Category: ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΩΝ

Suzan Wise Bauer

Μετάφραση: Κωνσταντίνος Τάκης

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΡΟΠΗΗ Susan Wise Bauer μας προσφέρει ένα ευκολοδιάβαστο και διασκεδαστικό βιβλίο που μας ξεναγεί στα μονοπάτια της ανάπτυξης της σύγχρονης επιστήμης. Πολύ συχνά, η δημόσια συζήτηση για τον ρόλο της επιστήμης διεξάγεται από δημοσιογράφους, ψηφοφόρους ή πολιτικούς που δεν έχουν επιστημονική εκπαίδευση. Το βιβλίο ¨Η Ιστορία της Δυτικής Επιστήμης” αποτυπώνει τη χαρά που προσφέρει η ανάγνωση των πρωτότυπων επιστημονικών κειμένων αλλά και τη σημασία τους, και μας οδηγεί πίσω στα αριστουργήματα της επιστημονικής σκέψης που άλλαξαν τον τρόπο που συλλαμβάνουμε τον κόσμο μας και τους εαυτούς μας.

Τα 28 συνοπτικά κεφάλαια του βιβλίου οδηγούν τους αναγνώστες από τα πρώτα επιστημονικά κείμενα του Ιπποκράτη, του Πλάτωνα,και του Αριστοτέλη στα κλασικά έργα του 20ου αιώνα στα πεδία της βιολογίας, της φυσικής και της κοσμολογίας. Η Ιστορία της Δυτικής Επιστήμης αρχίζει από τις πρώτες ερευνητικές απόπειρες της ανθρωπότητας και φτάνει έως το φαινόμενο της πεταλούδας,ταξιδεύοντάς μας από τη γέννηση της επιστημονικής μεθόδου στην ανάδυση των γεωλογικών επιστημών και την άνθιση της σύγχρονης βιολογίας. Κάθε κεφάλαιο προτείνει ένα ή περισσότερα κλασικά βιβλία και παρέχει σαφείς εξηγήσεις για τον μηχανισμό πίσω από κάθε επιστημονική έννοια. Το βιβλίο μας αποκαλύπτει ότι η επιστήμη είναι ένα δραματικό εγχείρημα στο οποίο επιδίδονται κάποιες από τις πλέον χαρακτηριστικές προσωπικότητες της ιστορίας. Μας υπενθυμίζει ότι η επιστημονική έρευνα είναι μια ανθρώπινη αναζήτηση – ένας ουσιαστικός, ενίοτε βαθιά προσωπικός, μερικές φορές ελαττωματικός, συχνά λαμπρός τρόπος κατανόησης του κόσμου.Έγραψαν

Η Ιστορία της Δυτικής Επιστήμης είναι μια «διασκεδαστική και μοναδική σύνθεση» (Times Higher Education), μια «ρευστά γραμμένη» αφήγηση που «γιορτάζει την αμείλικτη δύναμη της ανθρώπινης περιέργειας» (Wall Street Journal), και μια «φωτεινή, ενημερωτική πηγή για τους αναγνώστες, η οποία επιδιώκει να κατανοήσει την επιστήμη μέσα από τα μάτια των ανδρών και των γυναικών που διαμόρφωσαν την ιστορία της» (Kirkus).Βιογραφικά Συγγραφέων

Η Susan Wise Bauer είναι συγγραφέας, εκπαιδευτικός και ιστορικός. Διαθέτει Διδακτορικό στις Αμερικανικές Σπουδές από το William & Mary College στη Βιρτζίνια, καθώς και Μεταπτυχιακό Τίτλο σπουδών ΜΑ στη λογοτεχνία του δέκατου έβδομου αιώνα και Master of Divinity in Ancient Near Eastern Languages and Literature. Για δεκαπέντε χρόνια, δίδαξε λογοτεχνία στο William & Mary College.

ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΦΑΝΟΣΜετάφραση: Μαρία Οικονομίδου

Τα τελευταία χρόνια η ιατρική έρευνα, με τη συνδρομή της νέας τεχνολογίας, έχει κάνει τεράστια βήματα, ενώ ταυτόχρονα έχει αρχίσει να διαμορφώνεται ένα νέο ιατρικό λεξιλόγιο. Πολλά νοσήματα προκύπτουν —εφόσον υπάρχει κάποια γενετική προδιάθεση— από τον συνδυασμό ενός συγκεκριμένου προτύπου διατροφής με έναν συγκεκριμένο τύπο εντερικού μικροβιώματος, αυτού του «πρόσθετου οργάνου» που συχνά το παραβλέπουμε και το οποίο αποτελείται από βακτήρια παρόντα στο έντερό μας: από τούτο και μόνο τον συνδυασμό είναι δυνατόν να σχηματιστούν μεταβολίτες που μεταφέρονται σε όλο τον οργανισμό, ελέγχοντας και εξουσιάζοντας κάθε μας όργανο, ακόμη και τον εγκέφαλό μας. Αλλάζοντας ωστόσο τη δίαιτά μας, ή και τροποποιώντας το εντερικό μικροβίωμα (με πρεβιωτικά, προβιωτικά, συμβιωτικά και, στο μέλλον, με τη μεταμόσχευση κοπράνων), εξακολουθούμε να έχουμε περιθώρια παρέμβασης. Επιπλέον, πολλά νοσήματα της ενήλικης ζωής μπορούμε να τα προλάβουμε με τη σωστή διατροφή της εγκύου, διαμορφώνοντας για το έμβρυο τις βέλτιστες συνθήκες ανάπτυξης: ο διαβήτης και η παχυσαρκία  είναι παραδείγματα παθήσεων που θα ήταν δυνατόν να αντιμετωπιστούν με μια τέτοια προσέγγιση.
Σε τούτο το βιβλίο ο αναγνώστης θα βρει, αν όχι το σύνολο, τουλάχιστον το μεγαλύτερο μέρος των νέων γνώσεων και το νέο λεξιλόγιο της ιατρικής: συστημική βιολογία, εξατομικευμένη ιατρική, «ωμικές» τεχνολογίες, ιατρική των δικτύων και της πολυπλοκότητας. Εκείνο, όμως, που αναδεικνύεται με ολοένα μεγαλύτερη σαφήνεια μέσα από την ιατρική έρευνα είναι ότι ως άτομα είμαστε μέρος ενός οικοσυστήματος το οποίο αποικίζεται από έναν εξαιρετικά μεγάλο αριθμό βακτηρίων που μας καθοδηγούν και μας κατευθύνουν, και τα οποία πρέπει να μάθουμε να αναγνωρίζουμε και να σεβόμαστε.Ο Βασίλειος Φανός είναι Τακτικός Καθηγητής Παιδιατρικής στο Πανεπιστήμιο του Κάλιαρι, στη Σαρδηνία (Ιταλία), και διακεκριμένος νεογνολόγος σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Ιδρυτής και διευθυντής του επιστημονικού περιοδικού Journal of Pediatric and Neonatal Individualized Medicine, και μέλος πολλών επιστημονικών εταιρειών, έχει δημοσιεύσει 32 βιβλία και τουλάχιστον 500 επιστημονικές εργασίες. Το Μεταβόλωμα και μικροβίωμα είναι το πρώτο του βιβλίο που μεταφράζεται στα ελληνικά.

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣΤο χειμωνιάτικο τεύχος των Βιβλιοδεικτών είναι αφιερωμένο εξ ολοκλήρου στον Μίκη Θεοδωράκη, ως ένας φόρος τιμής σ’ έναν δημιουργό που σφράγισε με τη ζωή και το έργο του την Ελλάδα του 20ού αιώνα. Οι Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης περιλαμβάνουν στον εκδοτικό κατάλογό τους τις δύο μείζονες συγγραφικές καταθέσεις του Μ. Θεοδωράκη: Οι δρόμοι του Αρχάγγελου (1η έκδ. 2009, δύο τόμοι· πρωτοεκδόθηκε από τις εκδ. Κέδρος το 2000), ένας αυτοβιογραφικός ποταμός, γράφτηκαν στο διάστημα 1986–1995, καλύπτοντας τη διαδρομή του ήδη από τα πρώτα του χρόνια στη Χίο, όπου γεννήθηκε το 1925· Tο Χρέος (1η έκδ. 2011), όπου αναδεικνύεται περισσότερο η πολιτική διάσταση της δράσης του, περιλαμβάνει κείμενα που κατανέμονται σε τρεις τόμους: Η Αντίσταση (1967–1970), Η Ανάλυση (1968–1996), Η Δημιουργία (1967–1974). Τα δύο αυτά έργα συμπληρώνει ο συλλογικός τόμος Συμπαντική Αρμονία, Μουσική και Επιστήμη στον Μίκη Θεοδωράκη (1η έκδ. 2007), καρπός του διεθνούς Συμποσίου που διοργανώθηκε το 2006 στο Πανεπιστήμιο Κρήτης με πρωτοβουλία του καθηγητή Γιάννη Κουγιουμουτζάκη. Ένα μικρό χρονικό των όσων προηγήθηκαν της έκδοσης των τριών έργων από τις Π.Ε.Κ. αποτυπώνει ο Γ. Κουγιουμουτζάκης στο κείμενό του «Φιλόξενοι και αφιλόξενοι Καιροί», γραμμένο ειδικά για τους Βιβλιοδείκτες.

Το αφιέρωμα των Βιβλιοδεικτών, που αντλεί τα κείμενά του από το υλικό των Δρόμων του Αρχάγγελου και του Χρέους, δεν είναι ένα χρονολόγιο της ζωής και του έργου του συνθέτη. Στα αποσπάσματα που σταχυολογήθηκαν (οι τίτλοι των κειμένων επελέγησαν από τον επιμελητή), κόκκοι άμμου σε έναν αφηγηματικό ωκεανό, θεωρούμε ότι ο έξοχος αφηγητής Μίκης Θεοδωράκης σκιαγραφεί, σε πρώτο πρόσωπο, κάποια από τα θεμελιώδη βιώματα και ορισμένους από τους βαρύνοντες ιδεολογικούς και αισθητικούς προσανατολισμούς που συνδιαμόρφωσαν την αντίληψή του για τη ζωή και την τέχνη. Και κυρίως αναδεικνύει ότι στην περίπτωση των μεγάλων δημιουργών, το έργο δεν μπορεί να διαχωριστεί από τα βιώματα και τις ιδέες· όπως ο ίδιος σημειώνει, «Δεν λέω ότι επειδή έζησα αυτά τα γεγονότα έπρεπε να γράψω αυτή τη μουσική. Λέω ότι για να γράψω αυτή τη μουσική έπρεπε να ζήσω αυτά τα γεγονότα».«Για μένα η μόνη αξία που δικαιολογεί την ανθρώπινη ιδιότητα είναι η αδελφοσύνη, δηλαδή η δυνατότητα του κάθε ατόμου να εκφράζει αδελφικά αισθήματα για τους άλλους. Ο άνθρωπος είναι ένα κοινωνικό ον και μπορεί να ζήσει μόνο μέσα στην κοινωνία. Έξω από την κοινωνία, είναι καταδικασμένος σε θάνατο. Έτσι, ο βασικός νόμος της κοινωνίας θα έπρεπε να είναι η πλήρης εναρμόνιση των σχέσεων μεταξύ όλων των μελών της κοινωνίας. Μονάχα υπ’ αυτούς τους όρους ο άνθρωπος μπορεί να γίνει άνθρωπος, δηλαδή μπορεί να αφιερωθεί στην οικοδόμηση της εσωτερικής του διάστασης, μια και όλοι οι άνθρωποι είμαστε «ποιητές»! Και πρέπει πράγματι ν’ αγωνιζόμαστε για μια ανθρωπότητα που θα έχει λύσει όλα τα υλικά της προβλήματα, επιτρέποντας έτσι στους ανθρώπους ν’ απελευθερώσουν τον εαυτό τους με την ανάπτυξη της σκέψης, την ανάπτυξη του πολιτισμού, της πνευματικής και καλλιτεχνικής δημιουργίας.»

Απόσπασμα από το βιβλίο Το Χρέος, τόμ. Β’, σ. 572

Lisa Feldman Barrett – Πανεπιστήμιο Northeastern

Μετάφραση – επιστημονική επιμέλεια:
Παν. Δεληβοριάς«Για ποιον λόγο εξελίχθηκε ένας εγκέφαλος όπως ο δικός μας; Η προφανής απάντηση είναι “Για να σκεφτόμαστε”. Και δεν προκαλεί έκπληξη το να υποθέτει κανείς ότι η εγκεφαλική εξέλιξη είχε κάποιου είδους ανοδική πορεία —λόγου χάριν, από τα κατώτερα ζώα προς τα ανώτερα, με τον πιο προηγμένο και έλλογο εγκέφαλο όλων, τον ανθρώπινο εγκέφαλο, να βρίσκεται στην κορυφή. Στο κάτω-κάτω, η υπερδύναμη του ανθρώπου είναι η σκέψη, δεν συμφωνείτε;

»Ε, λοιπόν, η προφανής απάντηση είναι λανθασμένη. Μάλιστα, η ιδέα ότι ο εγκέφαλός μας εξελίχθηκε για να σκεφτόμαστε έχει υπάρξει πηγή πολλών και σημαντικών παρανοήσεων σχετικά με την ανθρώπινη φύση. Άπαξ και εγκαταλείψουμε την προσφιλή αυτή πεποίθηση, θα έχουμε κάνει το πρώτο βήμα στην προσπάθειά μας να κατανοήσουμε πώς λειτουργεί ο εγκέφαλός μας και ποιο είναι το σπουδαιότερο έργο που επιτελεί —και, τελικά, τι είδους πλάσμα είμαστε πραγματικά…».

Γιατί, λοιπόν, έχουμε εγκέφαλο; Παρακολουθήστε τη διαπρεπή νευροεπιστήμονα Lisa Feldman Barrett να απομυθοποιεί την γκρίζα αυτή μάζα ανάμεσα στα αφτιά σας. Σε επτά περιεκτικά κείμενα (συν μία σύντομη ιστορία για το πώς εξελίχθηκε ο εγκέφαλος), αυτή η μικρή, διασκεδαστική και προσιτή συλλογή δοκιμίων προσφέρει εμπνευσμένα μαθήματα από την εμπροσθοφυλακή της νευροεπιστημονικής έρευνας. Έτσι θα μπορέσετε να μάθετε πώς προέκυψε ο εγκέφαλός σας, πώς είναι δομημένος (και γιατί αυτό έχει σημασία) και πώς λειτουργεί σε αλληλεπίδραση με τους υπολοίπους γύρω σας για να δημιουργήσουν όσα βιώνετε. Στην πορεία θα μπορέσετε να μάθετε γιατί πρέπει να απορρίψετε διάφορους διαδεδομένους λαϊκούς μύθους, όπως εκείνον του «ερπετοειδούς εγκεφάλου» ή της φερόμενης αντιμαχίας μεταξύ «σκέψεων και συναισθημάτων» ή ακόμη και μεταξύ «φύσης και ανατροφής», ώστε να καθορίσετε τη συμπεριφορά σας.

Το βιβλίο θα εξάψει την περιέργεια τόσο των περιστασιακών αναγνωστών όσο και των βετεράνων της επιστήμης, καθώς είναι γεμάτο με εκπλήξεις, χιούμορ και σημαντικές αναφορές για την ανθρώπινη φύση —το δώρο ενός βιβλίου που θα θέλετε να απολαύσετε ξανά και ξανά.

Πιθανοκρατία • Κύματα-οδηγοί • Πολλοί κόσμοι
Η σκοπιά του φοιτητή και του δασκάλου

ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΤΡΑΧΑΝΑΣH κβαντομηχανική είναι σίγουρα η πιο επιτυχημένη επιστημονική θεωρία όλων των εποχών. Όχι μόνο εξήγησε τον κόσμο μας, αλλά και τον άλλαξε —μέσω της τεχνολογίας— όσο τίποτε άλλο στην ανθρώπινη ιστορία μέχρι τώρα. Ταυτόχρονα όμως η εικόνα του φυσικού κόσμου που αναδύθηκε απ’ αυτήν είναι ό,τι πιο αλλόκοτο έχει αντιμετωπίσει ποτέ ο ανθρώπινος νους. Με την «πέτρα του σκανδάλου» να βρίσκεται στη θεμελιώδη τυχαιότητα της θεωρίας· στην ύπαρξη θεμελιωδώς αναίτιων γεγονότων.

Το θέμα του βιβλίου είναι οι εναλλακτικές ερμηνείες προς την καθιερωμένη κβαντομηχανική —την κβαντομηχανική της Κοπεγχάγης, όπως λέγεται— οι οποίες προτάθηκαν ως «φάρμακο» στην «αρρώστια» της θεμελιώδους πιθανοκρατίας. Η ιδιαιτερότητα του βιβλίου έγκειται κυρίως στην προσπάθεια του συγγραφέα να πάρει ένα θέμα διαβόητο για την ασάφεια και την ποικιλία των αντικρουόμενων εκδοχών του και να το κάνει διδάξιμο στο βασικό προπτυχιακό επίπεδο.

Ένα πνεύμα «αυθάδειας» απέναντι στις δογματικές βεβαιότητες, σε συνδυασμό με μια συνεχή ετοιμότητα για αλλαγές και αναθεωρήσεις, είναι η πνευματική στάση που απαιτεί το θέμα του βιβλίου και το βιβλίο το ίδιο.

Το κοινό στο οποίο απευθύνεται είναι ανήσυχοι φοιτητές και επαγγελματίες επιστήμονες που έχουν παρακολουθήσει ένα προπτυχιακό μάθημα κβαντομηχανικής και έχουν μια γνήσια περιέργεια να τη δουν στο κάδρο μιας ριζοσπαστικής αμφισβήτησης.

LYLE ARMSTRONG

Μετάφραση: Δέσποινα Αλεξανδράκη – Αντώνης Κυρμίζης
Μαριλένα Παπαϊωάννου – Ιωσήφ Παπαματθαιάκης
Χαράλαμπος ΣπηλιανάκηςΗ Επιγενετική του Lyle Armstrong μεταφράζεται για πρώτη φορά στην ελληνική γλώσσα και έρχεται να καλύψει ένα σημαντικό κενό: την έλλειψη συγγράμματος για τη διδασκαλία τού εν λόγω γνωστικού αντικειμένου στα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα.

Διαρθρωμένο σε τρεις ενότητες, το βιβλίο προσφέρει μια λεπτομερή επισκόπηση του πεδίου της Επιγενετικής:

Στην Ενότητα Ι περιγράφονται η αρχιτεκτονική της χρωματίνης και οι μηχανισμοί που διέπουν τη μεθυλίωση του DNA και την ακετυλίωση των ιστονών.

Στην Ενότητα ΙΙ εξετάζεται πώς επηρεάζονται από τις επιγενετικές τροποποιήσεις διάφορες κυτταρικές λειτουργίες (η γονιδιακή έκφραση, ο κυτταρικός κύκλος, το γονιδιακό εντύπωμα και η διαφοροποίηση), αλλά και πώς αντιστρέφονται τα πρότυπα των τροποποιήσεων αυτών έτσι ώστε να δημιουργηθούν πολυδύναμα βλαστικά κύτταρα.

Τέλος, στην Ενότητα ΙΙΙ αναλύονται οι ενδείξεις που διαθέτουμε σήμερα όσον αφορά το επιγενετικό υπόβαθρο ορισμένων ασθενειών, ιδίως των γνωσιακών δυσλειτουργιών και του καρκίνου. Με πλούσια έγχρωμη εικονογράφηση και παραδείγματα από την κλασική αλλά και την πρόσφατη βιβλιογραφία, η Επιγενετική αποτελεί ένα πολύτιμο εγχειρίδιο τόσο για τους φοιτητές όσο και για τους ερευνητές των συναφών επιστημονικών κλάδων.

Ιτάι Γιανάι, Μάρτιν Λέρτσερ

Μετάφραση: Σπύρος Καλαλής
Επιμέλεια: Θεοδώρα Κατσινέλου
Επιστημονική Επιμέλεια: Θάνος Καψάλης
Πρόλογος ελληνικής έκδοσης: Μαρίκα Σύρρου Πριν από τέσσερις περίπου δεκαετίες ο Ρίτσαρντ Ντόκινς δημοσίευσε το βιβλίο: Το Εγωιστικό Γονίδιο, στο οποίο είχε διατυπώσει την πολύκροτη άποψη πως οι άνθρωποι αποτελούν τις «μηχανές επιβίωσης» των «εγωιστικών μορίων που είναι γνωστά ως γονίδια». Όμως το πώς τα ιδιοτελή αυτά γονίδια συνεργάζονται ώστε να οικοδομήσουν έναν οργανισμό ήταν κάτι που παρέμενε εν πολλοίς άγνωστο.

Το βιβλίο που κρατάτε στα χέρια σας, “Η Κοινωνία των Γονιδίων”, αξιοποιώντας τον πλούτο των δεδομένων που προσκόμισε η σύγχρονη έρευνα, παρέχει μια προοπτική για το πώς τα γονίδια συνεργάζονται, αλλά και πώς ανταγωνίζονται στον αγώνα για την επιβίωση. Οι δύο συγγραφείς, ο Ιτάι Γιανάι και ο Μάρτιν Λέρτσερ —πρωτοπόροι ερευνητές στο νέο πεδίο της βιολογίας συστημάτων— προτείνουν ένα νέο συναρπαστικό εννοιολογικό πλαίσιο για την κατανόηση της εξέλιξης του ανθρώπινου γονιδιώματος, στο οποίο οι αλληλεπιδράσεις καταλαμβάνουν τη θέση του βασικού παραδείγματος της βιολογίας. Αντίθετα από τον τρόπο με τον οποίο προσελήφθη η δημοφιλής μεταφορά του Ντόκινς, οι δύο συγγραφείς θεωρούν ότι το γονιδίωμα δεν είναι ένα σύνολο μεμονωμένων γονιδίων που αποσκοπούν απλώς στην επιβίωσή τους, αλλά ότι συνιστά μια κοινωνία γονιδίων, που όπως οι ανθρώπινες κοινωνίες αποτελείται από μέλη που αναπτύσσουν ταυτόχρονα συνέργειες και αντιπαλότητες.

Η Κοινωνία των Γονιδίων είναι γραμμένη σε γλώσσα προσβάσιμη από το ευρύ κοινό, ώστε να αποκαλύπτει στον μη ειδικό αναγνώστη τις γενετικές στρατηγικές της συνεργασίας και του ανταγωνισμού σε βιολογικές κλίμακες που εκτείνονται από τα μεμονωμένα κύτταρα ως τα βιολογικά είδη. Στο βιβλίο καταγράφεται πώς λειτουργεί το γονιδίωμα στα καρκινικά κύτταρα και στους προγόνους μας, τους Νεάντερταλ, στη φυλετική αναπαραγωγή και κατά την προέλευση της ζωής, με τρόπο όμως που επισημαίνει πάντα ένα κρίσιμο σημείο: ότι η λογική της ζωής δεν μπορεί να γίνει αντιληπτή, παρά μόνον αν θέσουμε στο επίκεντρο του ενδιαφέροντός μας τις αλληλεπιδράσεις των γονιδίων.

Συγγραφείς

Ο Ιτάι Γιανάι είναι Αναπληρωτής Καθηγητής Βιολογίας στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας του Ισραήλ και συνεργάτης στο Ινστιτούτο Προηγμένων Σπουδών Ράντκλιφ του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ.

Ο Μάρτιν Λέρτσερ είναι Καθηγητής Βιοπληροφορικής στο Πανεπιστήμιο Heinrich Heine, Ντίσελντορφ

Alfred Scharff Goldhaber, Robert P. Crease

Μετάφραση: Έφη Καλλιφατίδη
Επιστημονική επιμέλεια: Παναγιώτης ΧαρίτοςΗ πρόκληση να κατανοηθεί το νόημα της κβαντομηχανικής –το να συνδεθεί με τον οικείο κόσμο και τα ζητήματά του –ήταν ένα από τα μεγάλα προβλήματα της διανόησης στην αρχή του εικοστού αιώνα. Ενώ μπορεί να είναι αδύνατο να διδαχτούν οι μη επιστήμονες τη φυσική και τα μαθηματικά της κβαντομηχανικής, είναι δυνατό να καταδείξουμε τα εννοιακά της προβλήματα ή αινίγματα και να εντοπίσουμε τους συσχετισμούς που έκαναν οι καλλιτέχνες και οι συγγραφείς. Σε όσα ακολουθούν, χρησιμοποιούμε σύντομες αναφορές στη θεωρία των κβάντων για να εξηγήσουμε πώς οι όροι και οι εικόνεςτης άρχισαν να εμφανίζονται στην τέχνη, στη λογοτεχνία και στην καθημερινή γλώσσα, ο ένας μετά τον άλλον, ο καθένας με τον τρόπο του. Το βιβλίο ξεδιπλώνεται σαν μια μεγάλη ιστορία που αποτελείται από μια σειρά αλληλένδετων μικρών ιστοριών. Μετά από κάθε κεφάλαιο και προτού να ξεκινήσουμε το επόμενο, προσφέρουμε ένα ιντερλούδιο που δίνει τεχνικές λεπτομέρειες ή αναφέρει σχετικά θέματα που δεν καλύψαμε στο κυρίως κείμενο. Μερικοί αναγνώστες και αναγνώστριες ίσως προτιμήσουν να παραλείψουν αυτές τις διατριβές και μπορούν να το κάνουν χωρίς να χάσουν τον ειρμό τους.

[…] Το κβάντο, έγραψε στο Nature, εισάγει μια «ουσιαστική ασυνέχεια», μια έμφυτη αβεβαιότητα μέσα στις ατομικές διαδικασίες, «εντελώς ξένη προς τις κλασικές θεωρίες». Το πώς προσεγγίζουμε τα ατομικά φαινόμενα αλλάζει ουσιαστικά το πώς μας εμφανίζονται. Έχει σημασία αν πρώτα κοιτάζουμε τη θέση τους ή την ορμή τους. Είναι σάμπως τα ατομικά φαινόμενα να είναι κάτι αφηρημένο και αν ρυθμίσουμε τα όργανά μας για να βρούμε σωματιδιακή συμπεριφορά, τη βρίσκουμε –αλλά αν τα ρυθμίσουμε για κυματική συμπεριφορά, πάλι θα τη βρούμε. Το στήσιμο των οργάνων μας –αυτό που ο Bohr αποκάλεσε «συντελεστές παρατήρησης» -επηρεάζει, όχι μόνον την επιστημολογία, αλλά και την οντολογία.

Στυλιανός Ε. Αντωναράκης

Μετάφραση: Μαριλένα Παπαϊωάννου

Κυκλοφορεί την Πέμπτη 16 Σεπτεμβρίου 2021

Τι είναι το γονιδίωμα; Τι είδους ποικιλομορφία το χαρακτηρίζει; Πώς διαμορφώνεται κάθε άνθρωπος βάσει της μοριακής ιδιαιτερότητας του γονιδιώματός του; Πόσο σημαντικές είναι οι γονιδιωματικές παραλλαγές για την εμφάνιση γενετικών ασθενειών και την εκδήλωση προδιάθεσης σε κλινικές καταστάσεις και χαρακτηριστικά; Ποιο είναι το γενετικό υπόβαθρο των ασθενειών; Μπορεί η εμφάνισή τους να ερμηνευθεί εξελικτικά; Είναι άραγε ο καρκίνος μια γονιδιωματική πάθηση; Και εντέλει, πόσο σημαντικές για την υγεία και την ασθένεια είναι οι πληροφορίες που αποκομίζουμε από το γονιδίωμα;

Το βιβλίο που κρατάτε στα χέρια σας πραγματεύεται όλα αυτά τα —σημαντικά για τη ζωή κάθε ατόμου, αλλά και ολόκληρου του ανθρώπινου είδους— ερωτήματα και προσπαθεί να δώσει απαντήσεις με βάση τις γνώσεις που διαθέτουμε σήμερα. Στο βιβλίο χρησιμοποιούνται ως παραδείγματα περίπου πενήντα μικρές ιστορίες, που σκοπό έχουν να βοηθήσουν τον αναγνώστη να κατανοήσει καλύτερα τον θαυμαστό κόσμο του γονιδιώματος, αλλά και να λειτουργήσουν ως εφαλτήριο για περαιτέρω αναζήτηση και ενημέρωση.

Στην πορεία για την κατανόηση της κρυμμένης αλήθειας, η επιστημονική γνώση διαρκώς εμπλουτίζεται, αναθεωρείται και κάποτε οδηγείται σε κοινούς τόπους — πάντα μέσα από τη γόνιμη αντιπαράθεση. Οι ιστορίες του βιβλίου βασίζονται στις γνώσεις που έχουμε σήμερα· όπως, όμως, λέει ο Σαίξπηρ στην Τρικυμία: «Ό,τι είναι παρελθόν, είναι πρόλογος». Η έκδοση αυτή, λοιπόν, παραδίδεται στο αναγνωστικό κοινό με κάποιο δέος — το δέος που πηγάζει από τον βαθμό της αγνωσίας μας.

Τι είναι το γονιδίωμα; Τι είδους ποικιλομορφία το χαρακτηρίζει; Πώς διαμορφώνεται κάθε άνθρωπος βάσει της μοριακής ιδιαιτερότητας του γονιδιώματός του; Πόσο σημαντικές είναι οι γονιδιωματικές παραλλαγές για την εμφάνιση γενετικών ασθενειών και την εκδήλωση προδιάθεσης σε κλινικές καταστάσεις και χαρακτηριστικά; Ποιο είναι το γενετικό υπόβαθρο των ασθενειών; Μπορεί η εμφάνισή τους να ερμηνευθεί εξελικτικά; Είναι άραγε ο καρκίνος μια γονιδιωματική πάθηση; Και εντέλει, πόσο σημαντικές για την υγεία και την ασθένεια είναι οι πληροφορίες που αποκομίζουμε από το γονιδίωμα;

Το βιβλίο που κρατάτε στα χέρια σας πραγματεύεται όλα αυτά τα —σημαντικά για τη ζωή κάθε ατόμου, αλλά και ολόκληρου του ανθρώπινου είδους— ερωτήματα και προσπαθεί να δώσει απαντήσεις με βάση τις γνώσεις που διαθέτουμε σήμερα. Στο βιβλίο χρησιμοποιούνται ως παραδείγματα περίπου πενήντα μικρές ιστορίες, που σκοπό έχουν να βοηθήσουν τον αναγνώστη να κατανοήσει καλύτερα τον θαυμαστό κόσμο του γονιδιώματος, αλλά και να λειτουργήσουν ως εφαλτήριο για περαιτέρω αναζήτηση και ενημέρωση.

Στην πορεία για την κατανόηση της κρυμμένης αλήθειας, η επιστημονική γνώση διαρκώς εμπλουτίζεται, αναθεωρείται και κάποτε οδηγείται σε κοινούς τόπους — πάντα μέσα από τη γόνιμη αντιπαράθεση. Οι ιστορίες του βιβλίου βασίζονται στις γνώσεις που έχουμε σήμερα· όπως, όμως, λέει ο Σαίξπηρ στην Τρικυμία: «Ό,τι είναι παρελθόν, είναι πρόλογος». Η έκδοση αυτή, λοιπόν, παραδίδεται στο αναγνωστικό κοινό με κάποιο δέος — το δέος που πηγάζει από τον βαθμό της αγνωσίας μας.

Βένκι Ραμακρίσναν – Βραβείο Νόμπελ Χημείας 2009Η ιστορία αυτή είναι η προσωπική εξιστόρηση των εμπειριών που αποκόμισε ο συγγραφέας ως φοιτητής, καθηγητής και ενθουσιώδης πειραματιστής που προσπαθεί να κατανοήσει πώς τα κύτταρα εκπληρώνουν μία από τις πλέον αρχέγονες και θεμελιώδεις λειτουργίες: τη σύνθεση των πρωτεϊνών. Μέσα από την οπτική του μετανάστη στην Αμερική και αργότερα στην Αγγλία, αλλά και του φυσικού που εισδύει στον κόσμο της βιολογίας, η ιστορία του αποτυπώνει τα συναισθήματα ενός «ξένου» που λαχταρά να γίνει μέρος του επιστημονικού και κοινωνικού κόσμου τον οποίο παρατηρεί.
Υπάρχει, όμως, και η καθαυτό επιστημονική ανακάλυψη: οι δομές της βιολογικής μηχανής που διαβάζει τον γενετικό κώδικα και μεταφράζει την αλληλουχία των νουκλεοτιδίων του σε αλυσίδες αμινοξέων οι οποίες συγκροτούν όλες τις –απαραίτητες για τη ζωή στον πλανήτη– πρωτεΐνες. Το ριβόσωμα, που αποτελείται από μία μεγάλη και μία μικρή υπομονάδα, αναδεικνύεται εδώ σε όλο του το μεγαλείο: η ερευνητική δουλειά του συγγραφέα αποκάλυψε το μοριακό υπόβαθρο του μηχανισμού αποκωδικοποίησης της μικρής ριβοσωματικής υπομονάδας, αλλά και το πώς διάφορα αντιβιοτικά εμποδίζουν τη λειτουργία του βακτηριακού ριβοσώματος εξαλείφοντας έτσι τις μικροβιακές μολύνσεις. Η διαδικασία προσδιορισμού της υπομονάδας αυτής, από τις αρχικές προσπάθειες με τα επιμέρους δομικά στοιχεία, μέχρι τις κατοπινές, ηρωικές απόπειρες καθαρισμού και κρυστάλλωσης ολόκληρης της μικρής υπομονάδας, είναι μια συναρπαστική ιστορία επινοητικότητας, τύχης και, τελικά, επιτυχίας. 

Από τον πρόλογο της Jennifer Doudna, Βραβείο Νομπέλ Χημείας 2020

«Το ριβόσωμα είναι ο κεντρικός επεξεργαστής που αποκωδικοποιεί τον παγκόσμιο κώδικα της ζωής, και η ιστορία της κατανόησής του είναι παρόμοια με εκείνη του DNA. Το λεπτομερές και πληθωρικό χρονικό που μας δίνει εδώ ο Βένκι Ραμακρίσναν έχει την ίδια αφοπλιστική ευθύτητα με τη Διπλή έλικα του James Watson. Ο συγγραφέας μιλάει με ειλικρίνεια για την ανταγωνιστική φιλοδοξία που λειτουργούσε ως κίνητρό του, καταθέτοντας συνάμα κάποιες εξαιρετικά εύστοχες σκέψεις για την εν δυνάμει φθοροποιό επίδραση των μεγάλων βραβείων. Η γονιδιακή μηχανή θα διαβαστεί ξανά και ξανά, ως ένα σημαντικό τεκμήριο στην ιστορία της επιστήμης.»

Richard Dawkins