις εκθέσεις σας ή στις αναµνήσεις σας έχει µία µακρινή σχέση µε αυτό που πραγµατικά συνέβη, µε τον κρύο ιδρώτα που σας έλουζε τις νύχτες … Με αφετηρία αυτό το κράµα των δεδοµένων, των συµβάντων κάθε µορφής που έλαβαν χώρα, επιλέγετε κάτι που θα αποτελέσει την ιστορία σας, κάτι που έχει κάποιο νόηµα. Ήδη αυτή η διαδικασία είναι εντελώς διαφορετική µεταξύ των ερευνητών. Ο κάθε ερευνητής θα αφηγηθεί την ιστορία του µε διαφορετικό τρόπο, θα την παρουσιάσει µε διαφορετικό τρόπο µέσα στα µεγάλα αµφιθέατρα τις στιγµές που ξεσηκώνει το πλήθος µε τα κατάλληλα τύµπανα.

    -Dominique Lecourt: Αυτοί οι διαφορετικοί τρόποι µετάδοσης της ιστορίας έχουν κάποια επίπτωση στην ανάπτυξη της µεταγενέστερης έρευνας;

    -Francois Jacob: Πράγµατι, το πιστεύω ότι έχει. Αυτή η παρουσίαση επηρεάζει τον τρόπο µε τον οποίο οι άνθρωποι δέχονται ή δεν αποδέχονται τις θεωρίες της µεταγενέστερης έρευνας, τον τρόπο µε τον οποίο θα σας αποδεχτούν ή όχι.

    -Dominique Lecourt: Θα µπορούσε κανείς να διασκεδάσει προτείνοντας τις διαφορετικές παραλλαγές, αναλογιζόµενος αν ο Δαρβίνος δεν παρουσίαζε την ιστορία του µε αυτόν τον τρόπο…

    -Francois Jacob: Βεβαίως. Τι θα είχε άραγε συµβεί αν ο Γουότσον και ο Κρικ, για παράδειγµα, δεν είχαν παρουσιάσει την ιστορία τους µε αυτόν τον τρόπο; Είναι σίγουρο ότι πριν περάσει µεγάλο διάστηµα χρόνου η δοµή του DNA θα είχε ανακαλυφθεί. Όµως αν αυτή η ανακάλυψη δεν είχε παρουσιαστεί µε τον τρόπο που την είχε αφηγηθεί στο βιβλίο του «Η διπλή έλικα» ο Γουότσον, η µεταγενέστερη έρευνα δεν θα ακολουθούσε αυτές τις διαδροµές που ακολούθησε. Εξάλλου, ο Κρικ που είχε διαφορετική προσωπικότητα από τον Γουότσον, δεν ενθουσιάστηκε από την παρουσίαση που έγινε για την διπλή έλικα από τον συνάδελφό του.

    -Pierre-Henri Gouyon: Σχετικά µε αυτές τις ιστορίες του διαφορετικού στιλ γραφής, και κυρίως, και λόγω της συγγενικής σας σχέσης µε µία διάσηµη εκδότρια, 2 πως αντιλαµβάνεστε εσείς την σχέση της παιδείας της λογοτεχνίας και της επιστηµονικής παιδείας;

    -Francois Jacob: Δεν υπάρχει µεγάλη σχέση. Κάποιοι ερευνητές της επιστήµης προσπαθούν να γράψουν λογοτεχνικά όπως για παράδειγµα ο Jean Didier Vincent και ο Michel Jouve, αλλά σε τελική ανάλυση το γεγονός αυτό πολύ λίγο απασχολεί τον ερευνητή. Οι νέοι ερευνητές αποδεικνύονται σχεδόν ανίκανοι να γράψουν σωστά τις διπλωµατικές εργασίες ή τα άρθρα τους. Αυτό αποτελεί ένα πρόβληµα παιδείας! Η εκπαίδευση είναι όλο και πιο εξειδικευµένη και οι νέοι διαβάζουν όλο και λιγότερο, κάτι που το βρίσκω τραγικό. Ο Lwoff, όταν διόρθωνε την διατριβή µου, δεν ασχολήθηκε τόσο µε τα δεδοµένα µου όσο και µε την τελευταία λεπτοµέρεια στο στιλ γραφής.

    -Pierre-Henri Gouyon: Θα µπορούσαµε να πούµε ότι δεν υπάρχει λογοτεχνική παιδεία µεταξύ των επιστηµόνων;

    -Francois Jacob: Βεβαίως, αλλά θα µπορούσαµε επίσης να πούµε και ότι δεν υπάρχει παιδεία επιστηµονική µέσα στον κόσµο της λογοτεχνίας. Νοµίζω ότι µπορούµε να το ισχυριστούµε αυτό. Δεν το νοµίζετε κι εσείς;

    -Pierre-Henri Gouyon: Είναι το ερώτηµα που µε απασχολεί κι εµένα. Για παράδειγµα, την εποχή του Ζολά, ο συγγραφέας µέσα στα µυθιστορήµατά του αναφερόταν εκτενώς στην λαµαρκική κληρονοµικότητα. Συνεπώς εκείνη την εποχή οι άνθρωποι της τέχνης ενδιαφέρονταν για τις επιστηµονικές επιτεύξεις.

    -Francois Jacob: Μπορείτε να διαβάσετε το βιβλίο «Les particules elementaires» του Μ. Ουελµπέκ (Τα στοιχειώδη σωµατίδια)3 …. Θεωρώ ότι στις µέρες µας ορισµένοι συγγραφείς της λογοτεχνίας γνωρίζουν ότι υπάρχει το DNA, έχουν ακούσει για τον Δαρβίνο, δεν αγνοούν το γεγονός ότι υπάρχει εξέλιξη των οργανισµών, αλλά έχω την εντύπωση ωστόσο ότι δεν έχουν µία επιφανειακή και όχι ακριβή αντίληψη για το τι είναι η εξέλιξη.

    -Dominique Lecourt: Εν πάση περιπτώσει, η θεωρία της εξέλιξης δεν διδάσκεται σχεδόν καθόλου στην δευτεροβάθµια εκπαίδευση.

    -Francois Jacob: Στα δικά µου χρόνια ήταν η τελευταία ενότητα του προγράµµατος που υποτίθεται ότι θα διδάσκονταν στα τέλη του έτους, τον Ιούνιο, όταν είχαν ήδη φύγει οι µαθητές είτε για το µπακαλορεά είτε για διακοπές. Με λίγα λόγια, δεν γινόταν ποτέ διδασκαλία της εξέλιξης. Αλλά και στην εποχή των δικών µου παιδιών το ίδιο συνέβαινε µε την διδασκαλία της εξέλιξης. Δεν ξέρω πως έχουν τα πράγµατα σήµερα.

    -Pierre-Henri Gouyon: Όταν µιλάτε µε τους φοιτητές, για παράδειγµα, έχετε την εντύπωση ότι έχουν ικανοποιητική γνώση του θέµατος;

    -Francois Jacob: Οι φοιτητές µε τους οποίους εγώ έρχοµαι σε επαφή, έχουν φθάσει γενικά σε ένα επίπεδο γνώσης, συνεπώς έχουν ενηµερωθεί για την εξέλιξη. Στο πανεπιστήµιο και στο δίπλωµα της Ζωολογίας υπάρχει αναφορά στην εξέλιξη. Εγώ αναφέροµαι στο Λύκειο. Εάν επρόκειτο να γράψω το αναλυτικό πρόγραµµα του σχολείου θα ξεκινούσα από την εξέλιξη. Θα θεµελίωνα όλη την µελέτη των οργανισµών στην εξέλιξη, εξηγώντας στους µαθητές το γεγονός ότι οι οργανισµοί τροποποιήθηκαν κατά την διάρκεια της ιστορίας. Θα τους µιλούσα για τα ερωτήµατα που τίθενται: ειδικότερα για το ερώτηµα για το πώς σε µία συγκεκριµένη στιγµή αναδύθηκε η ζωή. Για κάποιους, αυτό έγινε µετά την παρέµβαση του Θεού, ενώ για άλλους η ζωή είναι το προϊόν της κοσµικής χηµείας.

    -Dominique Lecourt: Θα µπορούσε τάχα η ιδέα αυτή να αποτελέσει το θέµα για την µεταρρύθµιση των αναλυτικών προγραµµάτων των λυκείων;

    -Francois Jacob: Είναι το µοναδικό σηµείο που υπογράµµισα όταν µου ζητήθηκε η άποψη µου για τα προγράµµατα των σχολείων. Είµαι σίγουρος, ότι εάν ξεκινούσε η διδασκαλία της βιολογίας από την µελέτη της εξέλιξης, θα διευκολυνόταν ουσιαστικά η κατανόηση της εκ µέρους των µαθητών.

    -Dominique Lecourt: Θεωρείτε ότι για να διδαχθεί η εξέλιξη πρέπει να γίνει η ιστορική της αναδροµή µέχρι τον Δαρβίνο;

    -Francois Jacob: Θα ξεκινούσα από την θεωρία, από τις αρχές της, µε απλουστευµένο τρόπο, διότι πιστεύω ότι είναι σηµαντικό. Το βίωσα αυτό µε τα δικά µου παιδιά που µε ρωτούσαν για το πώς σχηµατίστηκε η ζωή. Έτσι, τους απαντούσα ότι ορισµένοι πιστεύουν ότι αυτό έγινε χάρη στον Θεό, ενώ άλλοι σκέφτονται σε µία αυθόρµητη γένεση που έλαβε χώρα µία φορά. «Αλλά εσύ πατέρα τι πιστεύεις ως αλήθεια;» τους απαντούσα ότι αυτό δεν είχε σηµασία.

    -Pierre-Henri Gouyon: Θα συνηγορούσατε λοιπόν κι εσείς όπως οι Αµερικανοί, για µια ισότιµη διδασκαλία της γένεσης και της θεωρίας της εξέλιξης;

    -Francois Jacob: Βεβαίως όχι. Δεν υπερασπίζοµαι αυτή την άποψη (θα έλεγα αµέσως ότι πιστεύω στην εξέλιξη) αλλά δεν θα τους έκρυβα το γεγονός ότι υπάρχουν και άνθρωποι που έχουν διαφορετική θέση.

    -Pierre-Henri Gouyon: Εάν κάποια στιγµή µέσα στο εργαστήριό σας έβγαινε ένα τζίνι από µία λάµπα που θα µπορούσε να απαντήσει σε ένα ερώτηµα…. Ποια απάντηση θα σας άρεσε γύρω από το πλάνο της σύγχρονης βιολογίας;

    – Francois Jacob : Θα χρειαζόταν να το στραγγαλίσουµε αµέσως …Το µόνο πραγµατικό ερώτηµα είναι: «γιατί να υπάρχει αυτό που υπάρχει και όχι κάτι άλλο;» Είναι πάντα το ίδιο.

    -Dominique Lecourt: Ποια είναι η αίσθηση σας για το συνεχόµενο διάλογο, που επανέρχεται στο προσκήνιο πάνω στις κοινωνιο-βιολογικές και πολιτικές επιπτώσεις;

    -Dominique Lecourt: Πρόκειται για ένα φιλοσοφικό ερώτηµα.

    -Francois Jacob: Φυσικά και είναι ένα φιλοσοφικό ερώτηµα. Τελικώς, όλα καταλήγουν σε φιλοσοφικά ερωτήµατα. Είµαι πεπεισµένος ότι δεν έχουµε σαφή επιστηµονική απάντηση για το ερώτηµα της καταγωγής της ζωής. Έχουµε ενδεχοµένως µία αλληλουχία στοιχείων τα οποία µπορούµε να χρησιµοποιήσουµε για την απάντηση, αλλά όχι ακριβή επιχειρήµατα για τον τρόπο που ξεκίνησε η διαδικασία της εµφάνισης της ζωής, δεδοµένου ότι ποτέ δεν θα γίνει κάποια πειραµατική απόδειξη. Μπορεί να είναι λανθασµένη η άποψή µου αλλά δεν πιστεύω ότι έχουµε έτοιµη απάντηση. Πρόκειται πάντα για το ίδιο ερώτηµα: «Γιατί ξεκίνησε αυτή η διαδικασία, γιατί υπάρχει ζωή και όχι το τίποτα;» Υπάρχουν δύο τρόποι να φανταστεί κανείς την καταγωγή της ζωής. Σύµφωνα µε την άποψη ορισµένων, δεν ήταν δυνατόν να µην εµφανιστεί η ζωή και δεν ήταν δυνατόν να µην υπάρξει οντότητα µε συνείδηση. Άλλοι πάλι υποστηρίζουν ότι η ζωή εµφανίστηκε για µία µοναδική φορά και µόνον στον πλανήτη γη. Τέλος, υπάρχουν και αυτοί που υποστηρίζουν ότι τα βακτήρια έφθασαν στην γη από το διάστηµα. Η τελευταία άποψη αποτελεί µία αστειότητα δεδοµένου ότι µεταθέτει ένα βήµα προς τα πίσω το ερώτηµα. Ο Κρικ έγραψε ένα ολόκληρο βιβλίο βασισµένο πάνω σε αυτή την άποψη.

    -Dominique Lecourt: Ποια είναι η αίσθηση σας για το συνεχόµενο διάλογο, που επανέρχεται στο προσκήνιο πάνω στις κοινωνιο-βιολογικές και πολιτικές επιπτώσεις;

    -Francois Jacob: Η θεωρία της εξέλιξης, δεν είναι κάτι το αµετάβλητο, δεδοµένου ότι και αυτή εξελίσσεται, ένα γεγονός που δεν το κατανοούν καθόλου οι άνθρωποι. Η ίδια η επιστήµη, δεν είναι σταθερή. Οι επιστηµονικές θεωρίες αµφισβητούνται και µέσα σε όλη αυτή την υπόθεση υπάρχουν δύο σηµαντικά και πάντα υπό αµφισβήτηση σηµεία, όπως η φυσική επιλογή απέναντι στην τυχαιότητα και από την άλλη η εκδοχή της συνέχειας και της ασυνέχειας, τα άλµατα, κ.λ.π. Πρόκειται για ερώτηµα αναλογίας. Αυτή η αναλογία αποτελεί θέµα συζήτησης και θα αποτελεί γ ι α µεγάλο ακόµη δ ι άστηµα. Αποδεχόµαστε όλο και περισσότερο την ενδεχοµενικότητα όπως ακριβώς κάνουµε και µε το αλάτι στην τροφή µας. Από την µία πλευρά, είναι βεβαίως πιο ρεαλιστικό αυτό, από την άλλη λιγότερο κανονικό. Αυτή η θέση όµως είναι πιο ενδεδειγµένη όπως προτείνει και ο Stephen Jay Gould. Σχετικά µε την χρήση της θεωρίας της εξέλιξης από την κοινωνική της άποψη, εµφανίζεται εκ νέου η ίδια συζήτηση, ότι υπάρχει η δεξιά και η αριστερά. Υπάρχει η αντιδραστική σκέψη που θέλει να προσκολλήσει την κοινωνία στην φύση και οι άλλοι που δεν θέλουν. Πρόκειται πάντα για το ίδιο πράγµα, ποια είναι η συµβολή της κληρονοµικότητας και ποια αυτή του περιβάλλοντος στην έµβια ύλη.

    -Pierre-Henri Gouyon: Θεωρείτε ότι αυτή η άποψη είναι αντιδραστική; Η αριστερά στα τέλη του 19ου αιώνα επικαλούνταν και τον Δαρβίνο και τον Λαµάρκ ;

    -Francois Jacob: Εκείνη την εποχή υπήρχε η θεώρηση ενός εντελώς αµετάβλητου κόσµου ή αντιθέτως ενός κόσµου σε συνεχή κίνηση. Τώρα το πρόβληµα έχει αλλάξει. Είµαι σύµφωνος µε εσάς ότι την εποχή του Μπυφόν ήταν επαναστατικό να παραδεχτεί κανείς ότι ο πλανήτης της γης είναι πολύ παλαιός. Αλλά τώρα το πρόβληµα δεν τίθεται µε τους ίδιους όρους. Από τα τέλη του 19ου αιώνα, η δεξιά που δεν της αρέσει η αλλαγή, προσπαθεί να αποδώσει στην φύση την ιδέα ότι δεν πρέπει να αλλάξουµε τίποτα.

    -Pierre-Henri Gouyon: Μήπως, κατά την γνώµη σας, οι επιστήµονες θα όφειλαν να απέχουν από τις προσπάθειες να εξηγήσουν τις συµπεριφορές των ζώων και των ανθρώπων µέσα από την εξελικτική βιολογία;

    -Francois Jacob: Ο Δαρβίνος έχει σωστά εκφράσει την ιδέα ότι υπάρχει εξέλιξη στην συµπεριφορά και η µελέτη των συµπεριφορών των ζώων οδήγησε στην κοινωνιο-βιολογία. Όσο δεν εµπλέκουµε και τον άνθρωπο µέσα σε αυτή την ιστορία, η κοινωνιοβιολογία είναι εντελώς ορθολογική. Όσο αρκούµαστε στην µελέτη των µυρµηγκιών όλα πάνε καλά, αλλά όταν παρασύρουµε και τον άνθρωπο σε αυτή την ιστορία, τότε η υπόθεση γίνεται επικίνδυνη.

    -Pierre-Henri Gouyon: Πόσο όµως νόµιµο είναι να εµπλέκουµε και τον άνθρωπο σε αυτή την υπόθεση γνωρίζοντας ότι τα αποτελέσµατα κινδυνεύουν να τα εκµεταλλευτούν κάποιοι και να τα τροποποιήσουν;

    -Francois Jacob: Αυτό που έχει ενδιαφέρον κατά την γνώµη µου, είναι το γονιδίωµα, δεδοµένου ότι µπορεί να µάθουµε εντυπωσιακά πράγµατα από την µελέτη του. Το γονιδίωµα δεν είναι πολιτικά σωστό. Θα έρθουν στο προσκήνιο πολλά στοιχεία που θα µας κάνουν να εκπλαγούµε. Και δεν είµαι της γνώµης ότι πρέπει να απαγορεύουµε την µοντελοποίηση κάτω από το πρόσχηµα ότι κάποιος θα την χρησιµοποιήσει. Δεν είναι οι επιστηµονικές ιδέες που καθορίζουν τα πάθη, αλλά τα πάθη είναι αυτά; που χρησιµοποιούν την επιστήµη για να ενισχύσουν τις δικές τους ιδέες.

    -Pierre-Henri Gouyon: Είµαι σχεδόν βέβαιος ότι θα υπήρχαν περισσότεροι εργαζόµενοι ερευνητές στην συµπεριφορά της ανθρώπινης γενετικής, εάν δεν υπήρχαν αυτές οι δυσκολίες µε την κοινωνιολογική και πολιτική διάσταση.

    -Francois Jacob: Αυτός ο σπόρος της έρευνας όµως θα ανθίσει µέσα στην φούρια των δεδοµένων από την µελέτη του γονιδιώµατος.

    -Dominique Lecourt: Είναι γεγονός ότι η εν λόγω έρευνα µπορεί να φέρει στο φως πολύ περισσότερες βιολογικές συµπεριφορές από αυτές που έχουµε στην σκέψη µας;

    – Francois Jacob: Πιθανώς. Η εκµετάλλευση των αποτελεσµάτων µπορεί να απαιτήσει χρόνο, η διαδροµή της να είναι µεγάλη, δεδοµένου ότι πρόκειται για πολύ σύνθετη υπόθεση. Για µεγάλο χρονικό διάστηµα, δεν θα έχουµε τα µέσα για να εξετάσουµε µε προσοχή αυτά τα αποτελέσµατα. Ωστόσο, θεωρώ ότι θα αποδειχθεί ότι είµαστε περισσότερο προκαθορισµένοι από αυτό που πιστεύουµε σήµερα. Εγώ πιστεύω ότι το κάθε άτοµο είναι το προϊόν της αλληλεπίδρασης µεταξύ της βιολογίας του και του περιβάλλοντος. Και είναι πολύ δύσκολο να προκαθορίσουµε σε ποιο βαθµό το επηρεάζουν αυτές οι δύο συνιστώσες, και εάν φυσικά έχει και κάποιο νόηµα ο βαθµός αυτός.