InScience Magazine

Tag: architecture

  • H ΣΧΕΣΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΣΤΗ ΣΚΕΨΗ ΤΟΥ ADRIANO OLIVETTI

    H ΣΧΕΣΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΣΤΗ ΣΚΕΨΗ ΤΟΥ ADRIANO OLIVETTI

    Της Μαριάννας Χαριτωνίδου

    Citation: Charitonidou, M. 2024. Η Σχέση Πολιτικής και Σχεδιασμού στην Πρακτική και στη Σκέψη του Adriano Olivetti/The Relationship between Politics and Design in the Practice and Thought of Adriano Olivetti. InScience: 1-17, https://doi.org/10.17613/rrwzb-j8h27

    Το άρθρο αναλύει την προσέγγιση του Ιταλού βιομήχανου Adriano Olivetti (1901-1960) όσον αφορά στον πολεοδομικό σχεδιασμό, τον βιομηχανικό σχεδιασμό, την αρχιτεκτονική και την κοινωνική μεταρρύθμιση. Στο επίκεντρο του οράματος του Olivetti να μετασχηματίσει την Ivrea και τα περίχωρά της σε μοντέλο σύγχρονης βιομηχανικής και κοινοτικής ζωής. Μεταξύ των δεκαετιών του 1930 και του 1960, ο Olivetti επαναπροσδιόρισε την Ivrea ως κόμβο καινοτομίας και πειραματισμού, δημιουργώντας μια κοινότητα με επίκεντρο το εργοστάσιό του. Η προσέγγισή του έδωσε έμφαση στο συνδυασμό της οικονομικής ανάπτυξης με την κοινωνική ισότητα και δικαιοσύνη, οδηγώντας στην ίδρυση της «βιομηχανικής πόλης του 20ού αιώνα», που από το 2018 αποτελεί Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Ο Olivetti συνεργάστηκε με εμβληματικούς αρχιτέκτονες και σχεδιαστές, συμπεριλαμβανομένων των Luigi Figini, Gino Pollini και Marcello Nizzoli, για να διαμορφώσει την υποδομή και το σχεδιασμό προϊόντων του εργοστασίου. Ανάμεσα στα αξιοσημείωτα προϊόντα του εργοστασίου Olivetti ήταν η γραφομηχανή Lettera 22 και ο υπολογιστής Elea 9003. Οι αισθητικές και λειτουργικές καινοτομίες του συμβόλιζαν την απομάκρυνση από τον παραδοσιακό βιομηχανικό σχεδιασμό και τόνιζαν τον ιταλικό μοντερνισμό και ορθολογισμό. Η σημασία που έδινε η εταιρία Olivetti στο σχεδιασμό φαίνεται πέρα από την παραγωγή προϊόντων βιομηχανικού σχεδιασμού και στο σχεδιασμό του γυάλινου κτηρίου του εργοστασίου, και των κοινοτικών εγκαταστάσεων όπως το Νηπιαγωγείο στην Ivrea. Η σχεδιαστική αντίληψη των προϊόντων του εργοστασίου Olivetti χαρακτηρίζεται από το συνδυασμό αισθητικής και λειτουργικότητας. Παράλληλα, ο τρόπος που σχεδιάστηκε η «βιομηχανική πόλη του 20ού αιώνα» αποτυπώνει τη σημασία που ο Olivetti προσέδιδε στη βελτίωση της ζωής των εργαζομένων και στην προώθηση της δημιουργικότητας. Αυτή η μοναδική ενσωμάτωση βιομηχανικών, αρχιτεκτονικών και κοινωνικών στοιχείων καθιέρωσε την κληρονομιά του Olivetti ως πρωτοπόρου της σύγχρονης βιομηχανικής αστικοποίησης.Ο Adriano Olivetti ήταν μέλος του διοικητικού συμβουλίου του Εθνικού Ινστιτούτου Πολεοδομικού Σχεδιασμού/Istituto Nazionale di Urbanistica (INU) από το 1948 και πρόεδρός του από τις 16 Ιουνίου 1950. Επίσης, ήταν χρηματοδότης το περιοδικό Urbanistica από το 1949.  Από το 1951, διαδραμάτισε ζωτικό ρόλο ως Αντιπρόεδρος του προγράμματος Αρωγής και Αποκατάστασης των Ηνωμένων Εθνών/Comitato Amministrativo Soccorso Ai Senzatetto (UNRRA-CASAS). Το 1959, διορίστηκε πρόεδρος της υπηρεσίας σχεδιασμού-στέγασης UNRRA-CASAS (Brilliant, 1993). Για να κατανοήσουμε καλύτερα το όραμα του Olivetti, θα μας βοηθούσε να εξετάσουμε το ρόλο του προγράμματος UNRRA-CASAS. Το CASAS αναφέρεται στη Διοικητική Επιτροπή για την Ανακούφιση των Αστέγων. Ως εκ τούτου, επικεντρώθηκε στην ανοικοδόμηση κατοικιών για άστεγους μετά το τέλος του Β Παγκοσμίου Πολέμου. Το πρόγραμμα UNRRA-CASAS ιδρύθηκε το 1947 στη Ρώμη ως αυτόνομο κέντρο υποστήριξης που λειτούργησε στα πλαίσιο της UNRRA για την κατασκευή κατοικιών. Ο Υπουργός Δημοσίων Έργων ήταν ο πρόεδρος της επιτροπής του προγράμματος UNRRA-CASAS και στο πλαίσιο αυτής, με το Πρωθυπουργικό Διάταγμα της 19ης Δεκεμβρίου 1947, συστάθηκαν δύο συμβούλια. Το πρώτο συμβούλιο ήταν υπεύθυνο για την εκτέλεση των οικοδομικών εργασιών. O  Guido Nazdo, αξιωματούχος των Ηνωμένων Πολιτειών σε κατασκευαστικά θέματα, που ήταν μέλος της αποστολής της UNRRA στην Ιταλία, η οποία στη συνέχεια απορροφήθηκε από τη Διοίκηση Οικονομικής Συνεργασίας (ECA), κλήθηκε να συμμετάσχει στο πρόγραμμα UNRRA-CASAS. Ο Πρόεδρος Harry S. Truman διόρισε τον Paul G. Hoffman ως επικεφαλής της Διοίκησης Οικονομικής Συνεργασίας (ECA) τον Απρίλιο του 1948.

    Ο Γάλλος ιστορικός της αρχιτεκτονικής και πολεοδομίας Jean-Louis Cohen υπογραμμίζει ότι τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια σημαδεύτηκαν […] από μια σημαντική αμερικανική παρουσία στην Ιταλία» (Cohen, 2012, 312).  Για να κατανοήσουμε καλύτερα τις ιταλοαμερικανικές ανταλλαγές από το 1945 έως το 1948, θα πρέπει να εξετάσουμε τον αντίκτυπο του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Ανάκαμψης, του λεγόμενου Σχεδίου Μάρσαλ, στις πολιτισμικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ των ΗΠΑ και της Ιταλίας (Charitonidou, 2023). Μια περίπτωση στην οποία καθίσταται εμφανής η παρουσία των Ηνωμένων Εθνών είναι αυτή του προγράμματος UNRRA-CACAS, το οποίο αναπτύχθηκε υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών.

    Στη Matera, ο Olivetti έδωσε ζωή σε ένα γνήσιο διεπιστημονικό εργαστήριο, όπως έκανε και σε πολλά άλλα έργα, συμπεριλαμβανομένου του αγροτικού χωριού Cutro, της οικιστικής κοινότητας San Basilio στη Ρώμη και του ημιτελούς χωριού Porto Conte στην περιοχή Alghero. Το 1955, ο Olivetti ίδρυσε το Ινστιτούτο Αστικής και Αγροτικής Ανανέωσης ή, στα ιταλικά, Istituto Rinnovamento Urbano Rurale (IRUR) του Canavese ως εργαλείο για την καταπολέμηση της τοπικής ανεργίας μέσω της προώθησης νέων βιομηχανικών και γεωργικών επιχειρήσεων. Το Canavese είναι η περιοχή γύρω από την Ivrea, όπου βρισκόταν το εργοστάσιο του Olivetti. Το 1956, ο Olivetti διορίστηκε επίτιμο μέλος του Αμερικανικού Ινστιτούτου Πολεοδόμων και αναπληρωτής πρόεδρος της Διεθνούς Ομοσπονδίας Στέγασης και Πολεοδομίας.

    Για να κατανοήσουμε πόσο σημαντικός ήταν ο αντίκτυπος του προγράμματος UNRRA-CACAS, το οποίο λειτούργησε από το 1947 έως το 1963 (όταν έγινε ISES/Istituto per lo Sviluppo dell’Edilizia Sociale), μπορεί κανείς να σκεφτεί ότι ήταν υπεύθυνο για την κατασκευή περισσότερων από χιλίων χωριών σε όλη την Ιταλία (Charitonidou, 2022). Σε πολλές περιπτώσεις, διάσημοι αρχιτέκτονες και πολεοδόμοι, οι οποίοι εργάζονταν εκτός του τεχνικού προσωπικού του οργανισμού, κλήθηκαν να σχεδιάσουν στα πλαίσια του προγράμματος UNRRA-CACAS. Εκτός από το πρόγραμμα UNRRA-CACAS, τα δύο προγράμματα Ina-Casa (1949-1956 και 1956-1963) διαδραμάτισαν, επίσης, σημαντικό ρόλο σε ορισμένους μετασχηματισμούς μεγάλης κλίμακας που έλαβαν χώρα κατά τη διάρκεια της μεταπολεμικής εποχής στην Ιταλία χάρη στο Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα Ανάκαμψης.

    Το Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα Ανάκαμψης έδωσε κεφάλαια στην UNRRA-CASAS για την Associazione per lo Sviluppo dell’Industria nel Mezzogiorno (SVIMEZ) και στη συνέχεια για την Cassa per il Mezzogiorno, την ιταλική κρατική υπηρεσία για την ανάπτυξη του νότου, που ιδρύθηκε το 1950. Σημαντικές για την κατανόηση της αισθητικής που σχετίζεται με τη μεταπολεμική Νότια Ιταλία ή “Mezzogiorno” είναι οι φωτογραφίες της Αμερικανίδας φωτορεπόρτερ Marjory Collins, ειδικά εκείνες που συνοδεύουν το άρθρο με τίτλο “Viaggio ai ‘Sassi’ di Matera”, που δημοσιεύθηκε το 1950 στο περιοδικό Comunità (Musatti, 1950). Η Matera, η οποία βρίσκεται στην περιοχή Basilicata, σχετίζεται με την έννοια του “meridionalismo”, η οποία αναφέρεται στη μελέτη των κοινωνικών, οικονομικών και πολιτιστικών προβλημάτων στο Νότο. Ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού της ζούσε ακόμα στα “sassi”, τα οποία είναι ένα είδος πρωτόγονων σπιτιών.

    Στα πλαίσια του προγράμματος UNRRA-CASAS, προσκλήθηκε  ο κοινωνικός επιστήμονας Frederick Friedmann να συνεργαστεί στο πρόγραμμα αναζωογόνησης στη Matera. Ο Olivetti ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για τον πολεοδομικό και περιφερειακό σχεδιασμό. Επισήμαινε στα κείμενά του και στα βιβλία του τη σημασία της κοινότητας και την ενσωμάτωσή της στις απαιτήσεις μιας σύγχρονης οικονομίας και κοινωνίας. Πίστευε ότι η έννοια της κοινότητας ήταν στενά συνδεδεμένη με την ιδέα της δημοκρατίας. Ο Friedmann  έφτασε στη Matera υπό την αιγίδα μιας υποτροφίας του Ιδρύματος Fulbright για να ασχοληθεί με τη μελέτη της φιλοσοφίας της ζωής των Ιταλών αγροτών. Τα μέλη της ομάδας που ορίστηκε να αναλάβει την έρευνα για τη Matera περιλάμβανε τους Riccardo Musatti, Giuseppe Isnardi, Francesco Nitti, Tullio Tentori, Federico Gorio, Ludovico Quaroni, Rocco Mazzarone, Lidia De Rita, Giuseppe Orlando, Gilberto Marselli και Eleonora Bracco. Ο Adriano Olivetti επέβλεπε το έργο τους.

    Το όνομα που δόθηκε σε αυτή την ομάδα ειδικών ήταν Επιτροπή για τη Μελέτη της Πόλης και της Υπαίθρου της Matera/Commissione per lo studio della città e dell’agro di Matera. Η ομάδα ήταν, επίσης, γνωστή ως Ομάδα Μελέτης/Gruppo-Studi (Commissione per lo studio della città e dell’agro di Matera, 1956). Κάθε μέλος συνέβαλε με τη μοναδική προοπτική και τον τομέα εμπειρογνωμοσύνης του στην έρευνα, καλύπτοντας τομείς όπως η φιλοσοφία, η δημοσιογραφία, η γεωγραφία, η ιστορία, η εθνολογία, η αρχιτεκτονική, ο πολεοδομικός σχεδιασμός, η δημογραφία, η ψυχολογία, η οικονομία, η παλαιοεθνολογία και η μηχανική. Αυτή η προσπάθεια οδήγησε σε μια σειρά ερευνητικών αποτελεσμάτων που δημοσιεύθηκαν από την UNRRA-CASAS το 1956 (Christie, Guzmán, Bogdanović, 2016). Ο Olivetti και ο Friedmann συμμερίζονταν την πεποίθηση ότι οι οργανωτικές δομές της παραδοσιακής αγροτικής κοινωνίας παρείχαν το βασικό θεμέλιο για τη σταδιακή καθοδήγηση των αγροτών της νότιας Ιταλίας προς τη νεωτερικότητα.

    Ένα βασικό στοιχείο για την κατανόηση της επιρροής του σχεδίου Μάρσαλ στην Ιταλία είναι η συμμετοχή του Olivetti στο κέντρο μελέτης της επιτροπής στέγασης UNRRA-CACAS, η οποία ήταν επιφορτισμένη με την ανάπτυξη σχεδίων εποικισμού κατά το πρότυπο της κοινοτικής συνάθροισης (United Nations Relief and Rehabilitation Administration, 1950). Σε πολλές περιπτώσεις, διακεκριμένοι αρχιτέκτονες, οι οποίοι λειτουργούσαν ανεξάρτητα από το τεχνικό προσωπικό του γραφείου, κλήθηκαν να σχεδιάσουν οικισμούς. Το κίνημα Movimento Comunità, που ιδρύθηκε από τον Olivetti το 1947, υποστήριζε ότι η δημοκρατία θα έπρεπε να προκύψει από μια διεξοδική κριτική της κομματικής πολιτικής εκπροσώπησης. Επιπλέον, βασιζόταν στη θέση του Olivetti ότι η νέα Ιταλική Δημοκρατία θα πρέπει να βασίζεται στην ομοσπονδιακή ιδέα μιας «κοινότητας κοινοτήτων». Η προσέγγιση του Olivetti αντλούσε επιρροές από τη θεωρία του Αμερικανού ιστορικού και κοινωνιολόγου Lewis Mumford. Το σχέδιο που πρότεινε ο Olivetti βασιζόταν ουσιαστικά σε τρία κρίσιμα στοιχεία: την κοινότητα, την περιοχή και το εργοστάσιο. Θεμελιώδης για το όραμα του Olivetti για μια νέα κοινωνία ήταν η έννοια της κοινότητας. Το 1952, ο Olivetti επισήμανε σχετικά με την κατανόησή του για την έννοια της κοινότητας:Μια κοινότητα ούτε πολύ μεγάλη ούτε πολύ μικρή, γεωγραφικά καλά καθορισμένη, οπλισμένη με εξουσία, η οποία θα παρείχε σε όλες τις δραστηριότητές της την απαραίτητη συνεργασία, αποτελεσματικότητα, σεβασμό στην ανθρώπινη προσωπικότητα, τον πολιτισμό και την τέχνη, που από επιλογή έχει επιτευχθεί σε […] μια δεδομένη περιοχή, σε μια ενιαία βιομηχανία. (Olivetti, 1952; Musatti, Bigiaretti, Soavi, 1958, 16).Ο Olivetti τόνιζε, επίσης, τη σημασία των κοινοτικών κέντρων για την κοινωνία:Το δομικό στοιχείο για το κοινοτικό κίνημα ήταν σίγουρα πρώτα και κύρια το κοινοτικό κέντρο. Όπως το εξέφρασε ο Olivetti: Στο σχήμα της κοινότητας, τα κοινοτικά κέντρα – που είναι οι δημοκρατικοί πυρήνες – η οργανωμένη κουλτούρα, η δύναμη για εργασία, θα δημιουργήσουν μαζί, κοινότητες· οι κοινότητες θα δώσουν τη θέση τους στο κράτος· η πολιτική θα λαμβάνει χώρα εντός των θεσμικών οργάνων (Olivetti, 1952, 153).Μεταξύ των τοποθεσιών στις οποίες ο Adriano Olivetti ηγήθηκε έργων που σχετίζονται με τον πολεοδομικό σχεδιασμό είναι οι Ivrea, Canavese, Valle d’Aosta (Louvin, 2001), Matera, η La Martella και Pozzuoli. Για να κατανοήσουμε πλήρως την έννοια του Olivetti για τη δημοκρατία και την κοινότητα, πρέπει να εξετάσουμε τον στόχο του να μεταμορφώσει το φυσικό και κοινωνικό τοπίο της Ivrea (Ciorra, Limana, Trevisani, 2020; Bonifazio, Scrivano, 2001). Μεταξύ της δεκαετίας του 1930 και του 1960, ο Adriano Olivetti έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο στην μεταμόρφωση της Ivrea, μετατρέποντάς την σε εργαστήριο σχεδιασμού – σε βιομηχανική, αρχιτεκτονική και αστική κλίμακα – και σε ένα ζωντανό επιχειρηματικό και κοινωνικό πειραματισμό (Fornari, Turrini, 2022). Δημιούργησε μια κοινότητα γύρω από το εργοστάσιο. Το όραμά του χαρακτηριζόταν από την πρόθεση να αναπτύξει μια ξεχωριστή πρωτοβουλία κοινωνικής μεταρρύθμισης που στόχευε στην ενσωμάτωση της ανάπτυξης, της ισότητας και της δικαιοσύνης. Από το 2018, η βιομηχανική πόλη που οραματίστηκε και δημιούργησε ο Adriano Olivetti περιλαμβάνεται στα Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO (Εικ. 1). Η λεγόμενη «βιομηχανική πόλη του 20ού αιώνα» περιλάμβανε εργοστάσια παραγωγής, οικιστικές μονάδες και κτίρια κοινωνικών υπηρεσιών. Αποτελείται από δεκαοκτώ κτίρια. Όταν ο Olivetti ανέλαβε τη θέση του Γενικού Διευθυντή του εργοστασίου Olivetti το 1932 και του Προέδρου το 1938, η ανάπτυξη της εταιρείας Olivetti επιταχύνθηκε, καθιστώντας την καινοτομία προτεραιότητα. Για να γίνει αυτό δυνατό, ανέθεσε το σχεδιασμό των προϊόντων της εταιρείας, των κτιρίων της βιομηχανικής πόλης της Ivrea και του αστικού τοπίου σε εξέχοντες σχεδιαστές, αρχιτέκτονες και πολεοδόμους της εποχής (de Giorgi, Morteo, 2008; Ricciardelli, 2001).

    Ο Olivetti αντιλαμβανόταν τον βιομηχανικό σχεδιασμό, τη γραφιστική, την αρχιτεκτονική και τον πολεοδομικό σχεδιασμό ως ζωτικής σημασίας για να κάνει το όραμα της κοινότητάς του πραγματικότητα (Giudici, 1969). Σύμφωνα με την προσέγγισή του, ο βιομηχανικός εκσυγχρονισμός και η καινοτόμος αναδιοργάνωση των χώρων ενσωματώθηκαν με συνθετικό τρόπο. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η Ivrea έγινε σημείο συνάντησης για μια γενιά αρχιτεκτόνων που έφεραν επανάσταση στο προφίλ της πόλης. Ο Olivetti κατανόησε τη σημασία του συνδυασμού του ιταλικού μοντερνισμού και του ορθολογισμού. Κάλεσε Ιταλούς αρχιτέκτονες όπως ο Luigi Figini και ο Gino Pollini να σχεδιάσουν τα κτίρια του εργοστασίου (Gregotti, Marzari, 2002). Ο Olivetti κατανοούσε το ρόλο του σχεδιασμού στη διαμόρφωση νέων ιδανικών στην κοινωνία, δεδομένου ότι είχε βαθιά γνώση του πολεοδομικού σχεδιασμού και είχε διαβάσει εκτενώς βιβλία αφιερωμένα στο σχεδιασμό, την αρχιτεκτονική και την πολεοδομία. Γνώριζε τα οφέλη της πρόσληψης γνωστών και εμβληματικών σχεδιαστών της εποχής για να σχεδιάσουν τα προϊόντα του εργοστασίου του. Αυτό γίνεται εμφανές όχι μόνο στις επιλογές του σχετικά με την αρχιτεκτονική των κτιρίων της βιομηχανικής πόλης, αλλά και στον εμβληματικό σχεδιασμό της γραφομηχανής Lettera 22 του 1949 και του υπολογιστή Elea 9003 του 1958 (Gazzarri, 2021; Rao, 2003; Casaglia, 2023). Ο αρχιτέκτονας-σχεδιαστής Marcello Nizzoli σχεδίασε τη γραφομηχανή γραφείου Lexicon 80, και τη φορητή γραφομηχανή Lettera 22 (Celant, 1968; Nizzoli, Carlo Quintavalle, 1990). Ο σχεδιασμός αυτών των εμβληματικών προϊόντων της εταιρείας Olivetti βασίστηκε στην πρόθεση να συνδυαστεί η λειτουργικότητα που σχετίζεται με τα χαρακτηριστικά απόδοσης των τυποποιημένων μηχανημάτων και την υψηλή αισθητική ποιότητα που τα καθιστά οπτικά ελκυστικά.

    Ο εμβληματικός σχεδιασμός των προϊόντων της εταιρείας Olivetti συνέβαλε σημαντικά στην επέκταση και την ανάπτυξή της. Ο σχεδιασμός αφορούσε όχι μόνο τα προϊόντα της εταιρείας αλλά και τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό των κτιρίων της εταιρείας και τον πολεοδομικό σχεδιασμό. Για παράδειγμα, η γυάλινη πρόσοψη του κεντρικού κτιρίου του εργοστασίου έπαιξε σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της σχεδιαστικής ταυτότητας του εργοστασίου. Από το 1934 έως το 1958, οι Luigi Figini και Gino Pollini επέκτειναν τα εργαστήρια πολλές φορές. Καθώς η εταιρεία Olivetti γνώρισε ταχεία ανάπτυξη, η έδρα της μετατράπηκε στο «γυάλινο εργοστάσιο»: μια αισθητικά ευχάριστη και γεωμετρικά ακριβής δομή που χαρακτηρίζεται από μια γραμμική λειτουργικότητα που σήμαινε απόκλιση από την παραδοσιακή προοπτική του βιομηχανικού πολιτισμού στον πολεοδομικό σχεδιασμό. Πιο συγκεκριμένα, η γυάλινη πρόσοψη, που χαρακτηρίζεται από τη γραμμική λειτουργικότητά της, αντιπροσωπεύει μια μετατόπιση από τις παραδοσιακές ιδέες του βιομηχανικού πολιτισμού στον πολεοδομικό σχεδιασμό (Εικ. 2., Εικ. 3).

    Το εργοστάσιο του Olivetti, το οποίο σχεδιάστηκε από τους Figini και Pollini το 1940, ήταν μια κατασκευή από σκυρόδεμα ύψους 60 ποδιών που διέθετε μια μεγάλη γυάλινη πρόσοψη μήκους 350 ποδιών. Το εσωτερικό σχεδιάστηκε προσεκτικά για να ενισχύσει την παραγωγή, διασφαλίζοντας παράλληλα την άνεση των εργαζομένων. Το κεντρικό κτίριο του εργοστασίου επωφελήθηκε από την κατασκευή από σκυρόδεμα, η οποία παρέχει γενναιόδωρο ανοιχτό χώρο που ενισχύεται από κολώνες και ράμπες που εμφανίζουν γλυπτική ρευστότητα. Πέρα από τις εγγενείς ιδιότητες του υλικού, είναι σαφές ότι ο χώρος και οι δομικές λεπτομέρειες σχεδιάστηκαν από αρχιτέκτονες που έδωσαν προτεραιότητα στην αισθητική. Μεταξύ 1940 και 1941, οι Figini και Pollini σχεδίασαν το Νηπιαγωγείο στην Ivrea για να φιλοξενήσει 150 παιδιά (Εικ. 4, Εικ. 5, Εικ. 6). Επικεντρώθηκαν στη δημιουργία ενός φωτεινού, χαρούμενου περιβάλλοντος, αποφεύγοντας παράλληλα μια θεσμική αίσθηση.Εικόνα 1. H «βιομηχανική πόλη του 20ού αιώνα» στην Ivrea Πηγή: https://www.unesco.it/Εικόνα 2. Από το 1934 έως το 1958, οι Luigi Figini και Gino Pollini επέκτειναν τα εργαστήρια πολλές φορές. Καθώς η Olivetti γνώρισε ταχεία ανάπτυξη, η έδρα της μετατράπηκε στο «γυάλινο εργοστάσιο»: μια αισθητικά ευχάριστη και γεωμετρικά ακριβής δομή που χαρακτηρίζεται από μια γραμμική λειτουργικότητα που σήμαινε απόκλιση από την παραδοσιακή προοπτική του βιομηχανικού πολιτισμού στον πολεοδομικό σχεδιασμό. Η φωτογραφία τραβήχτηκε από τη Μαριάννα Χαριτωνίδου στις 2 Σεπτεμβρίου 2023 © Μαριάννα ΧαριτωνίδουΕικόνα 3. Από το 1934 έως το 1958, οι Luigi Figini και Gino Pollini επέκτειναν τα εργαστήρια πολλές φορές. Καθώς η Olivetti γνώρισε ταχεία ανάπτυξη, η έδρα της μετατράπηκε στο «γυάλινο εργοστάσιο»: μια αισθητικά ευχάριστη και γεωμετρικά ακριβής δομή που χαρακτηρίζεται από μια γραμμική λειτουργικότητα που σήμαινε απόκλιση από την παραδοσιακή προοπτική του βιομηχανικού πολιτισμού στον πολεοδομικό σχεδιασμό. Η φωτογραφία τραβήχτηκε από τη Μαριάννα Χαριτωνίδου στις 2 Σεπτεμβρίου 2023 © Μαριάννα ΧαριτωνίδουΕικόνα 4. Φωτογραφία του Νηπιαγωγείου στην Ivrea, το οποίο σχεδιάστηκε από τους Luigi Figini και Gino Pollini και κατασκευάστηκε μεταξύ 1939 και 1941. Η φωτογραφία τραβήχτηκε από τη Μαριάννα Χαριτωνίδου στις 2 Σεπτεμβρίου 2023 © Μαριάννα ΧαριτωνίδουΕικόνα 5. Φωτογραφία του Νηπιαγωγείου στην Ivrea, το οποίο σχεδιάστηκε από τους Luigi Figini και Gino Pollini και κατασκευάστηκε μεταξύ 1939 και 1941. Η φωτογραφία τραβήχτηκε από τη Μαριάννα Χαριτωνίδου στις 2 Σεπτεμβρίου 2023 © Μαριάννα ΧαριτωνίδουΕικόνα 6. Φωτογραφία του Νηπιαγωγείου στην Ivrea, το οποίο σχεδιάστηκε από τους Luigi Figini και Gino Pollini και κατασκευάστηκε μεταξύ 1939 και 1941. Η φωτογραφία τραβήχτηκε από τη Μαριάννα Χαριτωνίδου στις 2 Σεπτεμβρίου 2023 © Μαριάννα ΧαριτωνίδουΟ κατάλογος της έκθεσης “Olivetti, Design in Industry” που πραγματοποιήθηκε το 1952 στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης (MoMA) της Νέας Υόρκης περιείχε εικόνες του Νηπιαγωγείου στην Ivrea, το οποίο σχεδίασαν οι Luigi Figini και Gino Pollini, καθώς και το κτίριο του εργοστασίου Olivetti με τη γυάλινη πρόσοψη που αναφέρθηκε παραπάνω, σχεδιασμένο από τους ίδιους αρχιτέκτονες. Οι φωτογραφίες των κτιρίων που αναφέρονται παραπάνω περιλήφθηκαν στις πρώτες σελίδες του καταλόγου. Αμέσως μετά τις σελίδες του καταλόγου με τα κτίρια, μπορούμε να δούμε φωτογραφίες εμβληματικών προϊόντων της εταιρείας Olivetti, όπως η φορητή γραφομηχανή Lettera 22 (1949), και η γραφομηχανή γραφείου Lexicon 80 (1947), τα οποία σχεδιάστηκαν από τον αρχιτέκτονα και σχεδιαστή Marcello Nizzoli. Εκτός από τη δημιουργία προϊόντων και τα κτίρια της βιομηχανικής πόλης, η εταιρεία Olivetti επικεντρώθηκε στο σχεδιασμό των καταστημάτων της σε διάφορες πόλεις, συμπεριλαμβανομένου του εμβληματικού καταστήματος Olivetti στη Βενετία και τοποθεσιών στις Ηνωμένες Πολιτείες. Σχετικά με αυτό, μπορούμε να διαβάσουμε στον κατάλογο της έκθεσης “Olivetti, Design in Industry”:Τα καταστήματα, που δημιουργήθηκαν διαφορετικά χρόνια, είναι έργο διαφορετικών αρχιτεκτόνων […] δεν είναι μόνο τα μηχανήματα που πωλούνται: είναι το συνολικό γούστο της εταιρείας (Lionni, 1952).

    Εκτός από το σχεδιασμό των προϊόντων και των κτιρίων, η Olivetti ενδιαφέρθηκε ιδιαίτερα για τη γραφιστική των φυλλαδίων και των αφισών που δημιουργήθηκαν από διάσημους σχεδιαστές και αρχιτέκτονες. Επέλεξε να προσκαλέσει μερικούς από τους πιο καινοτόμους σχεδιαστές να αναπτύξουν τα βιβλία και τις αφίσες επειδή γνώριζε τη σημασία του ρόλου του σχεδιασμού στην προώθηση των προϊόντων του εργοστασίου. Αυτό είναι επίσης εμφανές στην απόφαση να συμπεριληφθούν στον κατάλογο της προαναφερθείσας έκθεσης με τίτλο “Olivetti, Design in Industry” αρκετά εμβληματικά εξώφυλλα και αφίσες, όπως μια εικόνα του εξωφύλλου που σχεδίασε ο Giovanni Pintori για ένα φυλλάδιο που αφορούσε μια αριθμομηχανή εκτύπωσης που παρήγαγε η εταιρεία Olivetti, εικόνες των τρισδιάστατων οθονών για βιτρίνες καταστημάτων και βιομηχανικές εκθέσεις σχεδιασμένες από τον Giovanni Pintori,  μια διαφημιστική αφίσα σχεδιασμένη από τον Leo Lionni, ο οποίος ήταν επίσης ο επιμελητής του καταλόγου της έκθεσης “Olivetti, Design in Industry”, και ένα εξώφυλλο βιβλίου και μια αφίσα σχεδιασμένη από τον Giovanni Pintori. Όπως μπορούμε να διαβάσουμε στον κατάλογο που αναφέρθηκε παραπάνω, ο Giovanni Pintori ήταν, εκείνη την εποχή, ο καλλιτεχνικός διευθυντής της εταιρείας Olivetti.

    Σχετικά με την προσοχή που προσέδιδε η εταιρεία Olivetti στο σχεδιασμό των αφισών, ο Giovanni Pintore, σημειώνει στον κατάλογο της έκθεσης: «μια σελίδα ή μια αφίσα πρέπει να είναι πλούσια σε σημασία και […]  το νόημά της πρέπει να προέρχεται από τις εγγενείς ιδιότητες του αντικειμένου ή της λειτουργίας που διαφημίζει» (Giovanni Pintore στο Lionni, 1952, 17). Ο Pintore έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στη σαφήνεια και το στυλ, συνδυάζοντας «την ευρύτερη αντίληψη του Olivetti με τη συγκεκριμένη ιδέα ενός μεμονωμένου προϊόντος σε μια ενιαία εικόνα, τόσο γραφιστικά όσο και σε τρεις διαστάσεις» (Giovanni Pintore στο Lionni, 1952, 17). Όπως και η αρχιτεκτονική του, κάθε έντυπη διαφήμιση και διαφημιστικό αντικείμενο, από τα επιστολόχαρτα μέχρι τις διαφημιστικές πινακίδες, επιχειρούσαν να μεταφέρουν τη φιλοσοφία των προϊόντων και το όραμα της εταιρείας Olivetti. Στον κατάλογο αναφέρονται τα ακόλουθα τέσσερα χαρακτηριστικά της διαφημιστικής πρακτικής της Olivetti: «(1) νηφάλια χρήση της γλώσσας· (2) ευφάνταστα εικονογραφικά σύμβολα· (3) παρουσιάσεις ενοποιημένες από μία αισθητική έννοια. (4) έμφαση στο υψηλό επίπεδο σχεδιασμού της εταιρείας.» (Giovanni Pintore στο Lionni, 1952, 17) (Εικ. 7, Εικ. 8)Εικόνα 7. Φωτογραφία της αριθμομηχανής Divisumma 24 που βγήκε στην παραγωγή το 1956 από το εργοστάσιο Olivetti. Σχεδιάστηκε από τον M. Nizzoli. Η φωτογραφία τραβήχτηκε από τη Μαριάννα Χαριτωνίδου στις 2 Σεπτεμβρίου 2023 © Μαριάννα ΧαριτωνίδουΕικόνα 8. Φωτογραφία της γραφομηχανής Valentine που βγήκε στην παραγωγή το 1969 από το εργοστάσιο Olivetti. Σχεδιάστηκε από τους E. Sottsass και P. A. King. Η φωτογραφία τραβήχτηκε από τη Μαριάννα Χαριτωνίδου στις 2 Σεπτεμβρίου 2023 © Μαριάννα ΧαριτωνίδουΣτη δεκαετία του 1930, ο Adriano Olivetti αναζωογόνησε τη βιομηχανική παραγωγή παράλληλα με μια προσπάθεια να αναμορφώσει την επικράτεια και το τοπίο της Ivrea. Οι μελέτες του ρυθμιστικού σχεδίου και το σχέδιο που υποβλήθηκε το 1938 ήταν καθοριστικά για την ανάπτυξη της βιομηχανικής πόλης. Το σχέδιο του Δήμου της Ivrea ανατέθηκε στους Luigi Figini, Egisippo Devoti και Luigi Piccinato. Το σχέδιο περιέγραφε το νέο προφίλ της πόλης, υποστήριζε τα τρέχοντα έργα επέκτασης του εργοστασίου και διέθετε νέες ζώνες για τη στέγαση των εργαζομένων. Το 1934, όσον αφορά τον πολεοδομικό σχεδιασμό της Ivrea, ο Adriano ανέθεσε στους Luigi Figini και Gino Pollini να δημιουργήσουν ένα νέο πολεοδομικό σχέδιο για τη βιομηχανική πόλη. Ο Figini και ο Pollini αγκάλιασαν τα ορθολογιστικά ιδεώδη της λειτουργικής πόλης που υποστήριζε το Μοντέρνο Κίνημα και τα μέλη των Διεθνών Συνεδρίων Μοντέρνας Αρχιτεκτονικής  (CIAM). Η ομάδα που εργάστηκε για το Master Plan της Ivrea που πραγματοποιήθηκε το 1938 περιλάμβανε, εκτός από τους Luigi Figini και Gino Pollini, τον μηχανικό Egisippo Devoti. Στον πυρήνα αυτού του  Master Plan ήταν η προσπάθεια συνδυασμού της αναγκαιότητας ανταπόκρισης στη βιομηχανική ανάπτυξη και της σημασίας της διατήρησης του ιστορικού ιστού.

    Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Adriano Olivetti επέστρεψε στην Ivrea μετά την εξορία του στην Ελβετία. Αντιλαμβανόταν τη βιομηχανική πόλη ως μια πειραματική πρωτοβουλία που σχεδιάστηκε για να δημιουργήσει μια νέα κοινωνική δομή. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, η εταιρεία Olivetti ενίσχυσε τα πολιτιστικά της προγράμματα με καινοτόμες πρωτοβουλίες. Το 1945, η Ivrea αναδείχθηκε ως κομβικό σημείο όχι μόνο για τους Ιταλούς διανοούμενους με στόχο την οικοδόμηση μιας νέας κοινωνίας των πολιτών, αλλά και ως κόμβος για αρχιτέκτονες και πολεοδόμους πρόθυμους να υλοποιήσουν τα οράματά τους. Οι αρχιτέκτονες που κλήθηκαν να συμβάλουν με τα αρχιτεκτονικά τους σχέδια στην αναζωογόνηση της Ivrea περιλάμβαναν τους Luigi Figini, Gino Pollini, Ignazio Gardella, Marco Zanuso, Eduardo Vittoria, Ettore Sottsass, και Gino Valle. Οι πολεοδόμοι με τους οποίους συνεργάστηκε ο Olivetti για να μετατρέψει το όραμά του στην Ivrea σε πραγματικότητα περιλάμβαναν τους Giovanni Astengo, Carlo Doglio και Luigi Piccinato. Οι αρχιτέκτονες και οι πολεοδόμοι που αναφέρθηκαν προηγουμένως διαμόρφωσαν την κοινότητα με τα σχέδιά τους και διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στις περίπλοκες ιταλικές και παγκόσμιες αρχιτεκτονικές συζητήσεις.

    Το 1947, ο Olivetti ίδρυσε το Κοινοτικό Κίνημα [Movimento Comunità], το οποίο ήταν ένα κίνημα προσανατολισμένο προς το άτομο και τον πολίτη. Αργότερα έγινε πολιτικό κόμμα. Ο Olivetti ήταν πρόεδρος του Ιταλικού Ινστιτούτου Πολεοδομίας (INU) από το 1950 έως το 1960 και δήμαρχος της Ivrea από το 1956 έως το 1958. Συγκεκριμένα, εξελέγη Δήμαρχος το 1956 με το  πολιτικό κόμμα Movimento Comunità. Το 1948, ο Olivetti έγινε μέλος του διοικητικού συμβουλίου του Εθνικού Ινστιτούτου Πολεοδομικού Σχεδιασμού/Istituto Nazionale di Urbanistica (INU). Το ίδιο έτος συμμετείχε στο Δεύτερο Συνέδριο του INU, που πραγματοποιήθηκε στη Ρώμη. Εξελέγη στο Διοικητικό Συμβούλιο του INU μαζί με τους Leone Cattani, Aldo Della Rocca, Giovanni Astengo, Paolo Rossi de Paoli, Cesare Valle και Luigi Piccinato. Ο Olivetti έγινε επίσης διευθυντής του περιοδικού Urbanistica το 1949 (Scrivano, 2013). Το ενδιαφέρον του Olivetti για την αρχιτεκτονική και τον πολεοδομικό σχεδιασμό είναι εμφανές στις εκδοτικές του πρωτοβουλίες και στο ενδιαφέρον του για την προώθηση πολιτιστικών δραστηριοτήτων που σχετίζονται με την αρχιτεκτονική και την πολεοδομία. Αντιλαμβανόταν την αρχιτεκτονική και τον πολεοδομικό σχεδιασμό ως σημαντικές παραμέτρους στην προσπάθειά του να συνδυάσει τη βιομηχανική ανάπτυξη, την αισθητική ποιότητα και τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης των εργαζομένων. Ανάμεσα στο 1952 και στο 1954, ο Olivetti διεξήγαγε μια μελέτη που επικεντρώθηκε στις φυσικές, οικονομικές και κοινωνιολογικές πτυχές του Canavese και της Ivrea. Ο συντονισμός των οικονομικών προγραμμάτων ήταν η κεντρική πτυχή του περιφερειακού σχεδίου του Olivetti.

    Χάρη στο μεγάλο ενδιαφέρον του για την αρχιτεκτονική και την κατανόησή του ότι θα μπορούσε να διαδραματίσει ζωτικό ρόλο στην ταυτότητα της εταιρείας του, ο Olivetti κάλεσε τους αρχιτέκτονες Marcello Nizzoli και Gian Mario Oliveri να σχεδιάσουν μια ομάδα κτιρίων κατοικιών. Αυτά τα κτίρια, τα οποία εμπνεύστηκαν σε μεγάλο βαθμό από τις αρχές της μοντέρνας αρχιτεκτονικής, σχεδιάστηκαν και κατασκευάστηκαν μεταξύ του 1948 και του 1955. Περιλάμβαναν μονοκατοικίες για στελέχη, κτίρια κατοικιών που περιείχαν τέσσερα διαμερίσματα, ένα κτίριο που περιλάμβανε δεκαοκτώ διαμερίσματα και τη Villa Capellaro. Το 1953, ο Olivetti ανέθεσε στον Ignazio Gardella το σχεδιασμό και την κατασκευή της καντίνας και της λέσχης αναψυχής της εταιρείας που προορίζονταν για περισσότερους από 1.600 υπαλλήλους. Ο σχεδιασμός του κτιρίου αυτού από τον Gardella χαρακτηριζόταν από μια αξιοσημείωτη τυπολογική πολυπλοκότητα, η οποία εμφανίζει επιρροές από το έργο του Frank Lloyd Wright. Όταν αυτό το κτίριο του Gardella παρουσιάστηκε στο πλαίσιο του τελευταίου Διεθνούς Συνεδρίου Μοντέρνας Αρχιτεκτονικής (CIAM), που πραγματοποιήθηκε στο Otterlo το 1959, προκάλεσε πολλές συζητήσεις και κριτικές.

    Συμπερασματικά, το όραμα και οι πρωτοβουλίες του Adriano Olivetti στην Ivrea αντιπροσωπεύουν μια πρωτοποριακή ενσωμάτωση της βιομηχανικής καινοτομίας, της αρχιτεκτονικής, του πολεοδομικού σχεδιασμού και της κοινωνικής μεταρρύθμισης. Η δέσμευσή του να συνδυάσει τη λειτουργικότητα, την αισθητική ποιότητα και την κοινωνική ευθύνη είχε ως αποτέλεσμα ένα μοναδικό μοντέλο βιομηχανικής νεωτερικότητας που διαμόρφωσε βαθιά το φυσικό και πολιτιστικό τοπίο της Ivrea και της γύρω περιοχής. Μέσω συνεργασιών με σημαντικούς αρχιτέκτονες, σχεδιαστές και πολεοδόμους, η εταιρία Olivetti δημιούργησε όχι μόνο εμβληματικά προϊόντα, αλλά και ένα ολιστικό περιβάλλον όπου η βιομηχανική ανάπτυξη συνυπήρχε με τον πολιτιστικό εμπλουτισμό και την ευημερία της κοινότητας. Η προσέγγισή του Olivetti, η οποία συνδύαζε ορθολογιστικά ιδεώδη με βαθιά κατανόηση των ανθρώπινων αναγκών, έχει αφήσει μια διαρκή κληρονομιά, κερδίζοντας την αναγνώριση της Ivrea ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Η «βιομηχανική πόλη του 20ού αιώνα» εμπνέει τον σύγχρονο διάλογο σχετικά με τη σχέση μεταξύ σχεδιασμού, κοινωνίας και βιωσιμότητας.

    Σημείωση σχετικά με τις φωτογραφίες και την έρευνα πεδίου για το εν λόγω άρθρο: Οι φωτογραφίες 2-10 που συνοδεύουν το εν λόγω άρθρο λήφθηκαν από τη συγγραφέα κατά τις επιτόπιες επισκέψεις στη «βιομηχανική πόλη του 20ού αιώνα» στην Ivrea που έλαβε χώρα στα πλαίσια του διεθνούς επιστημονικού συνεδρίου Annual Conference of the European Association for Architectural Education που συνδιοργανώθηκε μεταξύ 29 Αυγούστου και 3 Σεπτεμβρίου 2023 από το Politecnico di Torino και την European Association for Architectural Education. Ευχαριστώ πολύ τους διοργανωτές για αυτή την εμπειρία. Στο συνέδριο αυτό παρουσίασα την επιστημονική εισήγηση με τίτλο “Research by Design at the Crossroads of Architecture and Visual Arts: Exploring the Epistemological Reconfigurations”, η οποία δημοσιεύθηκε ως εξής: Marianna Charitonidou, “Research by Design at the Crossroads of Architecture and Visual Arts: Exploring the Epistemological Reconfigurations”, in Michela Barosio, Elena Vigliocco, Santiago Gomes, eds., School of Architecture(s) – New Frontiers of Architectural Education: EAAE Annual Conference—Turin 2023 (Cham: Springer, 2024), doi: https://doi.org/10.1007/978-3-031-71959-2_25Ευχαριστίες: Το ερευνητικό έργο στα πλαίσια του οποίου έγραψα το παρών επιστημονικό άρθρο υποστηρίχτηκε από το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ.) στο πλαίσιο της Δράσης «3η Προκήρυξη ερευνητικών έργων ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ. για την ενίσχυση Μεταδιδακτορικών Ερευνητών/τριών» (Αριθμός Έργου: 7833). Είμαι η Επιστημονική Υπεύθυνη του εν λόγω ερευνητικού έργου με τίτλο «Το όραμα ανοικοδόμησης του Κωνσταντίνου Α. Δοξιάδη και του Adriano Olivetti στην Ελλάδα και στη Ιταλία: μεταξύ συγκεντρωτικής και μη συγκεντρωτικής πολιτικής». Το μεταδιδακτορικό αυτό έργο εκπονήθηκε στο Τμήμα Θεωρίας και Ιστορίας της Ανώτατης Σχολής Καλών Τεχνών. Επίσης, ευχαριστώ τον Ανδρέα Γιακουμακάτο που ήταν σύμβουλός μου στα πλαίσια αυτού του μεταδιδακτορικού έργου.ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

    Bonifazio, P., Scrivano P., 2001. Olivetti Builds Modern Architecture in Ivrea: Guide to the Open Air Museum. Μιλάνο: Skira.

    Brilliant, Eleanor L., 1993. Theory and reality in the vision of Adriano Olivetti. Voluntas: International Journal of Voluntary and Nonprofit Organisations, Vol. 4, No 1, pp. 95-114.

    Casaglia, G., 2023. Informatica Olivetti: 1970-1998 (Ρώμη: Edizioni di Comunità, 2023).

    Celant, G., 1968. Marcello Nizzoli. Μιλάνο: Edizioni di Comunità.

    Charitonidou, M., 2022. Constantinos Doxiadis and Adriano Olivetti’s role in reshaping the relationship between politics and urban planning. In:  Charitonidou, M., 2022.  Drawing and Experiencing Architecture. Bielefeld: Transcript Verlag, pp. 211-230, doi: https://doi.org/10.1515/9783839464885-009

    Charitonidou, M., 2023. Individual-community Assemblages in Post-war Era Architecture: The Dissolution of Universality. In:  Charitonidou, M., 2023. Architectural Drawings as Investigation Devices: Architecture’s Changing Scope in the 20th Century. Λονδίνο; Νέα Υόρκη: Routledge, pp. 71-105, doi: https://doi.org/10.4324/9781003372080-4

    Christie, J. J., Guzmán E., Bogdanović J., (eds), 2016. Political Landscapes of Capital Cities. Boulder, CO: University Press of Colorado.

    Ciorra, P., Limana F., M. 2020. Trevisani, Universo Olivetti: Comunità Come Utopia Concreta/Community as a Concrete Utopia. Ρώμη: Edizioni di Comunità.

    Cohen, J.-L., 2012. The Future of Architecture since 1889. Λονδίνο: Phaidon.

    Commissione per lo studio della città e dell’agro di Matera. 1956. Saggi introduttivi di Riccardo Musatti, Federico G. Friedmann, Giuseppe Isnardi. Ρώμη: UNRRA CASAS/Prima Giunta.

    De Giorgi, M., Morteo E., 2008. Olivetti: Una bella Società. Τορίνο: U. Allemandi.

    Fornari, D., Turrini D., (eds) 2022. Olivetti Identities: Spaces and Languages 1933-1983. Zurich: Triest Verlag GmbH.

    Gazzarri, M., 2021. Elea 9003: storia del primo calcolatore elettronico italiano. Ρώμη: Edizioni di Comunità.

    Giudici, G., (ed) 1969. Olivetti, formes et recherche: Musée des Arts Décoratifs, Παρίσι, 19 Novembre-1 Janvier 1970. Ivrea: Société Olivetti.

    Gregotti, V., Marzari, G., (eds) 2002. Luigi Figini, Gino Pollini: Opera Completa. 2. ed. Μιλάνο: Electa.

    Lionni, L., (ed) 1952  Olivetti: Design in Industry. Νέα Υόρκη: Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης.

    Louvin, R., 2001. Studi e proposte preliminari per il piano regolatore della Valle d’Aosta. Ρώμη: Edizioni di Comunità.

    Musatti, R., 1950. Viaggio ai ‘Sassi’ di Matera. Comunità, Vol. 4 No 9, pp. 40-43.

    Musatti, R., Bigiaretti L., Soavi G., (eds) 1958. Olivetti, 1908-1958, μετάφραση M. Gendel. Ivrea: Olivetti Co.

    Nizzoli, A., Quintavalle C., 1990. Marcello Nizzoli. Νέα έκδοση. Μιλάνο: Electa.

    Olivetti, A., 1952. Società, Stato, Comunità: Per una Economia e Politica Comunitaria. Ρώμη: Comunità, Ρώμη.

    Rao, G., 2003. La sfida al futuro di Adriano e Roberto Olivetti. Il laboratorio di ricerche rlettroniche, Mario Tchou e l’Elea 9003. Mélanges de l’Ecole française de Rome, Vol. 115 No 2, pp. 643-678.

    Ricciardelli, C., 2001. Olivetti: Una storia, un sogno ancora da scrivere: La sociologia del lavoro Italiana nell’esperienza di Ivrea. Μιλάνο: Franco Angeli.

    Scrivano, P., 2013. Building Transatlantic Italy: Architectural Dialogues with Postwar America. Farnham, Surrey: Ashgate.

    United Nations Relief and Rehabilitation Administration. 1950. UNRRA: The History of the United Nations Relief and Rehabilitation Administration. Νέα Υόρκη: Columbia University Press.

  • Παρουσίαση του βιβλίου Αρχιτεκτονικά Σχέδια ως Μηχανισμοί Διερεύνησης (Architectural Drawings as Investigating Devices) της Μαριάννας Χαριτωνίδου

    Παρουσίαση του βιβλίου Αρχιτεκτονικά Σχέδια ως Μηχανισμοί Διερεύνησης (Architectural Drawings as Investigating Devices) της Μαριάννας Χαριτωνίδου

    Το InScience παρουσιάζει την εκδήλωση παρουσίασης του βιβλίου ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΑ ΣΧΕΔΙΑ ΩΣ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗΣ (Architectural Drawings as Investigating Devices) της Μαριάννας Χαριτωνίδου. Η παρουσίαση έλαβε χώρα στο Ινστιτούτο Γκαίτε στην Αθήνα στις 22 Ιανουαρίου του 2024.

    Το ερευνητικό έργο υποστηρίχτηκε από το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ.) στο πλαίσιο της Δράσης «3η Προκήρυξη ερευνητικών έργων ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ. για την ενίσχυση Μεταδιδακτορικών Ερευνητών/τριών» (Αριθμός Έργου: 7833)

    Αναλυτικό πρόγραμμα

    Αναλυτικό πρόγραμμα: 00:00:30

    – Ομιλία Μανώλη Οικονόμου (Αρχισυντάκτης Archetype)

    00:03:55 – Ομιλία Αναστάσιου Κωτσιόπουλου (Ομότιμος Καθηγητής ΑΠΘ)

    00:24:39 – Ομιλία Κωνσταντίνου Μωραΐτη (Ομότιμος Καθηγητής ΕΜΠ)

    01:02:40 – Ομιλία Δημήτρη Φράγκου (Καθηγητής ΑΠΘ)

    01:33:40 – Ομιλία Μαριάννας Χαριτωνίδου (Μεταδιδακτορική Ερευνήτρια ΑΣΚΤ)

  • ΣΥΖΗΤΗΣΗ με τους φοιτητές της αρχιτεκτονικής

    ΣΥΖΗΤΗΣΗ με τους φοιτητές της αρχιτεκτονικής

    ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ

    LE CORBUSIER

    Μετάφραση: Σουζάνα Αντωνακάκη

    ISBN 978-618-230-011-4

    Διαστάσεις: 20.7 x 20.5 cm
    Αριθμός σελίδων: 88
    Τιμή: € 16

    Έτος έκδοσης: 2024Η Συζήτηση με τους φοιτητές της αρχιτεκτονικής του Le Corbusier πρωτοκυκλοφόρησε το 1943, εν μέσω πολέμου, καρπός της επιθυμίας του μεγάλου αρχιτέκτονα και στοχαστή να απευθυνθεί άμεσα στους φοιτητές της αρχιτεκτονικής, αφού προηγουμένως είχε απορρίψει επανειλημμένα προτάσεις να διδάξει στο πανεπιστήμιο («Να διδάξω τι; Τη φιλοσοφία της ζωής;»). Με πρόταση του καθηγητή Δημήτρη Φατούρου, μια άλλη μεγάλη μορφή της ελληνικής αρχιτεκτονικής, η Σουζάνα Αντωνακάκη, μετέφρασε το κλασικό αυτό κείμενο, που κυκλοφόρησε στα ελληνικά εν μέσω δικτατορίας, το 1971. Η μετάφραση της Σ. Αντωνακάκη επανεκδίδεται σήμερα από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, και η νέα αυτή έκδοση ακολουθεί πιστά την αισθητική της πρωτότυπης γαλλικής έκδοσης που είχε σχεδιάσει ο Jean Petit στις εκδόσεις Minuit. Έχει διατηρηθεί το εισαγωγικό κείμενο του Δ. Φατούρου που συνόδευε την έκδοση του 1971, και έχει προστεθεί ένα νέο προλογικό σημείωμα του Δημήτρη Αντωνακάκη.

    Το σύντομο αυτό κείμενο είναι κατά κάποιον τρόπο μια πνευματική παρακαταθήκη του Le Corbusier. Η σημασία της συνείδησης και της ηθικής στάσης του αρχιτέκτονα και του πολεοδόμου, το βάρος της παιδείας του, η ευθύνη του απέναντι στον «αδελφό μας άνθρωπο», η αρχιτεκτονική ως κοινωνική αποστολή που απαιτεί από τους υπηρέτες της αφιέρωση, δόσιμο, το αρχιτεκτόνημα ως ζωντανή δημιουργία, η κατοικία ως κάλυκας της ζωής και καταφύγιο του ανθρώπου, η εναρμόνιση του αρχιτεκτονήματος με το περιβάλλον του, ο Νόμος του Ήλιου, της τοπογραφίας και της κλίμακας, η ποιητική διάσταση του έργου, είναι μερικές από τις ιδέες που εξαίρονται με μια φορτισμένη γλώσσα στο μοναδικό αυτό «μανιφέστο», που διατηρεί ατόφιο τον κλασικό του χαρακτήρα και την επικαιρότητά του.

    _____________________________________________________________________________________


    Ο Λε Κορμπυζιέ (Le Corbusier· Charles-Édouard Jeanneret, 1887–1965) ήταν Ελβετός-Γάλλος αρχιτέκτονας, ζωγράφος, τοπογράφος και συγγραφέας. Αποτελεί μία από τις κεντρικές, πρωτοποριακές φιγούρες της μοντέρνας αρχιτεκτονικής.

  • H ΣΧΕΣΗ ΠΟΛΗΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΨΥΧΡΟΠΟΛΕΜΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΙΤΑΛΙΑ: H ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΗΣ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗΣ ΤΩΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Α. ΔΟΞΙΑΔΗ ΚΑΙ ADRIANO OLIVETTI

    H ΣΧΕΣΗ ΠΟΛΗΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΨΥΧΡΟΠΟΛΕΜΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΙΤΑΛΙΑ: H ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΗΣ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗΣ ΤΩΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Α. ΔΟΞΙΑΔΗ ΚΑΙ ADRIANO OLIVETTI

    Citation: Charitonidou, M. 2024. H Σχέση Πόλης και Πολιτικής κατά την Ψυχροπολεμική Περίοδο στην Ελλάδα και στην Ιταλία: H Αντίληψη της Μεταπολεμικής Ανασυγκρότησσης των Κωνσταντίνου Α. Δοξιάδη και Adriano Olivetti/The Relationship between City and Politics during the Cold War Period in Greece and Italy: The Perception of Postwar Reconstruction by Konstantinos A. Doxiadis and Adriano Olivetti. InScience, pp. 1-19, doi: https://doi.org/10.17613/p815v-jmk05 URL: https://inscience.gr/2024/01/26/i-sxesi-polis-kai-politikis-kata-tin-psixropolemiki-periodo/

     

    Το άρθρο επιχειρεί να αναλύσει τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ αρχιτεκτονικού σχεδιασμού, αστικού σχεδιασμού, πολεοδομικού σχεδιασμού, κοινωνικής ιστορίας, πολιτικής ιστορίας, οικονομικής ιστορίας και των διακρατικών σπουδών. Εστιάζει στη σχέση μεταξύ αστικού σχεδιασμού και πολιτικής κατά την ψυχροπολεμική περίοδο στην Ελλάδα και στην Ιταλία. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην ανάλυση του ρόλου του Έλληνα αρχιτέκτονα και πολεοδόμου Κωνσταντίνου Α. Δοξιάδη (1913-1975) και του Ιταλού βιομήχανου Adriano Olivetti (1901-1960). Τόσο ο Δοξιάδης όσο και ο Olivetti έπαιξαν καθοριστικό ρόλο για την εξέλιξη των αλληλεπιδράσεων μεταξύ του αστικού σχεδιασμού και της πολιτικής του Σχεδίου Marshall. Το άρθρο βασίζεται στην υπόθεση ότι ο Δοξιάδης θα μπορούσε να θεωρηθεί εκπρόσωπος ενός «τεχνοκρατικού φονταμενταλισμού», ενώ ο Olivetti ενός «καπιταλιστικού πατερναλισμού»[1]. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη θεωρία του Γερμανού κοινωνιολόγου και πολιτικού οικονομολόγου Max Weber, η οποία είναι χρήσιμη για να κατανοήσει κανείς καλύτερα τη σχέση μεταξύ πολιτικής και τεχνοκρατίας στην σκέψη και την πρακτική των Δοξιάδη και Olivetti. Οι διαφορετικές πολιτισμικές καταβολές των Δοξιάδη και Olivetti και ο ιδιαίτερος χαρακτήρας της Ελλάδας και της Ιταλίας κατά τη μεταπολεμική περίοδο συνέβαλαν στη διαμόρφωση διαφορετικών αρχών όσον αφορά στο όραμα που χαρακτήριζε το πως αντιλαμβάνονταν τη σχέση πολιτικής και πολεοδομίας. Εξετάζεται, επίσης, ο τρόπος που ο καθένας από αυτούς αντιλαμβανόταν το ζήτημα της εθνικής ταυτότητας, και τη δυνατότητα των στρατηγικών πολεοδομικού σχεδιασμού να συμβάλουν δυναμικά στη διαμόρφωση νέων όρων κατανόησης του ζητήματος της εθνικής ταυτότητας. Το άρθρο εγγράφεται σε μια προσπάθεια συσχέτισης των πολεοδομικών προσεγγίσεων στην Ελλάδα και την Ιταλία και των ψυχροπολεμικών γεωπολιτικών συγκρούσεων. Ο τρόπος με τον οποίο ο Olivetti αντιλαμβανόταν τη σχέση μεταξύ δημοκρατίας και κοινότητας είναι μία από τις πτυχές που διερευνώνται στα πλαίσια της μελέτης στην οποία εγγράφεται το άρθρο [2]. Ο Olivetti προσέδιδε μεγάλη σημασία στη σχέση των πολιτών με τα θεσμικά όργανα. Όπως υπογραμμίζει ο Ιταλός κοινωνιολόγος Franco Ferrarotti, το ουτοπικό όραμα του Olivetti θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως «συγκεκριμένη ουτοπία» («concreta utopia»), υπό την έννοια ότι η κατανόηση των κοινοτήτων ως συγκεκριμένων σχετίζεται με την πεποίθησή του ότι οι κοινότητες καθορίζονται από τη γεωγραφία και την ιστορία (Charitonidou, 2023a; 2023b).

    Οι σκέψεις που αναπτύσσονται σε αυτό το άρθρο επιχειρούν να συμβάλλουν στην έρευνα σχετικά με τον αντίκτυπο της επιρροής των ΗΠΑ στην ευρωπαϊκή μεταπολεμική αρχιτεκτονική και πολεοδομία, τοποθετώντας το ελληνικό και το ιταλικό πλαίσιο σε ένα συγκριτικό πλαίσιο1. Η επιλογή να επικεντρωθεί αυτή η συγκριτική μελέτη στην Ελλάδα και στην Ιταλία βασίζεται στο γεγονός ότι και στα δύο πλαίσια, κατά τα μεταπολεμικά χρόνια, η προσπάθεια επαναπροσδιορισμού της εθνικής ταυτότητας ήταν πολύ παρούσα, για διαφορετικούς λόγους στο κάθε πλαίσιο, εφόσον διαφορετικά πολιτικά μοντέλα ήταν κυρίαρχα στην κάθε περίπτωση. Η απόφασή μου να μελετήσω το όραμα του Δοξιάδη για την ανοικοδόμηση βασίζεται στο γεγονός ότι αποτελεί μία από τις πολύ σπάνιες περιπτώσεις στη μεταπολεμική Ευρώπη, ενός ατόμου που έχει ταυτόχρονα ενεργή δράση στα πεδία της πολιτικής, του πολεοδομικού και αρχιτεκτονικού σχεδιασμού, καταλαμβάνοντας σημαντικές πολιτικές θέσεις και προτείνοντας συγκεκριμένες στρατηγικές αρχιτεκτονικού και πολεοδομικού σχεδιασμού για την ανοικοδόμηση.

    Ένα σημαντικό σημείο σύγκλισης των Δοξιάδη και Olivetti είναι η ευρύτητα της δραστηριότητάς τους και της οπτικής τους κατά τη μεταπολεμική εποχή. Και οι δύο, αντί να οριοθετήσουν την πρακτική και τη θεωρία τους εντός των ορίων συγκεκριμένων επιστημονικών πειθαρχιών, επιδίωξαν να θέσουν τους όρους που θα επέτρεπαν στρατηγικές ανασυγκρότησης πέραν των συμβατικών μοντέλων (Charitonidou, 2022a; 2022b; 2022c; 2023a; 2023b; Χαριτωνίδου, 2023). Ο τρόπος σκέψης τους βασιζόταν στη διασταύρωση διαφόρων πειθαρχιών. Αυτή η ευρύτητα της πρακτικής τους καθιστά κατανοητή την επιλογή μου να εξετάσω τις δραστηριότητές τους με σκοπό να αναδείξω την αλληλεξάρτηση μεταξύ του ζητήματος της εθνικής ταυτότητας και της ανοικοδόμησης κατά τα μεταπολεμικά χρόνια.

    Αξίζει να σημειωθεί ότι η Ελλάδα ήταν μια από τις χώρες που επλήγησαν περισσότερο κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ η Ιταλία επελέγη επειδή, για να αντιμετωπίσει την κομμουνιστική επιρροή, η πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής έδωσε μεγαλύτερη έμφαση στην επιρροή του οράματος της πολιτικής της ανοικοδόμησης στη μεταπολεμική Ιταλία. Για τους λόγους αυτούς, η διαμόρφωση εθνικής ταυτότητας στη μεταπολεμική Ελλάδα και Ιταλία αποτέλεσε σημαντικό ζήτημα σε διάφορους τομείς, όπως ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός, ο πολεοδομικός σχεδιασμός και ο κινηματογράφος. O Δοξιάδης αντιπροσωπεύει τη μεταπολεμική τεχνοκρατική ελίτ της Ελλάδος, ενώ ο Olivetti εμψυχώνει το πνεύμα τής μεταπολεμικής ιταλικής επιχειρηματικής αστικής τάξης. Η ανάλυσή μου επικεντρώνεται στην πενταετή θητεία του Δοξιάδη στο Υπουργείο Ανοικοδόμησης, αφενός, και στον ρόλο του Olivetti ως προέδρου του Istituto Nazionale di Urbanistica (INU) από το 1950, και αντιπροέδρου της Διοίκησης Αρωγής και Αποκατάστασης των Ηνωμένων Εθνών (United Nations Relief and Rehabilitation Administration, UNRRA-CASAS) ως το 1959, αφετέρου. Το πρόγραμμα UNRRA-CASAS, το οποίο αναπτύχθηκε υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών, ήταν μια υπηρεσία, η αποστολή τής οποίας ήταν να κάνει χρήση πόρων από το Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα Ανάκαμψης (European Recovery Program, ERP).

     

    H ΑΣΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ MAX WEBER

    Ο Max Weber υποστηρίζει ότι η πόλη είναι το μέρος όπου αναπτύχθηκε η οικονομική ανάπτυξη που οδήγησε στον καπιταλισμό. Επίσης, κατά τον Weber, η πόλη συνιστά το μέρος όπου οι άνθρωποι νίκησαν τη μάχη κατά της δουλείας και εξασφάλισαν τις συνθήκες για ελεύθερη εργασία και προσωπική ελευθερία. Σύμφωνα με τον Weber η πόλη είναι το μέρος όπου αναπτύσσονται ευρέως η κοινωνική αλληλεπίδραση και οι διυποκειμενικές σχέσεις. Παράλληλα, ο Weber υποστηρίζει ότι η πόλη είναι το μέρος που ευνοεί την ανάπτυξη της οικονομίας, της εργασίας, της προσωπικής ελευθερίας και των κοινωνικών σχέσεων.  Παρά το γεγονός ότι δίνει ιδιαίτερη έμφαση στα οφέλη της διαβίωσης στην πόλη, στα οποία μόλις αναφέρθηκα, αναγνωρίζει την ανωνυμία που χαρακτηρίζει τις ανθρώπινες σχέσεις εντός του πλαισίου της πόλης. Συγχρόνως, επιχειρεί να συσχετίσει την ανωνυμία που χαρακτηρίζει τις σχέσεις των κατοίκων της πόλης με την έλλειψη αμοιβαίας αλληλεπίδρασης μεταξύ των κατοίκων (Weber, 2003). Θεωρεί παρόλα αυτά ότι οι συνθήκες εγγύτητας μεταξύ των πολιτών εντός του αστικού πλαισίου ευνοούν αυτό που ονομάζει κοινωνική δράση (Müller, 2023).

    O Weber είναι πεπεισμένος ότι εντός του αστικού πλαισίου αναπτύσσεται πιο ευνοϊκά η πολιτισμική σφαίρα. Οι πιο σημαντικές θεωρητικές προσεγγίσεις του Weber για την πόλη και τον πολιτισμό της πόλης βρίσκονται στο κείμενο του με τίτλο Η Πόλη (Weber, 2003). Το εν λόγω βιβλίο του Weber δημοσιεύτηκε το 1921, δηλαδή μετά το θάνατο του. Το 1924, ενσωματώθηκε στο βιβλίο με τίτλο Οικονομία και Κοινωνία. Το βιβλίο Η Πόλη μεταφράστηκε στα αγγλικά το 1958 (Weber, 1958). Ο Weber επιχειρεί να συσχετίσει τη μεσαιωνική πόλη με τη μοντέρνα πόλη. Συγκεκριμένα, υποστηρίζει ότι η μεσαιωνική πόλη βρίσκεται πολύ πιο κοντά στην καπιταλιστική πόλη από ότι η έννοια της πόλης στην Αρχαία Ελλάδα. Πιο συγκεκριμένα, ο Weber αναφέρει:Θα μιλάμε για πόλη με την οικονομική έννοια, μόνο εκεί όπου ο ντόπιος πληθυσμός ικανοποιεί ένα οικονομικώς σημαντικό μέρος της καθημερινής του ανάγκης στην τοπική αγορά, και μάλιστα σε σημαντικό ποσοστό, μέσω προϊόντων τα οποία παράγει ή έχει αποκτήσει ο ντόπιος και ο άμεσα γειτονικός πληθυσμός προς διάθεση στην αγορά … Αλλά η πόλη (με την εδώ χρησιμοποιούμενη έννοια) είναι αγοραία εγκατάσταση (Weber, 1958; 2003)O Simon Parker επισημαίνει στο βιβλίο του με τίτλο Η Αστική Θεωρία και η Αστική Εμπειρία: Συναντώντας την Πόλη (Urban Theory and the Urban Experience: Encountering the City) ότι ο Weber δούλευε πάνω στην κοινωνιολογία της αστικής ανάπτυξης από το 1889. Το μη ολοκληρωμένο δοκίμιο του Η πόλη το έγραψε μεταξύ του 1911 και 1913 (Parker, 2003). Δημοσιεύτηκε μετά το θάνατό του εντός του τόμου Οικονομία και Κοινωνία.  Σύμφωνα με το Weber το στοιχείο που προσδίδει στην πόλη τη δυναμική της είναι το εμπόριο. Έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον η προσπάθεια του να συγκρίνει την εξέλιξη της δομής των πόλεων σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους. Αυτή του η πρόθεση παρουσιάζει κάποιες ομοιότητες με την αντίστοιχη προσπάθεια του Κωνσταντίνου Α. Δοξιάδη να συγκρίνει διαφορετικές αστικές δομές, όπως αυτές του χωριού, της πόλης, της μητρόπολης, της «Μεγαλόπολης», της «Δυνάπολης» και της «Οικουμενόπολης» (Doxiadis, 1968b). O Weber, σε αντίθεση με τον Simmel, θεωρεί ότι όλα τα κύρια χαρακτηριστικά της πόλης υπήρχαν στις κοινωνίες πριν τη νεωτερικότητα (Parker, 2003; Faught, 1985). Από την άλλη ο Simmel συνδέει τα χαρακτηριστικά της μητρόπολης με τη νεωτερικότητα. O Ιταλός κοινωνιολόγος Franco Ferrarotti στο βιβλίο του με τίτλο Η συγκεκριμένη ουτοπία του Adriano Olivetti αναφέρεται στο Weber (Ferrarotti, 2013). O Ferrarotti ήταν ένας από τους πιο κοντινούς συνεργάτες του Olivetti. Παράλληλα, έχει γράψει πλήθος βιβλίων και άρθρων που εστιάζουν στο έργο του Weber (Ferrarotti, 1961; 1965; 1982; 1987; 1991). Οι εκδόσεις Edizioni di Comunità που ανήκαν στον Adriano Olivetti εξέδωσαν το βιβλίο του Weber Οικονομία και Κοινωνία (Weber, 1968).

     

    Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ «ΜΕΓΑΠΟΛΗΣ», «ΔΥΝΑΠΟΛΗΣ» ΚΑΙ «ΟΙΚΟΥΜΕΝΟΠΟΛΗΣ» ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Α. ΔΟΞΙΑΔΗ

    Ο Κωνσταντίνος Α. Δοξιάδης υποστηρίζει ότι κατά τα μέσα του 17ου αιώνα ξεκίνησε η επιστημονική επανάσταση, την οποία θεωρεί ως πρόδρομο των τεχνολογικών και βιομηχανικών επαναστάσεων. Συνδέει αυτήν την περίοδο με τη μετάβαση από τις στατικές πόλεις στις δυναμικά αναπτυσσόμενες πόλεις. Ο Δοξιάδης χρησιμοποιεί εκτενώς σε πολλά από τα κείμενά του την έννοια της «οικιστικής», η οποία του επιτρέπει να αποφύγει την αναφορά στην έννοια της πόλης (Doxiadis, 1968c). Για το Δοξιάδη, η «οικιστική» αφορούσε στην προσπάθεια για την «καλύτερη κατανομή και ανάπτυξη των λαών στην επιφάνεια της γης» και θα ήταν «η επιστήμη του προγραμματισμού και του σχεδιασμού, η επιστήμη του καθορισμού του τρόπου χρήσης της γης προς όφελος των λαών» (Doxiadis, 1968a; 1968c). Ο Δοξιάδης στα αγγλικά του κείμενα χρησιμοποιεί πολύ συχνά τον ελληνικό όρο “polis” («πόλις») αντί του αγγλικού όρου “city” για να αναφερθεί στην «οικιστική ενότητα 50.000 κατοίκων». Ο Δοξιάδης σημειώνει στο άρθρο του με τίτλο «Η κίνηση του ανθρώπου και η πόλη του» (“Man’s Movement and his City”), που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Science το 1968:

    Οι άνθρωποι πέρασαν από μια πολύπλοκη διαδικασία που οδήγησε από τη νομαδική ζωή στη ζωή σε οικισμούς λίγων ανθρώπων και μετά στη ζωή σε σύνθετους οικισμούς πολλών ανθρώπων – δηλαδή από μεμονωμένα, μη επικαλυπτόμενα κινητικά πεδία σε επικαλυπτόμενα […] Το αποτέλεσμα αυτής της σύμπτωσης των κινητικών πεδίων ήταν η δημιουργία οργανωμένων οικισμών. Όσο ζούσαν οι άνθρωποι μακριά ο ένας από τον άλλο δεν χρειαζόταν να οργανώσουν το χώρο, αλλά από τη στιγμή που ο πληθυσμός έγινε πιο πυκνός, μια τέτοια οργάνωση έγινε επιτακτική. (Doxiadis, 1968a)

    Μια έννοια που είναι στο επίκεντρο του έργου του Δοξιάδη είναι η έννοια της «Οικουμενόπολης» (“Ecumenopolis”). Η έννοια αυτή βασίζεται στην υπόθεση ότι η αστικοποίηση, η αύξηση του πληθυσμού και η ανάπτυξη των μέσων μεταφοράς και των ανθρώπινων δικτύων θα οδηγούσαν σε μια συγχώνευση αστικών περιοχών, οδηγώντας σε μεγαλουπόλεις που σχηματίζουν μια ενιαία συνεχή πόλη σε όλο τον πλανήτη (Doxiadis, 1968b). Ο Δοξιάδης χρησιμοποίησε διαφορετικές έννοιες για να αναφερθεί σε διαφορετικές αντιλήψεις της κινητικότητας που αντιστοιχούν σε διαφορετικές ιστορικές εποχές. Για την πόλη του 20ου αιώνα χρησιμοποίησε την έννοια της «Μεγάπολης» (“Megapolis”), υποστηρίζοντας ότι το κύριο χαρακτηριστικό της ήταν η διαρκής εντατικοποίηση των ροών κινητικότητας, που θα έσπαζαν τα όρια των πόλεων, αλλοιώνοντας όχι μόνο τη δομή τους, αλλά και την ίδια τους τη σημασία (Doxiadis, 1968b).

     

    Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Α. ΔΟΞΙΑΔΗ ΣΤΗΝ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

    Ο Κωνσταντίνος Α. Δοξιάδης αποτύπωσε μέσω της στατιστικής έκθεσης των πολεμικών καταστροφών της Ελλάδας, που περιλάμβανε εμπεριστατωμένους χάρτες και φωτογραφίες, την κατάσταση στην οποία βρισκόταν η Ελλάδα λίγες εβδομάδες μετά την αποχώρηση των Γερμανικών στρατευμάτων από την Αθήνα μετά την απελευθέρωση (Εικ. 1, Εικ. 2, Εικ. 3, Εικ. 4). Ο Δοξιάδης συνέβαλε σημαντικά στην ανασυγκρότηση της Ελλάδας κατά τα μεταπολεμικά χρόνια αναλαμβάνοντας θέσεις όπως αυτή του Υφυπουργού Ανοικοδόμησης μεταξύ 1945 και 1948, του Γενικού Διευθυντής Ανοικοδομήσεως, του Συντονιστή Ανασυγκρότησης και του υπηρεσιακού Υφυπουργού του Υπουργείου Συντονισμού μεταξύ 1948 και 1950 (Δοξιάδης, 1945a; 1946a;1946b;1946c; 1947a; 1947b; 1947c; 1947d; 1949a; Ελλάς Υπουργείο Ανοικοδομήσεως Διεύθυνση Κατασκευών, 1949).Εικόνα 1. Διάγραμμα που δείχνει τον πληθωρισμό κατά την Κατοχή. Περιλαμβάνονταν στην στατιστική έκθεση των πολεμικών καταστροφών της Ελλάδας που επιμελήθηκε ο Κωνσταντίνος Α. Δοξιάδης © Ίδρυμα Κωνσταντίνου και Εμμάς Δοξιάδη.Εικόνα 2. Διάγραμμα (αριστερά) που δείχνει τις απώλειες εξαιτίας των σφαγών το Διστόμου και διάγραμμα (δεξιά) που δείχνει το πρόβλημα κατοικίας το 1940 και το 1945 στην Ελλάδα. Το διάγραμμα αυτό περιλαμβάνονταν στην στατιστική έκθεση των πολεμικών καταστροφών της Ελλάδας που επιμελήθηκε ο Κωνσταντίνος Α. Δοξιάδης © Ίδρυμα Κωνσταντίνου και Εμμάς ΔοξιάδηΕικόνα 3. Διάγραμμα που δείχνει την ελάττωση καλλιέργειας και μέσης ετήσιας παραγωγής κατά την Κατοχή μεταξύ του 1941 και 1944. Το διάγραμμα αυτό περιλαμβάνονταν στην στατιστική έκθεση των πολεμικών καταστροφών της Ελλάδας που επιμελήθηκε ο Κωνσταντίνος Α. Δοξιάδης © Ίδρυμα Κωνσταντίνου και Εμμάς Δοξιάδη.Εικόνα 4. Διάγραμμα που δείχνει την ετήσια γεωργική παραγωγή κατά την Κατοχή μεταξύ του 1941 και 1944. Το διάγραμμα αυτό περιλαμβάνονταν στην στατιστική έκθεση των πολεμικών καταστροφών της Ελλάδας που επιμελήθηκε ο Κωνσταντίνος Α. Δοξιάδης © Ίδρυμα Κωνσταντίνου και Εμμάς Δοξιάδη.Οι τόμοι που εκδόθηκαν υπό την καθοδήγηση του Κωνσταντίνου Δοξιάδη κατά την εν λόγω περίοδο βασίστηκαν στη συμβολή των μελών μιας διεπιστημονικής ομάδας που συνέθεσε (Δοξιάδης, 1945b; 1946b; 1946c; 1947a; 1947b; 1947c; 1947d, Ελλάς Υπουργείο Ανοικοδομήσεως Διεύθυνση Κατασκευών, 1949). Ο Δοξιάδης και οι συνεργάτες του συνέταξαν τον τόμο Η επιβίωσις του ελληνικού λαού. Εισήγησις εις στον Οργανισμόν Ανασυγκροτήσεως, Τόμος A ́: Τα δεδομένα 1946 και 1947 (Δοξιάδης, 1947c). Το ίδιο έτος, ο Δοξιάδης ηγήθηκε της Ελληνικής αντιπροσωπείας στη Διεθνή Διάσκεψη Οικισμού, Πολεοδομίας και Ανοικοδομήσεως (International Conference on Housing, Planning and Reconstruction) του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ). Παράλληλα, μεταξύ του 1949 και του 1950 ήταν ο επικεφαλής της αντιπροσωπείας στις διαπραγματεύσεις για τις ιταλικές πολεμικές επανορθώσεις.

    Η εκ του σύνεγγυς εξέταση στην οποία βασίζονται οι τόμοι Η επιβίωσις του ελληνικού λαού. Εισήγησις εις στον Οργανισμόν Ανασυγκροτήσεως, Τόμος A ́: Τα δεδομένα (Δοξιάδης, 1947c) και Η επιβίωσις του ελληνικού λαού. Εισήγησις εις στον Οργανισμόν Ανασυγκροτήσεως, Τόμος Β ́: Το σχέδιον (Δοξιάδης, 1947d) θα μπορούσαν να μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε καλύτερα τη συμβολή του Δοξιάδη στην προσπάθεια εκσυγχρονισμού κατά τη διάρκεια των μεταπολεμικών χρόνων στην Ελλάδα. Διαβάζοντας τον εν λόγω τόμο, αντιλαμβάνεται κανείς ότι βασίζεται στη θεωρία του Δοξιάδη σχετικά με την κοινωνική εξέλιξη. Ο Δοξιάδης επιχειρεί να ερμηνεύσει την κοινωνική εξέλιξη, εγκαθιδρύοντας μια βιολογική αναλογία μεταξύ των εθνών και των ζωντανών οργανισμών (Δοξιάδης, 1947c; Δοξιάδης, 1947d). Σύμφωνα με όσα ισχυρίζεται ο Δοξιάδης και οι συνεργάτες του στον τόμο με τίτλο Οικιστική πολιτική για την ανοικοδόμηση της χώρας με ένα εικοσάχρονο σχέδιο, η Ελλάδα έχασε το 23% του κτιριακού της αποθέματος κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ποσοστό μεγαλύτερο από κάθε άλλη ευρωπαϊκή χώρα (Δοξιάδης, 1947a). Για να κατανοήσει κανείς τη σημασία της έρευνας που διεξήχθη κατά την περίοδο που ο Δοξιάδης υπήρξε γενικός διευθυντής του Υπουργείου Στέγασης και Ανοικοδόμησης, αρκεί να σκεφτεί ότι υπήρξε υπεύθυνος για 30 διαφορετικές ερευνητικές μονογραφίες που εστιάζουν σε ζητήματα που αφορούν στην αγροτική στέγαση, στον πολεοδομικό σχεδιασμό, στην οικονομική ανάπτυξη και στις διοικητικές μεταρρυθμίσεις. Παράλληλα, κατά την περίοδο της θητείας του, κατασκευάστηκαν περίπου 35.000 νέες κατοικίες και επισκευάστηκαν 153.000 κτίρια. Κατά τη διάρκεια των τριών πρώτων ετών της θητείας του ως διευθυντής του Υπουργείου Στέγασης και Ανοικοδόμησης, 561 οικισμοί ερευνήθηκαν και 230 νέα πολεοδομικά σχέδια παράχθηκαν.

    Κατά τη θητεία του, ο Δοξιάδης ήταν υπεύθυνος για την έκδοση της τετράγλωσσης έκδοσης Αι Θυσίαι της Ελλάδος στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο (Εικ. 5) (Δοξιάδης, 1946a; Δοξιάδης, 1947b). O Δοξιάδης ξεκίνησε να επεξεργάζεται το υλικό που περιλαμβάνεται στον τόμο αυτό το 1941 όταν επέστρεψε στην Ελλάδα μετά την εκπόνηση της διδακτορικής του διατριβής στη Γερμανία. Στην εν λόγω έκδοση, μέσω πλήθους διαγραμμάτων και φωτογραφικού υλικού επιχειρείται η καταγραφή των επιπτώσεων του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου και της Κατοχής στην Ελλάδα. Δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στις επιπτώσεις των καταστροφών του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της Κατοχής στην Ελλάδα στον πληθυσμό της, στις υποδομές, και στις πλουτοπαραγωγικές πηγές της. Το σημαντικό αυτό ιστορικό λεύκωμα, που πέραν της ιστορικής του σημασίας, διακρίνεται και για τη γραφιστική του ποιότητα, η οποία είναι ένα αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό του έργου του Δοξιάδη, βασίστηκε στην έρευνα που ο Δοξιάδης εκπόνησε κατά διάρκεια της Κατοχής. Καταγράφονται σε αυτό μέσα από διαγράμματα, χάρτες και πλούσιο οπτικό υλικό, οι υλικές ζημιές που είχε υποστεί η χώρα.

    H διεπιστημονική ομάδα που δούλεψε για την έκδοση Αι Θυσίαι της Ελλάδος στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο απαρτιζόταν από ειδικούς που ανήκαν σε ποικίλους κλάδους Δοξιάδης, 1946a). Πρωταγωνιστικό ρόλο στην επεξεργασία του έπαιξε η συνεργασία μεταξύ μηχανικών, αρχιτεκτόνων, σχεδιαστών και φοιτητών, αλλά και ο συντονισμός τους από το Δοξιάδη. Για την ολοκλήρωση του σημαντικού αυτού έργου αντλήθηκαν στοιχεία από πολλές δημόσιες υπηρεσίες. Ανάμεσα σε αυτές ήταν το Γραφείο Χωροταξικών και Πολεοδομικών Μελετών και Ερευνών του Υπουργείου Δημοσίων Έργων και το μετέπειτα Υφυπουργείο Ανοικοδομήσεως, το οποίο και κατεύθυνε τη σχεδίαση και εκτύπωση του σημαντικού αυτού ιστορικού λευκώματος. Η έκδοση Αι Θυσίαι της Ελλάδος στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο συνόδευε την έκθεση που επιμελήθηκε το Γραφείο Χωροταξικών και Πολεοδομικών Μελετών και Ερευνών, με προϊστάμενο το Δοξιάδη, με τη συνεργασία αρχιτεκτόνων του Υπουργείου Ανασυγκροτήσεως (Δοξιάδης, 1946a). Η εν λόγω έκθεση παρουσιάστηκε στην ελληνική κυβέρνηση μετά την Απελευθέρωση, τον Νοέμβριο του 1944, και, ακολούθως, τον Απρίλιο, Μάιο και Ιούνιο του 1945 στο Παρίσι, στο Λονδίνο και στη Διάσκεψη του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) στο Σαν Φρανσίσκο.Εικόνα 5. Εξώφυλλο της τετράγλωσσης έκδοσης Κ. A. Δοξιάδης (επιμ.) (1946), Αι Θυσίαι της Ελλάδος στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, Ασπιώτη, Αθήνα. Η έκδοση Αι Θυσίαι της Ελλάδος στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο συνόδευε την έκθεση που επιμελήθηκε το Γραφείο Χωροταξικών και Πολεοδομικών Μελετών και Ερευνών, με προϊστάμενο το Δοξιάδη, με τη συνεργασία αρχιτεκτόνων του Υπουργείου Ανασυγκροτήσεως. Η εν λόγω έκθεση παρουσιάστηκε στην ελληνική κυβέρνηση μετά την Απελευθέρωση, τον Νοέμβριο του 1944, και, ακολούθως, τον Απρίλιο, Μάιο και Ιούνιο του 1945 στο Παρίσι, στο Λονδίνο και στη Διάσκεψη του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) στο Σαν Φρανσίσκο. © Ίδρυμα Κωνσταντίνου και Εμμάς Δοξιάδη.Εικόνα 6. Γραφική παράσταση που περιλαμβάνεται στο C. A. Doxiadis (1963), Architecture in Transition, Oxford University Press, London, σ. 165. © Ίδρυμα Κωνσταντίνου και Εμμάς Δοξιάδη.Ιδιαίτερη σημασία για να κατανοήσουμε το όραμα του Δοξιάδη έχουν οι βασικές αρχές που διέπουν ένα χειρόγραφο σκίτσο ενός οργανωτικού σχεδίου για το Νέο Ελληνικό Πρόγραμμα Ανάκαμψης από τον Δοξιάδη (Εικ. 7), όπως και ένα οργανόγραμμα του Γραφείου Συντονισμού του Ελληνικού Προγράμματος Ανάκαμψης (ΥΣΕΣΑ) στο Υπουργείο Συντονισμού (Εικ. 8). Θα είχε νόημα να επιχειρήσει κανείς να ερμηνεύσει το εν λόγω χειρόγραφο σκίτσο και το εν λόγω οργανόγραμμα σε σχέση με την έννοια της «οικιστικής», την οποία ο Δοξιάδης αναλύει στον τόμο με τίτλο Οικιστικές μελέτες: οικιστική ανάλυση: οδηγίες για τη μελέτη των χωροταξικών των οικιστικών και των πολεοδομικών προβλημάτων για την ανοικοδόμηση της χώρας (Δοξιάδης, 1945b). Η οργάνωση της ανασυγκρότησης από τον Δοξιάδη και η οργανωτική και διαχειριστική προσέγγιση κατά τα μεταπολεμικά χρόνια θα μπορούσαν να συσχετιστούν με την αντίληψή του για την «οικιστική». Σύμφωνα με τον Δοξιάδη, η «οικιστική» αναφέρεται στην επιστήμη των ανθρώπινων οικισμών. Ο Δοξιάδης αναφέρθηκε για πρώτη φορά στον όρο «οικιστική» στα πλαίσια ενός συνόλου διαλέξεων που έδωσε στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο το 1942.  Αξίζει να τονιστεί ότι η έννοια της «οικιστικής», όπως την κατανοούσε ο Δοξιάδης, αφορούσε τρία επίπεδα: τη γενική οικιστική, τον πολεοδομικό σχεδιασμό και τον σχεδιασμό και την κατασκευή κτιρίων (Doxiadis, 1968a; 1975b; 1978). Όπως υπογραμμίζει ο Julian Wolfreys, το κύριο επιχείρημα του βιβλίου του Δοξιάδη με τίτλο Μεταξύ Δυστοπίας και Ουτοπίας (Between Dystopia and Utopia), είναι ότι «η οικιστική πρέπει να λαμβάνει υπόψη τον σχεδιασμό, τη χαρτογράφηση, την οικονομία, τη γεωγραφία, την κοινωνιολογία και τις πολιτιστικές εκδηλώσεις της κοινοτικής ύπαρξης». (Wolfreys, 2007, 161; Doxiadis, 1966). Η ολιστική προσέγγιση και η διεπιστημονικότητα βρίσκονταν στο επίκεντρο της προσέγγισης του Δοξιάδη όσον αφορά την κατανόηση της ανθρώπινης προόδου. Η προσέγγιση του Δοξιάδη βασιζόταν, επίσης, στη διάκριση μεταξύ της “interdisciplinary” και της “condisciplinary” επιστήμης. Συγκεκριμένα, στο άρθρο του με τίτλο «Οικιστική, Επιστήμη των Ανθρώπινων Οικισμών» (“Ekistics, the Science of Human Settlements”), ο Δοξιάδης επισημαίνει: «Για να επιτύχουμε τις απαραίτητες γνώσεις και να αναπτύξουμε την επιστήμη των ανθρωπίνων οικισμών, πρέπει να προχωρήσουμε από μια interdisciplinary σε μία condisciplinary επιστήμη» (Doxiadis, 1970, 393)Εικόνα 7. Χειρόγραφο σκίτσο για την Υπηρεσία Συντονισμού Εφαρμογής Σχεδίου Ανοικοδομήσεως (ΥΣΕΣΑ) στο Υπουργείο Συντονισμού © Ίδρυμα Κωνσταντίνου και Εμμάς Δοξιάδη. Πηγή: Αρχείο Κωνσταντίνου Α. ΔοξιάδηΕικόνα 8. Οργανόγραμμα Υπηρεσίας Συντονισμού Εφαρμογής Σχεδίου Ανοικοδομήσεως (ΥΣΕΣΑ) στο Υπουργείο Συντονισμού © Ίδρυμα Κωνσταντίνου και Εμμάς Δοξιάδη. Πηγή: Αρχείο Κωνσταντίνου Α. ΔοξιάδηΟ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ADRIANO OLIVETTI ΣΤΗ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΗ ΙΤΑΛΙΑ

    Από το 1933, ο Adriano Olivetti ανέλαβε ως γενικός διευθυντής τού εργοστασίου παραγωγής γραφομηχανών που ίδρυσε ο πατέρας του έξω από την ιταλική πόλη Ivrea. Παράλληλα, ο Olivetti εξελέγη δήμαρχος της πόλης Ivrea το 1956 και έγινε μέλος του κοινοβουλίου το 1958. Χάρη στο έργο του Olivetti ως δημάρχου, ο πληθυσμός της Ivrea περίπου διπλασιάστηκε μεταξύ της δεκαετίας του 1930 και της δεκαετίας του 1960. Το 1947 ίδρυσε το κόμμα «Movimento Comunità» και τον ομώνυμο εκδοτικό οίκο. Ο Giovanni Astengo, ήταν απόφοιτος αρχιτέκτονας του Politecnico di Torino, ο οποίος συμμετείχε στο κόμμα «Movimento Comunità» και βοήθησε τον Olivetti να αναδιοργανώσει το περιοδικό Urbanistica, ενώ, παράλληλα, ήταν αντιπρόεδρος του INU από το 1950. Στις αρχές του 1952, ο Olivetti ίδρυσε το Gruppo Tecnico Coordinamento Urbanistico del Canavese, στο οποίο συμμετείχαν οι αρχιτέκτονες Ludovico Quaroni, Nello Renacco και Annibale Fiocchi και ο μηχανικός Enrico Ranieri. Ο Olivetti διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο για την εξέλιξη των ιταλο-αμερικανικών σχέσεων, ως μέλος, από το 1951, της επιτροπής στέγασης του προγράμματος UNRRA-CASAS. Η θεώρηση του Olivetti για τη μεταπολεμική ανασυγκρότηση στην Ιταλία έπαιξε σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση στρατηγικών πολεοδομικού και αστικού σχεδιασμού. Ο Olivetti αντιλαμβανόταν τον αρχιτεκτονικό, αστικό και  πολεοδομικό σχεδιασμός ως συστατικά ενός ευρύτερου πολιτικού προγράμματος.

    Το πολιτικό όραμα του Olivetti βασίστηκε στην πρόθεσή του να σκεφτεί πέρα από το σχίσμα μεταξύ των σοσιαλδημοκρατών και των κομμουνιστών, το οποίο ήταν κυρίαρχο στο μεταπολεμικό ιταλικό πολιτικό πλαίσιο. Στο επίκεντρο του οράματός του ήταν η αναζήτηση νέων μοντέλων αστικής συνύπαρξης. Ο τρόπος με τον οποίο ο Olivetti αντιλαμβανόταν τη σχέση μεταξύ δημοκρατίας και κοινότητας, είναι μία από τις πτυχές που θα διερευνηθούν στενά στο πλαίσιο αυτής της έρευνας. Ο Olivetti προσέδιδε μεγάλη σημασία στη σχέση των πολιτών με τα θεσμικά όργανα. Όπως υπογραμμίζει ο Franco Ferrarotti, το ουτοπικό όραμα του Olivetti θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως «συγκεκριμένη ουτοπία» («concreta utopia») (Ferrarotti, 2013), υπό την έννοια ότι η κατανόηση των κοινοτήτων ως συγκεκριμένων σχετίζεται με την πεποίθησή του ότι οι κοινότητες καθορίζονται από τη γεωγραφία και την ιστορία. Παράλληλα, στο επίκεντρο της σκέψης του Olivetti ήταν η πρόθεσή του να συμφιλιώσει την ανθρώπινη διάσταση με την τεχνολογία.

    Τον Απρίλιο του 1948, το Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα Ανάκαμψης (European Recovery Program, ERP) εξουσιοδοτήθηκε να προσφέρει οικονομική βοήθεια στις δυτικοευρωπαϊκές οικονομίες που επλήγησαν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, με στόχο την ανοικοδόμησή τους. Το πρόγραμμα UNRRA-CASAS λειτούργησε από το 1947 έως το 1963, όταν έγινε ISES, Istituto per lo Sviluppo dell’Edilizia Sociale (Ινστιτούτο για την Ανάπτυξη της Κοινωνικής Στέγασης). Όσον αφορά στο ιταλικό πλαίσιο, τρία προγράμματα που σχετίζονται με τη μεγάλης κλίμακας ανοικοδόμηση της μεταπολεμικής περιόδου είναι το Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα Ανάκαμψης, ιδιαίτερα το πρόγραμμα UNRRA-CASAS, και τα δύο προγράμματα Ina-Casa (1949-1956 και 1956-1963) (UNRRA, 1950; Pilat, 2016; Charitonidou, 2020). Το πρόγραμμα UNRRA-CASAS ήταν υπεύθυνο για τη δημιουργία περισσότερων από χιλίων χωριών σε όλη την Ιταλία. Η κατανόηση των μυθολογιών που συνόδευαν τη σύλληψη αυτών των χωριών, είναι σημαντικές για να αντιληφθεί κανείς το πώς μετασχηματίστηκε η επιστημολογία της αρχιτεκτονικής εντός του μεταπολεμικού ιταλικού πλαισίου.

    Ο Olivetti θεωρούσε ότι η δημιουργία συνθηκών που θα παρείχαν στους πολίτες την αίσθηση της κοινότητας καθιστούσαν πραγματικά σημαντικό τον ρόλο των «τεχνικών, πολιτικών και επιστημόνων, που θα εργάζονταν κυρίως για το καλό των ανθρώπων στις κοινότητες» (Nasini, 2009, 79). Για τον Olivetti, η κοινοτική διάσταση ήταν το αντίδοτο των εντάσεων μεταξύ των πολιτών και των κυβερνητικών θεσμών. Η στρατηγική του στόχευε να βοηθήσει τους πολίτες να ξεπεράσουν τις επιπτώσεις της αλλοτρίωσης που σχετίζονται με τον εκσυγχρονισμό και τη γραφειοκρατία. Παρά το γεγονός ότι το όραμα τόσο του Δοξιάδη όσο και του Olivetti χαρακτηριζόταν από «τεχνοκρατικό φονταμενταλισμό» (Misa, 2003, 6), ο τρόπος που ο καθένας από αυτούς αντιλαμβανόταν την ενσωμάτωση της διοικητικής και τεχνοκρατικής σκέψης στην πολιτική, διαφέρει πολύ. Πιο συγκεκριμένα, το όραμα του Δοξιάδη για τη μεταπολεμική ανοικοδόμηση και ανασυγκρότηση χαρακτηριζόταν από την κατ’ εξοχήν παρεμβατική πολιτική από πάνω προς τα κάτω (top down), ενώ στο επίκεντρο του ανθρωπιστικού σοσιαλισμού του Olivetti ήταν η αναζήτηση τρόπων κοινωνικοποίησης χωρίς εθνικοποίηση. Τρία σημαντικά βιβλία για την κατανόηση του οράματος του Olivetti είναι τα βιβλία του με τίτλους Η πολιτική τάξη των κοινοτήτων (L’ordine politico delle comunità) (Olivetti, 1945), Πόλη του Ανθρώπου (Città dell’Uomo) (Olivetti, 1952) και Κοινωνία, Πολιτεία, Κοινότητα (Società, Stato, Comunità) (Olivetti, 1960).

    Ο Olivetti, όπως φαίνεται στο βιβλίο του με τίτλο Η πολιτική τάξη των κοινοτήτων (L’ordine politico delle comunità) (Olivetti, 1945), υποστήριζε την πολιτική αποκέντρωση, η οποία κατά τη γνώμη του συνδεόταν με την αλληλεπίδραση μεταξύ των πολεοδομικών στρατηγικών και των οικονομικών στόχων με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των κοινοτήτων και τον «οργανικό» συντονισμό τους. Πίστευε ότι η εφαρμογή αποκεντρωμένης πολιτικής θα μπορούσε να αποτρέψει τόσο τον ελιτισμό όσο και τους κινδύνους της επικράτησης της γραφειοκρατίας, που τα θεωρούσε ως τα δυο βασικά εγγενή χαρακτηριστικά του εξορθολογισμού κατά τη διάρκεια των μεταπολεμικών χρόνων, δηλαδή του επιστημονικού εξορθολογισμού, που χαρακτήριζε τις βιομηχανικές διαδικασίες, και του συγκεντρωτικού σχεδιασμού, που ήταν κυρίαρχος στις σοσιαλιστικές χώρες.

     

    ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

    Ο Κωνσταντίνος Α. Δοξιάδης πίστευε στην αναγκαιότητα κεντρικού κρατικού συντονισμού. Αντιθέτως, ο Adriano Olivetti θεωρούσε μια κυβέρνηση αποκεντρωμένης εξουσίας ως την πραγματική έκφραση της δημοκρατίας, όπως γίνεται αντιληπτό στο βιβλίο του με τίτλο Η πολιτική τάξη των κοινοτήτων (L’ordine politico delle comunità) (Olivetti, 1945), που δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά το 1945. Ο Δοξιάδης, σε αντίθεση με τον Olivetti που πριμοδοτούσε τη λογική μιας αποκεντρωμένης πολιτικής, υποστήριζε μια κεντρική πολιτική. Συγκεκριμένα, το 1945, ο Δοξιάδης, κατόπιν πρόσκλησης του Πρωθυπουργού Νικόλαου Πλαστήρα, εργάστηκε για τη δημιουργία ενός κεντρικού κρατικού φορέα που θα αναλάμβανε την προσπάθεια ανοικοδόμησης. Η προσέγγιση του Δοξιάδη όσον αφορά τα κεντρικά μοντέλα διοίκησης συνδέεται με την επιθυμία του για πλήρη έλεγχο, η οποία γίνεται εμφανής όταν διαβάζει κανείς τα ακόλουθα λόγια, γραμμένα κατά τα χρόνια υπηρεσίας του στο Υπουργείο Ανοικοδομήσεως: «για να μπορέσει να λειτουργήσει ένα τέτοιο κολοσσιαίο έργο, είναι δυνατή μόνο μία αρμόδια Αρχή. Αυτή η Αρχή ονομάζεται Κρατική Εκλογική Αρχή, επειδή: (α) η εξουσία της πρέπει να προέρχεται από το κράτος, (β) η έννοια της «οικιστικής», ως ευρύτερος όρος τής επιστήμης και της πολιτικής όλων των προβλημάτων στέγασης, αγκαλιάζει όλες τις αρμοδιότητές της, όχι μόνο αυτές της πολεοδομίας και της οικοδόμησης» (Δοξιάδης , 1947a, 169). Ο κεντρικός έλεγχος και ο προγραμματισμός είχαν για τον Δοξιάδη μια βαθιά θεωρητική βάση, η οποία γίνεται εμφανής στο βιβλίο του Η πορεία των λαών (Δοξιάδης, 1949a).

     

    ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ

    Θα ήθελα να ευχαριστήσω το το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ.) που υποστηρίζει το ερευνητικό έργο με τίτλο «Constantinos A. Doxiadis and Adriano Olivetti’s Post-war Reconstruction Agendas in Greece and in Italy: Centralising and Decentralising the Political Apparatus» του οποίου είμαι Επιστημονική Υπεύθυνη στο πλαίσιο της Δράσης «3η Προκήρυξη ερευνητικών έργων ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ. για την ενίσχυση Μεταδιδακτορικών Ερευνητών/τριών» (Αριθμός Έργου: 7833) για την υποστήριξη του, και το Ίδρυμα Κωνσταντίνου και Εμμάς Δοξιάδη και την  Αρχειονόμο Γιώτα Παυλίδου από το Αρχείο Κωνσταντίνου Α. Δοξιάδη για την πρόσβαση στο αρχειακό υλικό στο οποίο βασίζεται το άρθρο. Επίσης, θα ήθελα να ευχαριστήσω τους συνεργάτες μου στο περιοδικό InScience για τα εποικοδομητικά τους σχόλια σχετικά με αυτό το άρθρο.[1] Tο άρθρο αυτό αποτελεί περαιτέρω επεξεργασμένη έκδοση της παρακάτω επιστημονικής μου εισήγησης στο 8ο Συνέδριο της Ελληνικής Κοινωνιολογικής Εταιρείας: Μαριάννα Χαριτωνίδου, “Πολεοδομία και πολιτική κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου: Η τεχνοκρατική αντίληψη του Κωνσταντίνου Α. Δοξιάδη και του Adriano Olivetti μέσα από τη θεωρία του Max Weber”, 8ο Συνέδριο της Ελληνικής Κοινωνιολογικής Εταιρείας, Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Αθήνα, Ελλάδα, 13 – 15 Οκτωβρίου 2022.

    [2] Το ερευνητικό έργο υποστηρίχτηκε από το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ.) στο πλαίσιο της Δράσης «3η Προκήρυξη ερευνητικών έργων ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ. για την ενίσχυση Μεταδιδακτορικών Ερευνητών/τριών» (Αριθμός Έργου: 7833)ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

    Ελληνόγλωσσες

    Αντωνοπούλου, Μ., Σ. Χιωτάκης (επιμ.), 2011. Μax Weber, O Σύγχρονός μας: Δοκίμια κοινωνικής και πολιτικής θεωρίας. Αθήνα: Νήσος.

    Δοξιάδης, Κ. A., 1945. «Για να πετύχει η ανασυγκρότηση», Δημοκρατική Επιθεώρηση – Αγών.

    Δοξιάδης, Κ. A., 1945. Οικιστικές μελέτες : οικιστική ανάλυση : οδηγίες για τη μελέτη των χωροταξικών των οικιστικών και των πολεοδομικών προβλημάτων για την ανοικοδόμηση της χώρας. Αθήναι: Υφυπουργείο Ανοικοδομήσεως, Αρ. 1.

    Δοξιάδης, Κ. A. (επιμ.), 1946. Αι Θυσίαι της Ελλάδος στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, Αθήνα: Ασπιώτη.

    Δοξιάδης, Κ. A., 1946. Οι Θυσίες της Ελλάδος στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Αθήναι: Υφυπουργείο Ανοικοδομήσεως, Αρ. 9.

    Δοξιάδης, Κ. A., 1946. Πρόγραμμα και κανονισμοί έργων ανοικοδομήσεως. Αθήναι: Υφυπουργείο Ανοικοδομήσεως, Αρ. 8.

    Δοξιάδης, Κ. A., 1946. Τεχνικαί προδιαγραφαί έργων ανοικοδομήσεως. Αθήναι: Υφυπουργείο Ανοικοδομήσεως, Αρ. 10.

    Δοξιάδης, Κ. A., 1947. Οικιστική πολιτική: για την ανοικοδόμηση της χώρας με ένα εικοσάχρονο σχέδιο. Αθήναι: Υφυπουργείο Ανοικοδομήσεως, Αρ. 7.

    Δοξιάδης, Κ. A., 1947. Θυσίες της Ελλάδος. Αιτήματα και Επανορθώσεις στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αθήναι: Υφυπουργείο Ανοικοδομήσεως, Αρ. 19.

    Δοξιάδης, Κ. A., 1947. Η επιβίωσις του ελληνικού λαού. Εισήγησις εις στον Οργανισμόν Ανασυγκροτήσεως, Τόμος A ́: Τα δεδομένα Αθήναι: Υφυπουργείο Ανοικοδομήσεως, Αρ. 32.

    Δοξιάδης, Κ. A., 1948. «Ανοικοδόμηση και αρχιτέκτονες», Αρχιτέκτων, Vol. 1, No 1.

    Δοξιάδης, Κ. A., 1948. «Η κρατική μας μηχανή. Η κεντρική διοίκησις της χώρας», Το Βήμα, Tεύχος: 31 Μαρτίου, 1948

    Δοξιάδης, Κ. A., 1949. Η πορεία των λαών. Αθήνα: Ίκαρος.

    Ελλάς Υπουργείο Ανοικοδομήσεως Διεύθυνση Κατασκευών, 1949. Η επιβίωσις του ελληνικού λαού. Εισήγησις εις στον Οργανισμόν Ανασυγκροτήσεως, Τόμος Β ́: Το σχέδιον. Αθήναι: Υφυπουργείο Ανοικοδομήσεως, Αρ. 33.

    Δοξιάδης, Κ. A., 1949. Τεχνικαί προδιαγραφαί έργων ανοικοδομήσεως. Αθήναι: Υφυπουργείο Ανοικοδομήσεως, Aρ. 25.

    Χαριτωνίδου, Μ., 2023.  H σχέση πολεοδομίας και πολιτικής στη σκέψη του Κωνσταντίου Α. Δοξιάδη και του Adriano Olivetti: Πολεοδομικός σχεδιασμός και Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα Ανάκαμψης, στο Γεμενετζή, Γ., Νιαβής, Σ., Τασοπούλου, Α., επιμ., Πρακτικά από το 6ο Πανελλήνιο Συνέδριο Πολεοδομίας, Χωροταξίας & Περιφερειακής Ανάπτυξης, «Χωρικός και Αναπτυξιακός Σχεδιασμός: Προκλήσεις και Ευκαιρίες, 29 Σεπτεμβρίου – 2 Οκτωβρίου 2022. Βόλος: Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης, 1433-1446. ΙSSN: 2945-0578 ISBN: 978-618- 5765-00-2, doi: https://doi.org/10.17613/j35t-sb82

    Weber, M., 2003. Η Πόλη, εισαγ., μτφρ., σχόλ., Θ. Γκιούρας. Αθήνα: Εκδόσεις Κένταυρος.

    Weber, M., 2005. Οικονομία και Κοινωνία, τόμος 1, Κοινωνιολογικές Έννοιες, μτφρ. – επιμ. Θ. Γκιούρας, Αθήνα: Εκδόσεις Σαββάλας.

    Ξενόγλωσσες

    Aharon-Gutman, M., Ram, M., 2018. Objective possibility as urban possibility: reading Max Weber in the city. Journal of Urban Design, Vol. 23, No 6, pp. 803-822, doi: https://doi.org/10.1080/13574809.2017.1377065

    Axtmann, R., 1998. State Formation and the Disciplined Individual in Weber’s Historical Sociology. In: Schroeder, R., eds., Max Weber, Democracy and Modernization. London: Palgrave Macmillan, doi: https://doi.org/10.1007/978-1-349-26836-8_3

    Brown, D. K., 2018. Max Weber and Organizational Theory. In: Farazmand, A. (eds) Global Encyclopedia of Public Administration, Public Policy, and Governance. Cham: Springer, doi: https://doi.org/10.1007/978-3-319-20928-9_61

    Charitonidou, M., 2020. The immediacy of urban reality in post-war Italy: Between neorealism’s and Tendenza’s instrumentalization of ugliness. In: Mical, T., Van Acker, W (eds) Architecture and Ugliness. Anti-Aesthetics in Postmodern Architecture. London; New York: Bloomsbury Academic, pp. 223-244, doi: http://dx.doi.org/10.5040/9781350068261.ch-013

    Charitonidou, M., 2021. Constantinos A. Doxiadis’ Concept of ‘Ecumenopolis’ vis-à-vis Eurafrica: Revisiting the Masterplan for Festac Town and the Role of Transport Infrastructure, 18th Annual International Architectural Humanities Research Association Conference (AHRA), Loughborough, United Kingdom, November 11–13, 2021, doi: https://doi.org/10.3929/ethz-b-000494181

    Charitonidou, M., 2022. Drawing and Experiencing Architecture: The Evolving Significance of City’s Inhabitants in the 20th Century. Bielefeld: Transcript Verlag, doi: https://doi.org/10.1515/9783839464885

    Charitonidou, M., 2022. Constantinos A. Doxiadis and Adriano Olivetti’s Conception of Urbanism and Urban Public Space: The Role of Marshall Plan in the Post-war Reconstruction in Greece and Italy, paper presented at the X Congresso Associazione Italiana di Storia Urbana, 9 September 2022, Politecnico di Torino, doi: https://doi.org/10.17613/e8gv-bw44

    Charitonidou, M., 2022. Towards a critique of technocracy in the thought of Constantinos A. Doxiadis and Adriano Olivetti: Democracy, urban sociology and Marshall Plan politics, paper presented at the nineteenth annual Historical Materialism conference “Facing the Abyss: An Epoch of Permanent War and Counterrevolution”, School of Oriental and African Studies (SOAS), London, 12 November 2022, doi: https://doi.org/10.17613/b513-dj86

    Charitonidou, M., 2023. Constantinos Doxiadis and Adriano Olivetti’s urban politics and democracy: Ekistics as condisciplinary science and communities as concrete utopias, paper presented at the Urban History Group Conference 2023, University of Warwick, UK, doi: https://doi.org/10.17613/m3nf-ep77

    Charitonidou, M., 2023. Constantinos Doxiadis and Adriano Olivetti and Marshall Plan politics: Urban planning and the formation of national identity, paper to be presented at the 76th Annual International Conference of the Society of Architectural Historians, 20-22 September 2023, doi: https://doi.org/10.17613/by09-g413

    Doxiadis, C. A., 1960. Architecture in Evolution, RIBA Journal, pp. 429-438.

    Doxiadis, C. A., 1963. Architecture in Transition. London: Oxford University Press.

    Doxiadis, C. A., 1966. Between Dystopia and Utopia. London: Faber and Faber.

    Doxiadis, C. A., 1968. Man’s Movement and his City, Science, Vol. 162, No 3851, pp. 326-334. Available at: https://www.doxiadis.org/Downloads/mans_movement_and_his_city.pdf

    Doxiadis, C. A., 1968. Ecumenopolis: tomorrow’s city. Ιn: Britannica Book of the Year 1968. London: Encyclopedia Britannica.

    Doxiadis, C. A., 1968. Ekistics: An Introduction to the Science of Human Settlements. New York: Oxford University Press.

    Doxiadis, C. A., 1969. The city (II): Ecumenopolis, world-city of tomorrow, Impact of Science on Society, Vol. 19, No 2, pp. 179-193. Available at: https://www.doxiadis.org/Downloads/the_city_ecumenopolis.pdf

    Doxiadis, C. A., 1970. Ekistics, the Science of Human Settlements, Science, Vol. 170, No 3956, pp. 393-404.

    Doxiadis, C. A., 1974. Anthropopolis: City for Human Development. New York: W.W. Norton.

    Doxiadis, C. A., 1974. The twelve radical changes needed for action for human settlements, Ekistics, Vol. 38, No 229, pp. 390-393.

    Doxiadis, C. A., 1975. Building Entopia. Athens: Athens Publishing Center.

    Doxiadis, C. A., 1975. Economics and the ekistic grid, Ekistics, Vol. 40, No 236, pp. 1-4.

    Doxiadis, C. A., 1977. Ekistic policy for the reconstruction of Greece and a twenty-year plan, Ekistics, Vol. 44, No 260, pp. 9-11.

    Doxiadis, C. A., 1978. Ecology and Ekistics, Dix. Boulder, G. (ed), Westview Press, CO.

    Faught, J., 1985. Neglected Affinities: Max Weber and Georg Simmel, The British Journal of Sociology, Vol.  36, No 2, pp. 155-174, doi: https://doi.org/10.2307/590799.

    Ferrarotti, F., 1961. Comunità e democrazia nel pensiero politico di Adriano Olivetti. In La sociologia come partecipazione. Turin: Taylor.

    Ferrarotti, F., 1965. Max Weber e il destino della ragione. Bari: Laterza.

    Ferrarotti, F., 1982. Max Weber and the Destiny of Reason. Armonk: M. E. Sharpe.

    Ferrarotti, F., 1987. Max Weber and the Crisis of Western Civilization. Millwood: Associated Faculty Press.

    Ferrarotti, F., 1991. On Max Weber, International Journal of Politics, Culture, and Society, Vol.  5, pp. 127-134, doi: https://doi.org/10.1007/BF01390117

    Ferrarotti, F., 1998. Fra nazionalismo e democrazia. Napoli: Liguori Editore.

    Ferrarotti, F., 2013. La concreta utopia di Adriano Olivetti. Bologna: Edizioni Dehoniane.

    Koen P. R., B., 2009. The Disregard for Weber’s “Herrschaft”: The Relevance of Weber’s Ideal Type of Bureaucracy for the Modern Study of Public Administration, Administrative Theory & Praxis, Vol. 31, No 4, pp. 447- 478.

    Kyrtsis, Α-Α. (ed), 2006. Constantinos A. Doxiadis: Texts, Design Drawings, Settlements. Athens: Ikaros.

    Lottholz, P., Lemay-Hébert, N., 2016, Re-reading Weber, re-conceptualizing state-building: from neo-Weberian to post-Weberian approaches to state, legitimacy and state-building, Cambridge Review of International Affairs, Vol. 29, No 4, pp. 1467-1485, doi: https://doi.org/10.1080/09557571.2016.1230588

    Mellor, R., 1975. Urban Sociology in an Urbanized Society, The British Journal of Sociology, Vol. 26, No 3, pp. 276- 293.

    Misa, T. J., 2003. The Compelling Tangle of Modernity and technology. In: Misa, T. J, Brey, P, Feenberg, A. (eds), 2003. Modernity and Technology. Cambridge, Mass.: The MIT Press.

    Müller, H., 2023. Writing Social Facts: Some Observations on Max Weber’s Concept of Modern Politics. In: Knaller, S. (ed), 2023. Writing Facts: Interdisciplinary Discussions of a Key Concept in Modernity. Bielefeld: Transcript Verlag, pp. 93-106, doi: https://doi.org/10.1515/9783839462713-005

    Nasini, C., 2009. Adriano Olivetti: A ‘Socialist’ Industrialist in Postwar Italy. In: Lucamante, S. (ed) 2009. Italy and the Bourgeoisie: The Re-thinking of a Class. Madison, N.J.: Fairleigh Dickinson University Press.

    Olivetti, A., 1945. L’ordine politico delle comunità: dello stato secondo le leggi dello spirito. Rome: Edizioni di Comunità.

    Olivetti, A., 1960. Società, Stato, Comunità. Milan: Edizioni di Comunità.

    Parker, A., 2003. Urban Theory and the Urban Experience: Encountering the City. London; New York: Routledge.

    Pilat, S. Z., 2016. Reconstructing Italy: The Ina-Casa Neighborhoods of the Postwar Era. London; New York: Routledge.

    Steil, B., 2018. The Marshall Plan: Dawn of the Cold War. Oxford: Oxford University Press.

    Swedberg, R., Agevall, O., 2016. The Max Weber Dictionary: Key Words and Central Concepts, Second Edition. Redwood City: Stanford University Press, doi: https://doi.org/10.1515/9781503600225

    UNRRA, 1950. The History of the United Nations Relief and Rehabilitation Administration, Volume 2. New York: Columbia University Press.

    Weber, M., 1949. The Methodology of the Social Sciences, Sica, A. (ed). New York: Free Press.

    Weber, M., 1958. The City. New York: Free Press.

    Weber, M., 1959, Ideal Type in Stanley H. Udy, Jr. ‘‘Bureaucracy’ and ‘Rationality’ in Weber’s Organization Theory: An Empirical Study’, American Sociological Review, Vol. 24, No 6, pp. 791–795.

    Weber, M., 1968. Economia e società, Vol. 1. Milan: Edizioni di Comunità.

    Wolfreys, J., 2007. Writing London: Vol. 3: Inventions of the City. Basingstoke: Palgrave Macmillan.

  • Παρουσίαση του βιβλίου Αρχιτεκτονικά Σχέδια ως Μηχανισμοί Διερεύνησης (Architectural Drawings as Investigating Devices) της Μαριάννας Χαριτωνίδου

    Παρουσίαση του βιβλίου Αρχιτεκτονικά Σχέδια ως Μηχανισμοί Διερεύνησης (Architectural Drawings as Investigating Devices) της Μαριάννας Χαριτωνίδου

    22 Ιανουαρίου 2024, 18:00

    Αμφιθέατρο του Goethe-Institut Athen

    Ομήρου 14-16 10672 Αθήνα

    Σας προσκαλούμε στη βιβλιοπαρουσίαση του βιβλίου Αρχιτεκτονικά Σχέδια ως Μηχανισμοί Διερεύνησης (Architectural Drawings as Investigating Devices) της Μαριάννας Χαριτωνίδου που θα λάβει χώρα στο Αμφιθέατρο του Ινστιτούτου Γκαίτε/Goethe-Institut στην Αθήνα στις 22 Ιανουαρίου 2024 στις 18:00.

    Για το βιβλίο θα μιλήσουν η συγγραφέας του βιβλίου Μαριάννα Χαριτωνίδου (Μεταδιδακτορική Ερευνήτρια ΑΣΚΤ), ο Κωνσταντίνος Μωραΐτης (Ομότιμος Καθηγητής ΕΜΠ), ο Αναστάσιος Κωτσιόπουλος (Ομότιμος Καθηγητής ΑΠΘ), ο Λόης Παπαδόπουλος (Ομότιμος Καθηγητής ΠΘ), και ο Δημήτρης Φράγκος (Καθηγητής ΑΠΘ). Θα συντονίσει ο αρχισυντάκτης του ηλεκτρονικού περιοδικού Archetype Μανώλης Οικονόμου

    Περισσότερες πληροφορίες για το βιβλίο στον εξής ιστότοπο: https://www.routledge.com/Architectural-Drawings-as-Investigating-Devices-Architectures-Changing/Charitonidou/p/book/9781032431109

  • Παρουσίαση του βιβλίου ΣΧΕΔΙΑΖΟΝΤΑΣ ΚΑΙ ΒΙΩΝΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ της Μαριάννας Χαριτωνίδου

    Παρουσίαση του βιβλίου ΣΧΕΔΙΑΖΟΝΤΑΣ ΚΑΙ ΒΙΩΝΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ της Μαριάννας Χαριτωνίδου

    Το InScience παρουσιάζει την Βιβλιοπαρουσίαση του βιβλίου ΣΧΕΔΙΑΖΟΝΤΑΣ ΚΑΙ ΒΙΩΝΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ της Μαριάννας Χαριτωνίδου.

    Αναλυτικό πρόγραμμα

    0:24 Χαιρετισμός Μανώλης Οικονόμου (Αρχισυντάκτης Archetype) 

    2:40 Ανδρέας Γιακουμακάτος (Καθηγητής ΑΣΚΤ)

    20:59 Γιώργος Ξηροπαΐδης (Καθηγητής Παντείου Πανεπιστημίου)

    39:20 Κώστας Μωραίτης (Καθηγητής ΕΜΠ)

    1:01:20 Αναστάσιος Κωτσιόπουλος (Καθηγητής ΑΠΘ)

    1:18:04 Μαριάννα Χαριτωνίδου (Μεταδιδακτορική Ερευνήτρια ΑΣΚΤ)

    1:47:10 ΣυζήτησηΜαριάννα Χαριτωνίδου
    Σχεδιάζοντας και Βιώνοντας την Αρχιτεκτονική
    Η Εξελισσόμενη Σημασία των Κατοίκων της Πόλης κατά τον 20ό αιώνα

    Πώς οι έννοιες του παρατηρητή και του χρήστη της αρχιτεκτονικής και του αστικού σχεδιασμού μετασχηματίστηκαν κατά τον 20ό και 21ο αιώνα; Η Μαριάννα Χαριτωνίδου διερευνά πως σχετίζονται οι μεταλλαγές των μέσων αναπαράστασης στην αρχιτεκτονική και τον αστικό σχεδιασμό με τη σημασία των κατοίκων της πόλης. Παράλληλα, αναλύει το ενδιαφέρον των Le Corbusier και Ludwig Mies van der Rohe για την προοπτική αναπαράσταση και πως οι αρχιτέκτονες που συνδέονται με την Team Ten αντιλαμβάνονταν τον εξανθρωπισμό της αρχιτεκτονικής και της πολεοδομίας. Επίσης, εξετάζει τη σχέση μεταξύ πολιτικής και πολεοδομικού σχεδιασμού κατά τα μεταπολεμικά χρόνια στη σκέψη των Κωνσταντίνου Δοξιάδη και Adriano Olivetti, την αντίληψη του συμμετοχικού σχεδιασμού στο έργο του Giancarlo De Carlo, και τις σχεδιαστικές μέθοδους του Aldo Rossi. Τέλος, αναλύει την επιρροή της αστικής κοινωνιολογίας στην προσέγγιση της Denise Scott Brown και τη δυναμική αντίληψη του χώρου στην θεωρητική και σχεδιαστική πρακτική του Bernard Tschumi.

    Marianna Charitonidou
    Drawing and Experiencing Architecture
    The Evolving Significance of City’s Inhabitants in the 20th Century

    How were the concepts of the observer and user in architecture and urban planning transformed throughout the 20th and 21st centuries? Marianna Charitonidou explores how the mutations of the means of representation in architecture and urban planning relate to the significance of city’s inhabitants. She investigates Le Corbusier and Ludwig Mies van der Rohe’s fascination with perspective, Team Ten’s interest in the humanisation of architecture and urbanism, Constantinos Doxiadis and Adriano Olivetti’s role in reshaping the relationship between politics and urban planning during the postwar years, Giancarlo De Carlo’s architecture of participation, Aldo Rossi’s design methods, Denise Scott Brown’s active socioplactics and Bernard Tschumi’s conception praxis.

     

    Marianna Charitonidou, Drawing and Experiencing Architecture: The Evolving Significance of City’s Inhabitants in the 20th Century (Bielefeld: Transcript Verlag, 2022), doi: https://doi.org/10.1515/9783839464885

    ISBN: 9783839464885

    Για παραγγελίες του βιβλίου: https://www.transcript-publishing.com/978-3-8376-6488-1

    Για ηλεκτρονική πρόσβαση στο βιβλίο:

    https://www.transcript-verlag.de/shopMedia/openaccess/pdf/oa9783839464885.pdf

    https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783839464885/html

    Για να διαβάσετε τη βιβλιοκρισία του βιβλίου από τον Αναστάσιο Κωτσιόπουλο μπορείτε να επισκεφτείτε τον παρακάτω σύνδεσμο: https://www.archetype.gr/blog/arthro/scholia-gia-to-vivlio-tis-mariannas-charitonidou-schediazontas-kai-vionontas-tin-architektoniki

  • Σχεδιάζοντας και Βιώνοντας την Αρχιτεκτονική – Η Εξελισσόμενη Σημασία των Κατοίκων της Πόλης κατά τον 20ό αιώνα

    Σχεδιάζοντας και Βιώνοντας την Αρχιτεκτονική – Η Εξελισσόμενη Σημασία των Κατοίκων της Πόλης κατά τον 20ό αιώνα

    ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΚΑΙ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΣΕ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ

    45,00 €
    Έκδοση: 12/2022
    350 σελίδες
    95 μαυρόασπρες εικόνες
    15 έγχρωμες εικόνες
    ISBN 978-3-8394-6488-5
    doi: https://doi.org/10.1515/9783839464885

    Πληροφορίες:
    Μαριάννα Χαριτωνίδου m.charitonidou@icloud.com
    https://charitonidou.com/

    Αμφιθέατρο του:
    Goethe-Institut Athen
    24 Ιανουαρίου 2023
    6:00 μμ
    Ομήρου 14-16
    10672 Αθήνα

    Για ηλεκτρονική πρόσβαση στο βιβλίο: https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783839464885/html

    Για παραγγελίες του βιβλίου: https://www.transcript-publishing.com/978-3-8376-6488-1/drawing-and-experiencing-architecture/

    transcript – Roswitha Gost & Dr. Karin Werner GbR  |  Hermannstraße 26  |  33602 Bielefeld  |  Deutschland  |  www.transcript-verlag.de  |  Tel.: +49 521 393 797-0

    Σας προσκαλούμε στη βιβλιοπαρουσίαση του βιβλίου Σχεδιάζοντας και Βιώνοντας την Αρχιτεκτονική (Drawing and Experiencing Architecture) που θα λάβει χώρα στο Αμφιθέατρο του Ινστιτούτου Γκαίτε/Goethe-Institut στην Αθήνα στις 24 Ιανουαρίου 2023 στις 6:00 μμ. Για το βιβλίο θα μιλήσουν η συγγραφέας του βιβλίου Μαριάννα Χαριτωνίδου (Μεταδιδακτορική Ερευνήτρια ΑΣΚΤ), ο Ανδρέας Γιακουμακάτος (Καθηγητής ΑΣΚΤ), ο Γεώργιος Ξηροπαΐδης (Καθηγητής Παντείου Πανεπιστημίου), ο Κωνσταντίνος Μωραΐτης (Καθηγητής ΕΜΠ) και ο Αναστάσιος Κωτσιόπουλος (Καθηγητής ΑΠΘ). Θα συντονίσει ο αρχισυντάκτης του ηλεκτρονικού περιοδικού Archetype Μανώλης Οικονόμου.Μαριάννα Χαριτωνίδου
    Σχεδιάζοντας και Βιώνοντας την Αρχιτεκτονική
    Η Εξελισσόμενη Σημασία των Κατοίκων της Πόλης κατά τον 20ό αιώνα

    Πώς οι έννοιες του παρατηρητή και του χρήστη της αρχιτεκτονικής και του αστικού σχεδιασμού μετασχηματίστηκαν κατά τον 20ό και 21ο αιώνα; Η Μαριάννα Χαριτωνίδου διερευνά πως σχετίζονται οι μεταλλαγές των μέσων αναπαράστασης στην αρχιτεκτονική και τον αστικό σχεδιασμό με τη σημασία των κατοίκων της πόλης. Παράλληλα, αναλύει το ενδιαφέρον των Le Corbusier και Ludwig Mies van der Rohe για την προοπτική αναπαράσταση και πως οι αρχιτέκτονες που συνδέονται με την Team Ten αντιλαμβάνονταν τον εξανθρωπισμό της αρχιτεκτονικής και της πολεοδομίας. Επίσης, εξετάζει τη σχέση μεταξύ πολιτικής και πολεοδομικού σχεδιασμού κατά τα μεταπολεμικά χρόνια στη σκέψη των Κωνσταντίνου Δοξιάδη και Adriano Olivetti, την αντίληψη του συμμετοχικού σχεδιασμού στο έργο του Giancarlo De Carlo, και τις σχεδιαστικές μέθοδους του Aldo Rossi. Τέλος, αναλύει την επιρροή της αστικής κοινωνιολογίας στην προσέγγιση της Denise Scott Brown και τη δυναμική αντίληψη του χώρου στην θεωρητική και σχεδιαστική πρακτική του Bernard Tschumi.Marianna Charitonidou
    Drawing and Experiencing Architecture
    The Evolving Significance of City’s Inhabitants in the 20th Century

    How were the concepts of the observer and user in architecture and urban planning transformed throughout the 20th and 21st centuries? Marianna Charitonidou explores how the mutations of the means of representation in architecture and urban planning relate to the significance of city’s inhabitants. She investigates Le Corbusier and Ludwig Mies van der Rohe’s fascination with perspective, Team Ten’s interest in the humanisation of architecture and urbanism, Constantinos Doxiadis and Adriano Olivetti’s role in reshaping the relationship between politics and urban planning during the postwar years, Giancarlo De Carlo’s architecture of participation, Aldo Rossi’s design methods, Denise Scott Brown’s active socioplactics and Bernard Tschumi’s conception praxis.

  • Ο ΙΑΝΝΗΣ ΞΕΝΑΚΗΣ ΚΑΙ Η ΩΣΜΩΣΗ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΤΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ

    Ο ΙΑΝΝΗΣ ΞΕΝΑΚΗΣ ΚΑΙ Η ΩΣΜΩΣΗ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΤΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ

    Χρήστος Αλαβέρας / Iάννης Ξενάκης – Προσωπογραφία / Μολύβι σε χαρτί / 2022

    Η αντίληψη του Ιάννη Ξενάκη για τη μουσική σύνθεση ως υλοποίηση της σκέψης: Η δυναμική των αλληλεπιδράσεων μεταξύ αρχιτεκτονικής, μουσικής και μαθηματικών

    Πώς μπορεί να υπάρξει επικοινωνία μεταξύ αρχιτεκτονικής, μουσικής και μαθηματικών; Η ανάλυση της προσέγγισης του Ιάννη Ξενάκη – ο οποίος ήταν ταυτόχρονα συνθέτης, αρχιτέκτονας και μαθηματικός – είναι γόνιμη για να κατανοήσουμε τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ αρχιτεκτονικής, μουσικής και μαθηματικών και τις δυνατότητες που μπορούν να προκύψουν όταν κανείς σκέφτεται αυτά τα τρία πεδία ταυτόχρονα. Το άρθρο αναλύει την αντίληψη του Ξενάκη για τη μουσική σύνθεση ως μορφοποίηση της νόησης, επιχειρώντας να τη συσχετίσει με την έμφαση που δίνουν οι φιλόσοφοι Gilles Deleuze και Félix Guattari στις δυνάμεις αποεδαφοποίησης της μουσικής.Η αξιολόγηση της μουσικής σύνθεσης από τον Ξενάκη βασίζεται στην «ποσότητα της νοημοσύνης που φέρουν οι ήχοι» (Xenakis, 1992, ix; 1963). Για αυτόν, «ο χαρακτηρισμός «όμορφος» ή «άσχημος» δεν έχει νόημα για τον ήχο, ούτε για τη μουσική που προέρχεται από αυτόν. Ο Ξενάκης υποστηρίζει ότι «η ποσότητα της νοημοσύνης που φέρουν οι ήχοι πρέπει να είναι το αληθινό κριτήριο της εγκυρότητας μιας συγκεκριμένης μουσικής»(Xenakis, 1992, ix; 1963). Όπως υποστηρίζει, «το να κάνεις μουσική σημαίνει να εκφράζεις την ανθρώπινη νοημοσύνη με ηχητικά μέσα» (Xenakis, 1992, 178; 1963). Στο επίκεντρο της συνθετικής διαδικασίας του Ξενάκη είναι «η προσπάθεια υλοποίησης κινήσεων σκέψης μέσω των ήχων» (Xenakis, 1992, ix; 1963). Αναφέρει: «Δεν είναι τόσο η αναπόφευκτη χρήση των μαθηματικών που χαρακτηρίζει τη στάση αυτών των πειραμάτων, όσο η πρωταρχική ανάγκη να θεωρηθεί ο ήχος και η μουσική ως μια τεράστια δυνητική δεξαμενή στην οποία η γνώση των νόμων της σκέψης και των δομημένων δημιουργιών της σκέψης μπορεί να βρει ένα εντελώς νέο μέσο υλοποίησης, δηλαδή επικοινωνίας» (Xenakis, 1992, ix; 1963).

    Ο Ξενάκης διακρίνει δύο κατηγορίες μουσικής σύνθεσης: μια πρώτη κατηγορία αφορά το χρόνο και μια δεύτερη κατηγορία που είναι ανεξάρτητη από το χρονικό γίγνεσθαι. Η δεύτερη κατηγορία περιλαμβάνει «διάρκειες και κατασκευές (σχέσεις και πράξεις) που αναφέρονται σε στοιχεία (σημεία, αποστάσεις, συναρτήσεις) που ανήκουν και που μπορούν να εκφραστούν στον άξονα του χρόνου» (Xenakis, 1992, 207; 1963). Η δεύτερη κατηγορία, σύμφωνα με τον Ξενάκη, σχετίζεται με τη στιγμιαία δημιουργία.

    ΤΥΧΗ, ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ

    Ο Christopher Butchers, αναλύοντας τον τρόπο με τον οποίο ο Ξενάκης χρησιμοποιεί την έννοια της τύχης κατά τη συνθετική του διαδικασία, σημειώνει: «ο Ξενάκης είναι . . . ο πρώτος σε κάθε καλλιτεχνικό τομέα που επικαλείται την έννοια της τύχης και τη χρησιμοποιεί με τρόπο αυστηρά αποδεκτό από τη σύγχρονη λογική» (Butchers, 1968, 3; Charitonidou, 2019). Στη σύνθεση του Ξενάκη Πιθόπρακτα (Pithoprakta) (1955–56), «το ύψος (pitch)[2] και η διάρκεια κατανέμονται πιθανολογικά με τη μορφή glissandi[3] καθώς το έργο προχωρά μέσω της συνεχούς και σταδιακής μεταμόρφωσης του ηχητικού υλικού» (Campbell, 2013, 93). Οι Deleuze και Guattari, στο βιβλίο τους με τίτλο Τί είναι Φιλοσοφία;, σχολιάζοντας τη μοντέρνα μουσική, σημειώνουν ότι εκτός από «τη διεύρυνση του χρωματισμού σε άλλα συστατικά του τόνου», η σύγχρονη μουσική χαρακτηρίζεται επίσης από «την τάση για μια ανοχρωματική εμφάνιση του ήχου σε μια άπειρη συνέχεια (ηλεκτρονική ή ηλεκτροακουστική μουσική)” (Deleuze & Guattari, 1994, 195). Ο Ξενάκης σημειώνει, στο βιβλίο του με τίτλο Μορφοποιημένη Μουσική (Formalized Music), στο κεφάλαιο με τίτλο «Όσον αφορά στον χρόνο, στο χώρο και στη μουσική»: «Η ομαλή συνέχεια καταργεί το χρόνο ή μάλλον ο χρόνος, σε μια ομαλή συνέχεια, είναι δυσανάγνωστος, απροσπέλαστος» (Xenakis, 1992, 262; 1963). Συνδέει την κατανόησή του για το ομαλό συνεχές ως «ένα μοναδικό σύνολο που γεμίζει χώρο και χρόνο» με τη φιλοσοφική προσέγγιση του Παρμενίδη. Ο Ξενάκης δηλώνει:

    Θα πρέπει να ορίσουμε περαιτέρω την έννοια μιας τέτοιας κατανομής και τον τρόπο με τον οποίο την αντιλαμβανόμαστε. Υπάρχει ένα πλεονέκτημα στον ορισμό της τύχης ως αισθητικού νόμου, ως κανονικής φιλοσοφίας. Η πιθανότητα είναι το όριο της έννοιας της εξελισσόμενης συμμετρίας. Η συμμετρία τείνει στην ασυμμετρία, η οποία με αυτή την έννοια ισοδυναμεί με την άρνηση των παραδοσιακά κληρονομούμενων πλαισίων συμπεριφοράς. Αυτή η άρνηση δεν λειτουργεί μόνο σε λεπτομέρειες, αλλά κυρίως στη σύνθεση των δομών, εξού και στις τάσεις στη ζωγραφική, τη γλυπτική, την αρχιτεκτονική και άλλους τομείς της σκέψης. Για παράδειγμα, στην αρχιτεκτονική, τα σχέδια που δημιουργούνται με τη βοήθεια ρυθμιστικών διαγραμμάτων καθίστανται πιο σύνθετα και δυναμικά […] Όλα συμβαίνουν σαν να υπήρχαν […]  ταλαντώσεις μεταξύ συμμετρίας, τάξης, ορθολογισμού και ασυμμετρίας, αταξίας, παραλογισμού στις αντιδράσεις μεταξύ των εποχών των πολιτισμών (Xenakis, 1992, 25; 1963).Ο Le Corbusier ισχυρίζεται, στο δοκίμιό του με τίτλο «Ο άφατος χώρος» («L’espace indicible»), ότι «το κλειδί για το αισθητικό συναίσθημα είναι μια χωρική λειτουργία» (Le Corbusier, 1946, 10; Charitonidou, 2018; 2022a; 2022b). Συσχετίζει το φαινόμενο του «άφατου χώρου» στην αρχιτεκτονική με τα μαθηματικά και υποστηρίζει ότι τα μαθηματικά και το φαινόμενο του «άφατου χώρου» μοιράζονται την ικανότητά τους να προκαλούν ένα αποτέλεσμα «συμφωνίας». Πιο συγκεκριμένα, αναφέρει: «Ένα φαινόμενο συμφωνίας συμβαίνει, όπως ακριβώς στα μαθηματικά»[4]. Παράλληλα, Ο Le Corbusier σχολιάζει την κατανόηση των μαθηματικών από τον καλλιτέχνη, στο «L’architecture et L’esprit Mathématique»Για τον καλλιτέχνη, τα μαθηματικά δεν ανάγονται στους διάφορους κλάδους των μαθηματικών. Δεν είναι απαραίτητα θέμα υπολογισμού αλλά μάλλον ύπαρξης κυρίαρχης εξουσίας. Ένας νόμος άπειρου συντονισμού, ομοφωνίας, οργάνωσης. Η αυστηρότητα δεν είναι τίποτε άλλο από αυτό που πραγματικά καταλήγει σε ένα έργο τέχνης, είτε πρόκειται για σχέδιο του Λεονάρντο, είτε για την τρομακτική ακρίβεια του Παρθενώνα (συγκρίσιμο στην κοπή του μαρμάρου του ακόμα και με αυτό των εργαλειομηχανών) είτε για το ακαταμάχητο και άψογο παιχνίδι κατασκευής στον καθεδρικό ναό, ή η ενότητα σε έναν Σεζάν, ή ο νόμος που καθορίζει ένα δέντρο, το ενιαίο μεγαλείο των ριζών, του κορμού, των κλαδιών, των φύλλων, των λουλουδιών και των φρούτων. Η τύχη δεν έχει θέση στη φύση. Μόλις καταλάβει κανείς τι είναι τα μαθηματικά – με τη φιλοσοφική έννοια – τότε μπορεί να τα διακρίνει σε όλα τους τα έργα. Η αυστηρότητα και η ακρίβεια είναι το μέσο πίσω από την επίτευξη λύσεων, η αιτία πίσω από τον χαρακτήρα, η λογική πίσω από την αρμονία. (Le Corbusier, 1948, 490)Ο Le Corbusier, στο παραπάνω απόσπασμα, ισχυρίζεται ότι η «τύχη δεν έχει θέση στη φύση» (Le Corbusier, 1948, 490). Μια τέτοια θέση για το τυχαίο έρχεται σε αντίθεση με τον τρόπο που ο Ξενάκης αντιλαμβάνεται το ρόλο τυχαίου κατά τη διαδικασία μουσικής σύνθεσης. Όπως σημειώνει ο Butchers, ο τελευταίος ήταν πρωτοπόρος στην εισαγωγή της έννοιας της τύχης στη μουσική σύνθεση «με τρόπο που είναι αυστηρά αποδεκτός στη σύγχρονη λογική» (Butchers, 1968, 3). Για τον Ξενάκη, «η τύχη […] δεν είναι παρά μια ακραία περίπτωση αυτής της ελεγχόμενης διαταραχής» (Butchers, 1968, 3). Ο Ξενάκης αντιλαμβάνεται τη σύνθεση της μουσικής ως «μια αποκρυστάλλωση μέσω του ήχου των φανταστικών εικονικοτήτων» (Xenakis, 1992, 181; 1963). Θεωρεί τα «μουσικά, αρχιτεκτονικά και εικαστικά του έργα» ως κομμάτια μωσαϊκού, ως «ένα δίχτυ του οποίου τα μεταβλητά πλέγματα αιχμαλωτίζουν τις φευγαλέες εικονικότητες και τις περιπλέκουν με πολλούς τρόπους» (Xenakis, 1992, vii; 1963).

    Ο Deleuze, στο βιβλίο του με τίτλο Διαφορά και Επανάληψη (Différence et répétition), διακρίνει την τύχη από την αυθαιρεσία (Deleuze, 1968; 1994; 2019). Συσχετίζει την αντίληψη της διαδικασίας μάθησης ή πειραματισμού ως επίλυσης προβλημάτων, επηρεαζόμενος από την κατανόηση του Raymond Roussel για τις «εξισώσεις των γεγονότων», με την έννοια της τύχης. Η θετική του αντίληψη για την τύχη έρχεται σε αντίθεση με την απόρριψη της τύχης από τον Le Corbusier στο «L’architecture et L’esprit Mathématique». Ο Deleuze, σε αντιδιαστολή με τον Le Corbusier, είναι κατά της «κατάργησης της τύχης» (Deleuze 1968; 1994; 2001, 198). O Deleuze συσχετίζει τη μάθηση με μια «ανανεώσιμη κάθε φορά» (Deleuze, 2001, 199; 1994), καταφατική αντίληψη της τύχης:Όταν ο Raymond Roussel θέτει τις «εξισώσεις των γεγονότων» του ως προβλήματα που πρέπει να λυθούν, ως ιδανικά γεγονότα ή γεγονότα που αρχίζουν να αντηχούν ως αποτέλεσμα μιας επιταγής της γλώσσας ή ως γεγονότα που τα ίδια είναι πλασματικά. Όταν πολλοί σύγχρονοι μυθιστοριογράφοι εγκαθίστανται σε αυτό το επικίνδυνο σημείο, σε αυτό το επιτακτικό και ερωτηματικό «τυφλό σημείο» από το οποίο το έργο αναπτύσσεται σαν πρόβλημα κάνοντας αποκλίνουσες σειρές να αντηχούν – δεν κάνουν εφαρμοσμένα μαθηματικά ή χρησιμοποιούν μαθηματική ή φυσική μεταφορά. Μάλλον, καθιερώνοντας αυτή την «επιστήμη» ή την καθολική μάθηση αμέσως σε κάθε τομέα, κάνουν το έργο μια διαδικασία μάθησης ή πειραματισμού, αλλά και κάτι συνολικό κάθε φορά, όπου το σύνολο της τύχης επιβεβαιώνεται σε κάθε περίπτωση, ανανεώσιμο κάθε φορά, ίσως χωρίς καμία ουσιαστική αυθαιρεσία. (Deleuze, 2001, 199; 1994)ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΣΚΕΨΗ: ΑΙΣΘΗΤΙΚΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΑΞΙΩΜΑΤΙΚΕΣ ΠΟΛΛΑΠΛΟΤΗΤΕΣ

    Όπως ισχυρίζεται ο James Williams για τον Deleuze, «η αίσθηση είναι μια απαραίτητη πτυχή της σκέψης» (Williams, 2013, 197). Ο Deleuze υποστηρίζει ότι ο ρυθμός είναι ουσιαστικά συνδεδεμένος με την αίσθηση. Η κατανόηση της μουσικής από τον Ξενάκη ως υλοποίησης της σκέψης είναι κοντά στην αντίληψη των Deleuze και Guattari για την τέχνη ως πέρασμα του υλικού στην αίσθηση. Οι Deleuze και Guattari υποστηρίζουν ότι «η αίσθηση μετασχηματίζεται σε υλικό χωρίς το υλικό να περάσει εντελώς στην αίσθηση, στην αντίληψη ή στο συναίσθημα» (Deleuze & Guattari, 1994, 166-67). Όπως μας υπενθυμίζει ο Edward Campbell, «η μουσική είναι για τον Deleuze απολύτως εμπλεκόμενη με τη σκέψη» (Campbell, 2013, 1).

    Ο Ξενάκης πίστευε ότι «όταν … η μαθηματική σκέψη υπηρετεί τη μουσική … θα πρέπει να συγχωνεύεται διαλεκτικά με τη διαίσθηση». Υπογραμμίζει ότι η «δράση, η σκέψη και η αυτομεταμόρφωση μέσα από τους ίδιους τους ήχους … είναι ο δρόμος που πρέπει να ακολουθεί κανείς» (Xenakis, 1992, 181; 1963). Ο Ξενάκης μας καλεί να «ανέβουμε ξανά στο σιντριβάνι των νοητικών λειτουργιών που χρησιμοποιούνται στη σύνθεση και να επιχειρήσουμε να αποσπάσουμε τις γενικές αρχές που ισχύουν για όλα τα είδη μουσικής» (Xenakis, 1992, 155; 1963). Παρ΄όλα αυτά δεν τον ενδιαφέρει να κάνει «μια ψυχοφυσιολογική μελέτη της αντίληψης». Στο επίκεντρο της σκέψης του είναι η προσπάθεια να κατανοήσει «το φαινόμενο της ακοής και τις διαδικασίες σκέψης που εμπλέκονται κατά την ακρόαση μουσικής» (Xenakis, 1992, 155; 1963). Για τον Ξενάκη «το να κάνεις μουσική σημαίνει να εκφράζεις την ανθρώπινη νοημοσύνη με ηχητικά μέσα» (Xenakis, 1992, 178; 1963). Η έννοια της νοημοσύνης, για τον Ξενάκη, «περιλαμβάνει όχι μόνο τις ταραχές της καθαρής λογικής αλλά και τη «λογική» των συναισθημάτων και της διαίσθησης» (Xenakis, 1992, 178; 1963).

    Τα δύο τρίτα της σύνθεσης του «Metastasis», που συντέθηκαν μεταξύ 1953 και 1954, βασίζονται σε σειριακή δομή. Όπως μας πληροφορεί η Anne-Sylvie Barthel-Calvet, ο Ξενάκης αναφέρεται στην ιδέα της «diastémique sérielle» («serial diastemic») (Barthel-Calvet, 2011). Το κείμενό του Ξενάκη με τίτλο «The Crisis of Serial Music», που δημοσιεύθηκε αρχικά στο Gravesanner Blätter (Εικ. 1), σηματοδοτεί την κριτική του απέναντι στις αρχές του σειραϊσμού[5] (Xenakis, 1955). Γιατί ο Ξενάκης απορρίπτει τη σειραϊκή μουσική; Ο Ξενάκης σημειώνει: «Το 1954 κατήγγειλα τη γραμμική σκέψη (πολυφωνία) και κατέδειξα τις αντιφάσεις της σειριακής μουσικής. Στη θέση της πρότεινα έναν κόσμο ηχητικών μαζών, τεράστιων ομάδων ηχητικών γεγονότων, νεφών και γαλαξιών που διέπονται από νέα χαρακτηριστικά όπως η πυκνότητα, ο βαθμός τάξης και ο ρυθμός μεταβολής, που απαιτούσαν ορισμούς και πραγματοποιήσεις χρησιμοποιώντας τη θεωρία πιθανοτήτων». (Xenakis, 1992, 182; 1963) Η αποδοκιμασία του για τον «ντετερμινισμό της σειριακής μουσικής» σχετίζεται με την πεποίθησή του ότι «ο ουσιαστικά απόλυτος ντετερμινισμός της σειριακής μουσικής» περιόρισε το νέο μονοπάτι που άνοιξε «η τονική λειτουργία» (Xenakis, 1992, 4). Η κριτική του απέναντι στη σειριακή μουσική θα πρέπει να γίνει κατανοητή σε συνδυασμό με τη διάκριση που πρότεινε μεταξύ των κατηγοριών εξωτερικού χρόνου, εσωτερικού χρόνου και χρονικών κατηγοριών (Xenakis, 1992, 183). Για να κατανοήσουμε καλύτερα την κριτική του Ξενάκη για τη μουσική αιτιότητα και τον σειραϊσμό θα πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι «στις αρχές και στα μέσα της δεκαετίας του ’50 . . . Η συνολική σειριοποίηση θεωρήθηκε κάτι σαν πανάκεια σύνθεσης» (Souster, 1968, 6). Ο Ξενάκης είναι επίσης δύσπιστος για τις Δομές I του Boulez, το οποίο ήταν το τελευταίο και πιο επιτυχημένο από τα έργα του Boulez που χρησιμοποίησε την τεχνική του ολοκληρωμένου σειραϊσμού (Hopkins και Griffiths 2001). Όπως σημειώνει ο Mihu Iliescu, για τον Ξενάκη «η αντικατάσταση της παραδοσιακής αρμονικής γραφής – ασυνεχείς χορδικές οντότητες – με συνεχή πλέγματα glissandi ήταν, στην πραγματικότητα, ένας τρόπος κοπής του γόρδιου δεσμού της σειριακής υπερπολυπλοκότητας» (Iliescu, 2002, 134).Εικόνα 1: Το εξώφυλλο του περιοδικού Gravesaner Blatter, στο οποίο ο Ξενάκης δημοσίευσε το κείμενό του που τον έβαζε ενάντια στη σίριαλ μουσική του Boulez, εικονογραφήθηκε με το Modulor του Le Corbusier. © Ακαδημία των Τεχνών,  Βερολίνο, και Fondation Le Corbusier, Παρίσι.Ο Gilles Deleuze υπογραμμίζει ότι «η σύγχρονη σκέψη γεννιέται από την αποτυχία της αναπαράστασης, από την απώλεια ταυτοτήτων» και ισχυρίζεται ότι «η πρωτοκαθεδρία της ταυτότητας, όπως και αν γίνει αντιληπτή, ορίζει τον κόσμο της αναπαράστασης» (Deleuze, 1994, xix). Ο Ξενάκης συσχετίζει τις διαδικασίες αξιωματοποίησης με τη σύγχρονη σκέψη. Ισχυρίζεται: «Στην πραγματικότητα […] η αξιωματοποίηση αποτελεί έναν διαδικαστικό οδηγό, που ταιριάζει καλύτερα στη σύγχρονη σκέψη» (Xenakis, 1992, 178; 1963). Η κατανόηση της σύνθεσης εκτός χρόνου σχετίζεται με την πρόθεσή του να εφεύρει μια σύγχρονη αντίληψη της μουσικής σύνθεσης. Αυτό γίνεται φανερό όταν γράφει ότι «μπορεί κανείς . . . να σχεδιάσει χρονικές αρχιτεκτονικές – ρυθμούς – με μια σύγχρονη έννοια.» Κατανοεί την προσέγγισή του ως μια «αξιωματοποίηση των χρονικών δομών που τοποθετούνται εκτός χρόνου» (Xenakis, 1992, 264; 1963).

    Τα αισθητικά κριτήρια του Ξενάκη βασίζονται στις ακόλουθες δύο αρχές: αφενός, ο καλλιτέχνης θα πρέπει να θέτει υπό αμφισβήτηση τα κριτήριά του, ψάχνοντας κάθε στιγμή «σαν παιδί με νέα και ‘ανεξάρτητη’ άποψη για τα πράγματα», απελευθερώνοντας τον εαυτό του «από κάθε ενδεχόμενο (Xenakis, 1992, xi; 1963). Από την άλλη, ο καλλιτέχνης θα πρέπει να επιμείνει στην «αδιάκοπη ορμή προς την αλλαγή, προς την ελευθερία» (Xenakis, 1992, xii; 1963). Η άποψη του Ξενάκη για τον καλλιτέχνη δεν μπορεί να αναχθεί σε μια μεμονωμένη κατανόηση των μορφών και των αλλαγών τους, αλλά, αντίθετα, φιλοδοξεί να αγκαλιάσει «τον […] απέραντο ορίζοντα της γνώσης και της προβληματικής» (Xenakis, 1992, xii; 1963).

    Σύμφωνα με τον Christopher Butchers, «ο Ξενάκης δείχνει πόσο απλό βήμα είναι να επιστρέψεις στον ιδανικό πυθαγόρειο πάντρεμα μουσικής και μαθηματικών» (Butchers, 1968, 3). Όπως ισχυρίζεται ο Le Corbusier στο Modulor, «τα μαθηματικά είναι η μεγαλειώδης δομή που επινοήθηκε από τον άνθρωπο για να του δώσει την κατανόηση του σύμπαντος» (Le Corbusier, 2004, 71). Η αντίληψη του Deleuze για τα μαθηματικά βασίζεται στη διάκριση μεταξύ δύο τρόπων τυποποίησης – αξιωματικής και προβληματικής – που σχετίζεται με την ένταση μεταξύ εκτεταμένων και εικονικών πολλαπλοτήτων (Smith, 2006; Duffy, 2013). Η αξιωματική ιδιοποιείται συνεχώς τα περιεχόμενα της προβληματικής, ενώ η οντολογία των μαθηματικών δεν μπορεί να αναχθεί σε αξιωματικά. Ο Deleuze κατανοεί «τη διάκριση μεταξύ προβληματικών και αξιωματικών πολλαπλοτήτων με έναν καθαρά εγγενή τρόπο» (Smith, 2012, 289).

    Ο Ξενάκης θεωρεί τα μαθηματικά και τη λογική ως τα εργαλεία που πρέπει να χρησιμοποιηθούν για την παραγωγή νέων διαδικασιών μουσικής σύνθεσης. Ισχυρίζεται: «Για να βάλουμε τα πράγματα στη σωστή ιστορική τους προοπτική, είναι απαραίτητο να βασιστούμε σε πιο ισχυρά εργαλεία όπως τα μαθηματικά και τη λογική και να πάμε στο βάθος των πραγμάτων, στη δομή της μουσικής σκέψης και σύνθεσης» (Xenakis, 1992, 208; 1963). Όπως αναφέρει ο Daniel Smith, ο Deleuze συνδέει την αξιωματική με τη «μείζονα» ή «βασιλική» αντίληψη της επιστήμης και την προβληματική με μια «ελάσσονα» ή «νομαδική» αντίληψη αυτής (Smith, 2003). Οι Deleuze και Guattari υποστηρίζουν, στο Τί είναι Φιλοσοφία;: «Το να βλέπεις τι συμβαίνει είχε πάντα μια ουσιαστική σημασία, μεγαλύτερη από τις επιδείξεις, ακόμη και στα καθαρά μαθηματικά, τα οποία μπορούν να ονομαστούν οπτικά, εικονιστικά, ανεξάρτητα από τις εφαρμογές τους» (Deleuze & Guattari, 1994, 128). Για τον Deleuze, το μέσο για την κατάκτηση της γένεσης της αλήθειας είναι η προβληματική, όπως μας υπενθυμίζει ο Smith (Smith, 2003). Οι Deleuze και Guattari σημειώνουν:Πάνω απ’ όλα, ο διαγραμματισμός δεν πρέπει να συγχέεται με μια πράξη αξιωματικού τύπου. Μακριά από τη χάραξη δημιουργικών γραμμών πτήσης και τη σύζευξη χαρακτηριστικών θετικής αποεδαφικοποίησης, η αξιωματική μπλοκάρει όλες τις γραμμές, τις υποτάσσει σε ένα ακριβές σύστημα και σταματά τα γεωμετρικά και αλγεβρικά συστήματα γραφής που είχαν αρχίσει να τρέχουν προς όλες τις κατευθύνσεις.(Deleuze & Guattari, 1987, 143)ΜΕΤΑΞΥ “MODULOR” ΚΑΙ “METASTASIS“: ΟΤΑΝ Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΥΝΑΝΤΑ ΤΗ ΜΟΥΣΙΚΗ

    Ο Le Corbusier εφηύρε το Modulor, το οποίο είναι ένα σύστημα καθολικών αναλογιών, βασισμένο στη Χρυσή Τομή και τη σειρά Fibonacci (1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, …), με στόχο να βοηθήσει τον αρχιτέκτονα να βρει ομοιογένεια στις γενικές διαστάσεις των έργων. Όπως παρατηρεί ο Jean-Louis Cohen, «ο όρος Modulor συντέθηκε από τη συγχώνευση της έννοιας του module με την έννοια της χρυσής τομής» (Cohen, 2014, 1). Στο “Metastasis”, ο Ξενάκης εφάρμοσε ορισμένα εργαλεία από το σύστημα Modulor του Le Corbusier όσον αφορά την οργάνωση των δομών και τη διάρκεια της δυναμικής και των χροιών. Για να απαντήσουμε στο πως μπορεί να συμβεί η επικοινωνία μεταξύ μαθηματικών, αρχιτεκτονικής και μουσικής, θα μπορούσαμε να πάρουμε ως αφετηρία τη χρήση του συστήματος Modulor από τον Ξενάκη στη σύνθεση και τη σημειογραφία του “Metastasis”. Σχετικά με τον Le Corbusier, ο Ξενάκης παρατηρεί: «Ανακάλυψα όταν ήρθα σε επαφή με τον Le Corbusier ότι τα προβλήματα της αρχιτεκτονικής, όπως τα διατύπωσε, ήταν τα ίδια με αυτά που αντιμετώπιζα στη μουσική» (Xenakis στο Cross, 2003, 145).

    Ο Ξενάκης ενδιαφερόταν για το Modulor γιατί ήταν ταυτόχρονα μια γεωμετρική και μια  αθροιστική σειρά. Η συνθετική του προσέγγιση του Ξενάκη βασιζόταν σε μια σχέση μεταξύ μουσικής και αρχιτεκτονικής που ξεπερνούσε το μεταφορικό. Η αντίληψή του για τον ήχο ήταν χωρική. Στη σύνθεση του “Metastasis” ο ρόλος του Modulor ήταν θεμελιώδης. Όπως σημειώνει ο Iliescu, το «πρώιμο glissandi του Ξενάκη προέκυψε από την άμεση μετατροπή σε ήχο ενός οπτικού στοιχείου, της γραμμής» (Iliescu, 2002, 134). Θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι «η κατεξοχήν κεντρική χειρονομία του Ξενάκη μπορεί να είναι το γραμμικό glissando» (Solomos, 1996, 155). Για τη σημειογραφία του “Metastasis” χρησιμοποίησε γραφικές παραστάσεις glissandi, που μοιάζουν με υπερβολικά παραβολοειδή, τις οποίες περιέγραψε ως «καθορισμένες επιφάνειες ήχου» » (Xenakis στο Evans, 1995, 298) (Εικ. 2). Τα glissandi του “Metastasis” που ο Ξενάκης σχεδίασε σε γραφική παράσταση με το ύψος (pitch) στον άξονα y και χρόνο στον άξονα x μοιάζουν με τα δομικά στοιχεία που θα σχεδίαζε αργότερα για το περίπτερο της Philips για τη Διεθνή Έκθεση του 1958 στις Βρυξέλλες (Εικ. 3 και Εικ. 4).Εικόνα 2: Η σημειογραφία του “Metastasis”, 1954 © Collection Famille Xenakis.Εικόνα 3: ‘Ένα από τα αρχικά σκίτσα του Ξενάκη για το περίπτερο της Philips για τη Διεθνή Έκθεση του 1958 στις Βρυξέλλες, 15 Οκτωβρίου 1956 © Collection Famille Xenakis.Εικόνα 4: Προοπτικό σχέδιο που έκανε ο Ιάννης Ξενάκης για το περίπτερο της Philips για τη Διεθνή Έκθεση του 1958 στις Βρυξέλλες στις 19  Οκτωβρίου του 1956 © Fondation Le Corbusier, Παρίσι, 28583.Κατά τη διάρκεια της συνεργασίας του με τον Le Corbusier, η οποία διήρκεσε από το 1947 έως το 1959, ο Ξενάκης σχεδίασε το περίπτερο της Philips για τη Διεθνή Έκθεση του 1958 στις Βρυξέλλες (Εικ. 5, Εικ. 6 και Εικ. 7). Για το σχέδιό του για το περίπτερο, εφάρμοσε τα υπερβολικά παραβολοειδή των glissandi του «Metastasis» (Εικ. 6).  Ο Ξενάκης έχει δηλώσει τα εξής για τη συνθετική διαδικασία που ακολούθησε κατά τη συνθετική διαδικασία του περιπτέρου της Philips και τη σχέση της με το «Metastasis»: «Στο περίπτερο της Philips συνειδητοποίησα τις βασικές ιδέες του Metastasis: όπως και στη μουσική, έτσι και εδώ με ενδιέφερε το ερώτημα αν είναι δυνατόν να φτάσεις από το ένα σημείο στο άλλο χωρίς να αρθεί η συνέχεια. Στο Metastasis, αυτό το πρόβλημα οδήγησε σε glissandi, ενώ στο περίπτερο είχε ως αποτέλεσμα τα υπερβολικά παραβολοειδή σχήματα» (Varga, 1996, 24). Το σχέδιο του Ξενάκη για το Philips Pavilion ήταν το πρώτο αυτοφερόμενο υπερβολικό παραβολοειδές που κατασκευάστηκε ποτέ (Εικ. 8). Τα υπερβολικά παραβολοειδή από τη φύση τους είναι εύκολο να υπολογιστούν και να κατασκευαστούν και έχουν τη δική τους δομική ακεραιότητα (Εικ. 9, Εικ. 10 και Εικ. 11).Εικόνα 5: Ο Le Corbusier, Ο Louis Kalff και ο Ιάννης Ξενάκης με μια μακέτα του περιπτέρου της Philips για τη Διεθνή Έκθεση του 1958 στις Βρυξέλλες, περ. 1957. Πηγή: S. Kanach, C. Lovelace, eds. 2010. Iannis Xenakis: Composer, Architect, Visionary. New York: Drawing Center, 52. Credit: Philips Αrchive, Eindhoven.Εικόνα 6: Ο Le Corbusier και ο Ιάννης Ξενάκης με μια μακέτα του περιπτέρου της Philips για τη Διεθνή Έκθεση του 1958 στις Βρυξέλλες. Credit: Philips Αrchive, Eindhoven.Εικόνα 7: Ο Louis Kalff, o Le Corbusier και ο Edgard Varèse μπροστά από το περίπτερο της Philips για τη Διεθνή Έκθεση του 1958 στις Βρυξέλλες. Credit: Philips Αrchive, Eindhoven.Εικόνα 8: Το περίπτερο της Philips για τη Διεθνή Έκθεση του 1958 στις Βρυξέλλες. Credit: Philips Αrchive, Eindhoven.Εικόνα 9: Σκίτσο από το σημειωματάριο του Ιάννη Ξενάκη για τις πιθανές ηχητικές διαδρομές εντός του περιπτέρου της Philips για τη Διεθνή Έκθεση του 1958 στις Βρυξέλλες, περ. 1957 © Collection Famille Xenakis.Εικόνα 10: Το περίπτερο της Philips για τη Διεθνή Έκθεση του 1958 στις Βρυξέλλες. Credit: Philips Archive, Eindhoven.Εικόνα 11: Το περίπτερο της Philips για τη Διεθνή Έκθεση του 1958 στις Βρυξέλλες υπό κατασκευή. Credit: Philips Archive, Eindhoven.ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΟΥ ΞΕΝΑΚΗ ΚΑΙ Η ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΗΣ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗΣ ΜΕΣΩ ΗΧΗΤΙΚΩΝ ΜΕΣΩΝ

    Συμπερασματικά, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η ενσωμάτωση της έννοιας της τύχης και του εικονικού στα μαθηματικά και τις τέχνες, που είναι χαρακτηριστικό της προσέγγισης των Deleuze και Guattari, αποκτά μια κυριολεκτική υπόσταση στην περίπτωση του Ξενάκη. Η συνάντηση των ηχητικών, χωρικών και μαθηματικών διαδικασιών είναι στο επίκεντρο της συνθετικής διαδικασίας του Ξενάκη. Ο Deleuze ενδιαφέρεται για τον τρόπο με τον οποίο η μουσική σύνθεση και η αντίληψη καθιστούν αισθητές τις δυνάμεις του χρόνου. Ο Ξενάκης, όπως και ο John Cage, αντιλαμβάνεται τον χρόνο ως αιωρούμενο, αναφερόμενος σε μια διαδικασία «διαμόρφωσης του χρόνου» (Xenakis, 1992, 156). Ο Deleuze έλκεται επίσης από «τον  τρόπο με τον οποίο όλες οι επαναλήψεις συνυπάρχουν στη σύγχρονη μουσική» (Deleuze, 1994, 293). Για τον Ξενάκη, η δύναμη της μουσικής σύνθεσης έγκειται στην έκφραση της νοημοσύνης μέσω ηχητικών μέσων, ενώ, για τον Deleuze, οι δυνάμεις αποεδαφοποίησης της μουσικής σύνθεσης είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με τη δυνατότητά της να «αιχμαλωτίζει και κάνει αισθητές τις δυνάμεις του χρόνου» (Deleuze, 1998, 73). Ο Ξενάκης πιστεύει στην αναγκαιότητα αλλαγής των «διατεταγμένων δομών του χρόνου και του χώρου, αυτών της λογικής» και συσχετίζει αυτόν τον μετασχηματισμό με την επανεφεύρεση της τέχνης και των επιστημών που «πρέπει να πραγματοποιήσουν αυτή τη μετάλλαξη» (Xenakis, 1992, 241).ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ

    Θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά την οικογένεια Ξενάκη και τη Fondation Le Corbusier στο Παρίσι, τoν υπεύθυνο των αρχείων της Philips στο Eindhoven, και την Ακαδημία των Τεχνών στο  Βερολίνο για την άδεια να συμπεριλάβω τις εικόνες στο άρθρο μου.

    Η Συντακτική Επιτροπή του InS ευχαριστεί θερμά τον εικαστικό Χρήστο Αλαβέρα, από τη Θεσσαλονίκη, για τις προσωπογραφίες του Ιάννη Ξενάκη.[1] Το ερευνητικό έργο υποστηρίχτηκε από το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ.) στο πλαίσιο της Δράσης «3η Προκήρυξη ερευνητικών έργων ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ. για την ενίσχυση Μεταδιδακτορικών Ερευνητών/τριών» (Αριθμός Έργου: 7833)

    [2] Το ύψος είναι μια αντιληπτική ιδιότητα των ήχων. Είναι μια κύρια ακουστική ιδιότητα των μουσικών τόνων, μαζί με τη διάρκεια, την ένταση και τη χροιά. Παρόλο που είναι δυνατό να ποσοτικοποιηθεί ως συχνότητα, το ύψος δεν είναι μια αντικειμενική φυσική ιδιότητα, αλλά μια υποκειμενική ψυχοακουστική ιδιότητα του ήχου. Ιστορικά, η μελέτη της αντίληψης του ύψους και του τόνου ήταν ένα κεντρικό πρόβλημα στην ψυχοακουστική και έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση και τη δοκιμή θεωριών αναπαράστασης, επεξεργασίας και αντίληψης του ήχου.

    [3] Στη μουσική, ένα γλισσάντο, γνωστό και ως γκλις, είναι ένα μουσικό εργαλείο σύνθεσης και τεχνικής παιχνιδιού που ακούγεται σαν μια ομαλή διαφάνεια από τη μια νότα στην άλλη.

    [4] Le Corbusier, « L’espace indicible », Fondation Le Corbusier, Παρίσι, FLC B3-7-239-001. Πρωτότυπη έκφραση: “Un phénomène de concordance se présente, exact comme en mathématique”.

    [5] Ο “σειραϊσμός” είναι μέθοδος που χρησιμοποιείται στη σύγχρονη μουσική σύνθεση, σύμφωνα με την οποία η λειτουργία των μουσικών παραγόντων (τονικό ύψος, ρυθμός, δυναμική και ηχόχρωμα) καθορίζεται με βάση αριθμητικές σχέσεις, αναλογίες ή άλλους μαθηματικούς υπολογισμούς, που, αφού επιλέξει, εφαρμόζει έπειτα ο συνθέτης με συνέπεια σε όλη τη διάρκεια του μουσικού του έργου. Ο όρος “σειραϊσμός” ετυμολογείται από τη λέξη «σειρά» (δωδεκαφωνία) και χρησιμοποιείται για να υποδηλώσει, κατ’ επέκταση, τον προκαθορισμό, όχι μόνο του τονικού ύφους των μουσικών φθόγγων, αλλά και του ρυθμού, της δυναμικής και του ηχοχρώματος.ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

    Barthel-Calvet, A.-S. 2011. “Xenakis et le sérialisme: L’apport d’une analyse génétique de Metastasis.” Intersections 31(2): 3–21, doi: https://doi.org/10.7202/1013211ar

    Bogue, R. 2007. “The Art of the Possible.” Revue Internationale de Philosophie 61(241): 273–286.

    Bogue, R.  2014. Deleuze on Music, Painting, and the Arts. London; New York: Routledge, doi: https://doi.org/10.4324/9781315822044

    Braidotti, R. and P. Pisters. 2014. Revisiting normativity with Deleuze. London; New York: Bloomsbury Academic: https://www.bloomsbury.com/uk/revisiting-normativity-with-deleuze-9781441128751/

    Butchers, C. 1968. “The Random Arts: Xenakis, Mathematics and Music.” Tempo 85: 2–5.

    Campbell, E. 2013. Music after Deleuze. London: Bloomsbury Academic, doi: https://doi.org/10.5040/9781472548092

    Charitonidou, M. 2018. The relationship between interpretation and elaboration of architectural form: investigating the mutations of architecture’s scope (PhD Thesis). Athens: National Technical University of Athens (NTUA), doi: https://doi.org/10.12681/eadd/44354

    Charitonidou, M. 2019. “Music as a Reservoir of Thought’s Materialisation Between Metastaseis and Modulor.” In Aberrant Nuptials: Deleuze and Artistic Research 2. Edited by Paulo de Assis and Paolo Giudici, 101-119. Leuven: Leuven University Press. doi: https://doi.org/10.2307/j.ctvmd83nt.10

    Charitonidou, M. 2022. “Le Corbusier’s ineffable space and synchronism: From architecture as clear syntax to architecture as succession of events.” Arts, 11(2). doi: https://doi.org/10.3390/arts11020048

    Charitonidou, M. 2022. Drawing and Experiencing Architecture: The Evolving Significance of City’s Inhabitants in the 20th Century. Bielefeld: Transcript Verlag, doi: https://doi.org/10.14361/9783839464885. URL: https://www.degruyter.com/document/isbn/9783839464885/html Print-ISBN 978-3-8376-6488-1. PDF-ISBN 978-3-8394-6488-5. ISSN of series: 2702-8070. eISSN of series: 2702-8089

    Cimini, A. 2010. “Gilles Deleuze and the Musical Spinoza.” In Sounding the Virtual: Gilles Deleuze and the Theory and Philosophy of Music. Edited by Brian Hulse and Nick Nesbitt, 129–144. London: Routledge, doi: https://doi.org/10.4324/9781315609966

    Cohen, J.-L. 2014. “Le Corbusier’s Modulor and the Debate on Proportion in France.” Architectural Histories 2(1): 1-14, doi: https://doi.org/10.5334/ah.by

    Le Corbusier. 1946. “L’espace indicible.” L’Architecture d’aujourd’hui, no. Special Issue “Art”: 9-10.

    Le Corbusier. 1948. “L’architecture et L’esprit Mathématique.” In Les Grands Courants De La Pensée Mathématique. Edited by François Le Lionnais, 480-489. Paris: Cahiers du sud.

    Le Corbusier. 1948. Le modulor. Boulogne: Architecture d’aujourd’hui.

    Le Corbusier. 1955. Modulor 2. Boulogne: Architecture d’aujourd’hui.

    Le Corbusier. 1991. Precisions on the Present State of Architecture and City planning. Translated by Edith Schreiber Aujame. Cambridge, Mass.: MIT Press.

    Le Corbusier. 2004. The Modulor: A Harmonious Measure to the Human Scale Universally Applicable to Architecture and Mechanics. Translated by Peter de Francia and Anna Bostock. Basel: Birkhäuser.

    Cross, J. 2003. “Composing with Numbers: Sets, Rows and Magic Squares.” In Music and Mathematics: From Pythagoras to Fractals. Edited by John Fauvel, Raymond Flood and Robin J. Wilson, 131–46. Oxford: Oxford University Press: https://books.google.gr/books/about/Music_and_Mathematics.html?id=kFH69I4Y_l0C&redir_esc=y

    Deleuze, G. 1969. Logique du sens. Paris: Minuit.

    Deleuze, G. 1968. Différence et répétition. Paris: Presses universitaires de France.

    Deleuze, G. 1986. “Occuper sans compter: Boulez, Proust et le temps.” In Eclats/Boulez. Edited by Claude Samuel, 98-100. Paris: Centre Georges Pompidou.

    Deleuze, G. 1989.  “Qu’est-ce qu’un dispositif?” In Michel Foucault philosophe : rencontre internationale Paris 9, 10, 1 Janvier 1988. Paris: Éditions du Seuil.

    Deleuze, G. 1990. The Logic of Sense. Translated by Mark Lester with Charles Stivale. Edited by Constantin V. Boundas. New York: Columbia University Press.

    Deleuze, G. 1992. “What is a Dispositif?” In Michel Foucault, Philosopher. Translated and edited by Timothy J. Armstrong, 159-167. Hemel Hempstead: Harvester Wheatsheaf.

    Deleuze, G. 1994. Difference and Repetition. Translated by Paul Patton. New York: Columbia University Press: http://cup.columbia.edu/book/difference-and-repetition/9780231081597

    Deleuze, G. 1998. “Boulez, Proust and Time: ‘Occupy Without Counting.’” Translated by Timothy S. Murphy. Angelaki 3(2): 70–74.

    Deleuze, G. 2001. Difference and Repetition. Translated by Paul Patton. London and New York: Continuum.

    Deleuze, G. 2019. Διαφορά και Επανάληψη. Πρόλογος και μετάφραση Κωνσταντίνος Μπούντας. Επιμέλεια Δήμητρα Τουλάτου. Αθήνα: Εκκρεμές.

    Deleuze, G., and F. Guattari. 1980. Mille plateaux: Capitalisme et schizophrénie. Paris: Minuit.

    Deleuze, G., and F. Guattari. 1987. A Thousand Plateaus: Capitalism and Schizophrenia. Translated by Brian Massumi. Minneapolis: University of Minnesota Press.

    Deleuze, G., and F. Guattari. 1991. Qu’est-ce que la philosophie? Paris: Minuit.

    Deleuze, G., and F. Guattari. 1994. What Is Philosophy? Translated by Hugh Tomlinson and Graham Burchell. New York: Columbia University Press: http://cup.columbia.edu/book/what-is-philosophy/9780231079891

    Duffy, S. B. 2013. Deleuze and the History of Mathematics: In Defense of the “New.” London: Bloomsbury Academic, doi: https://doi.org/10.5040/9781472547996

    Evans, R. 1995. The Projective Cast: Architecture and Its Three Geometries. Cambridge, Mass.: The MIT Press.

    Exarchos, D. 2012. “Listening Outside of Time.” In Proceedings of the international Symposium Xenakis. La musique électroacoustique / Xenakis. The electroacoustic music (Université Paris 8, May 2012). Edited by Makis Solomos. Accessed 10 May 2019: https://research.gold,ac.uk/15750/1/MUS-Exarchos_2015.pdf.

    Exarchos, D. 2015. Iannis Xenakis: La musique électroacoustique/The Electroacoustic Music. Edited by Makis Solomos, 211–224. Paris: L’Harmattan.

    Flaxman, G. 2008. “Sci Phi: Gilles Deleuze and the Future of Philosophy.” In Deleuze, Guattari and the Production of the New. Edited by Simon O’Sullivan and Stephen Zepke, 11–21. London: Continuum.

    Fondation Le Corbusier, 2015. The Modulor and Modulor 2. Berlin, München, Boston: Birkhäuser, doi: https://doi.org/10.1515/9783035604092

    Hasty, C. 2010. “The Image of Thought and Ideas of Music.” In Sounding the Virtual: Gilles Deleuze and the Theory and Philosophy of Music. Edited by Brian Hulse and Nick Nesbitt, 1-23. London: Routledge, doi: https://doi.org/10.4324/9781315609966

    Hopkins, G. W., and P. Griffiths. 2001. “Boulez, Pierre.” In The New Grove Dictionary of Music and Musicians. Edited by Stanley Sadie and John Tyrell, 2nd ed., 29 vols., vol. IV, 98-108. London: Macmillan: https://books.google.gr/books/about/The_New_Grove_Dictionary_of_Music_and_Mu.html?id=8I4YAAAAIAAJ&redir_esc=y

    Iliescu, M. 2002. “Notes on the Late-Period Xenakis.” Contemporary Music Review 21(2–3): 133–142.

    Jasper, M. 2017. Deleuze on Art: The Problem of Aesthetic Constructions. Cambridge: Cambridge Scholars Publishing: https://www.cambridgescholars.com/product/978-1-4438-7900-2

    Kanach, S., C. Lovelace, eds. 2010. Iannis Xenakis: Composer, Architect, Visionary. New York: Drawing Center.

    May, T. 2005. Gilles Deleuze: An Introduction. Cambridge: Cambridge University Press.

    Murphy, T. S. 1998. “Boulez/Deleuze: A Relay of Music and Philosophy.” Angelaki 3(2): 69–70.

    Peters, F. E. 1967. Greek Philosophical Terms: A Historical Lexicon. New York: New York University Press.

    Pottage, A. 1996. “Architectural Authorship: The Normative Ambitions of Le Corbusier’s Modulor.” AA Files 31: 64-70. URL: http://www.jstor.org/stable/29544004

    Rodowick, D. N. 1999. “The Memory of Resistance.” in A Deleuzian Century? Edited by Ian Buchanan, 37-57. Durham NC, London: Duke University Press: https://www.dukeupress.edu/a-deleuzian-century

    Smith, D. W.  2003. “Mathematics and the Theory of Multiplicities: Badiou and Deleuze Revisited.” Southern Journal of Philosophy 41(3):411–449.

    Smith, D. W.  2006. “Axiomatics and Problematics as Two Modes of Formalisation: Deleuze’s Epistemology of Mathematics.” In Virtual Mathematics: The Logic of Difference. Edited by Simon B. Duffy, 145–168. Manchester: Clinamen: https://books.google.gr/books/about/Virtual_Mathematics.html?id=6RcQAQAAIAAJ&redir_esc=y

    Smith, D. W.  2012. “Alain Badiou: Mathematics & Theory of Multiplicities.” In Essays on Deleuze, 287–311. Edinburgh: Edinburgh University Press. URL: https://www.jstor.org/stable/10.3366/j.ctt3fgqq7

    Solomos, M. 1996. Iannis Xenakis. Echos du XXe siècle. France: P.O. Éditions.

    Souster, T. 1968. “Xenakis’s ‘Nuits.’” Tempo 85: 5–18.

    Varga, B. A. 1996. Conversations with Iannis Xenakis. London: Faber and Faber.

    Williams, J. 2013. Gilles Deleuze’s Difference and Repetition: A Critical Introduction and Guide. 2nd ed. Edinburgh: Edinburgh University Press. URL: https://www.jstor.org/stable/10.3366/j.ctt1g09x57

    Xenakis, I. 1955. “La crise de la musique sérielle.” Gravesanner Blätter 1: 2–4.

    Xenakis, I. 1963. Musiques formelles: Nouveaux principes formels de composition musicale. Paris: Richard-Masse.

    Xenakis, I. 1976. Musique. Architecture. 2nd ed. Tournai: Casterman.

    Xenakis, I. 1992. Formalized Music: Thought and Mathematics in Composition. Edited by Sharon Kanach. Rev. ed. Hillsdale, NY: Pendragon Press: https://books.google.gr/books/about/Formalized_Music.html?id=y6lL3I0vmMwC&redir_esc=y

  • Οι εμπειρίες μου από την αναστήλωση Ιστορικών Μνημείων και Συνόλων – Μια συνέντευξη με τον αρχιτέκτονα Βασίλη Αλεξάνδρου

    Οι εμπειρίες μου από την αναστήλωση Ιστορικών Μνημείων και Συνόλων – Μια συνέντευξη με τον αρχιτέκτονα Βασίλη Αλεξάνδρου

    Το InScience παρουσιάζει  μια συνέντευξη με τον αρχιτέκτονα Βασίλη Αλεξάνδρου.

    «ΔΙΟΙΚΗΣΗ, ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ KAI ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΤΟY ΕΡΓΟY: “ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΠΑΛΑΙΟΥ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΙΟΥ ‘ΑΓΙΑΣ ΑΝΝΗΣ’ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΟΝΗΣ ΜΕΓΙΣΤΗΣ ΛΑΥΡΑΣ ΣΤΙΣ ΚΑΡΥΕΣ-ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ”»

    ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΕΡΓΟΥ:
    “ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΠΑΛΑΙΟΥ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΙΟΥ ‘ΑΓΙΑΣ ΑΝΝΗΣ’
    ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΟΝΗΣ ΜΕΓΙΣΤΗΣ ΛΑΥΡΑΣ ΣΤΙΣ ΚΑΡΥΕΣ-ΑΓΙΟΝ
    ΟΡΟΣ”

  • Ο αστικός χώρος ως πεδίο συμπεριφορών – Με αφορμή την έκδοση ενός βιβλίου

    Ο αστικός χώρος ως πεδίο συμπεριφορών – Με αφορμή την έκδοση ενός βιβλίου

    Οποιοσδήποτε επισκέπτεται για πρώτη φορά τις νέες πόλεις του Περσικού Κόλπου, όπως το Άμπου Ντάμπι, το Ντουμπάι, τη Ντόχα, τη Μανάμα, θα εντυπωσιαστεί από την εντυπωσιακή αρχιτεκτονική και την «καθαρή» τους πολεοδόμηση.  Ωστόσο, μια πιο προσεκτική ματιά, πέρα από τα αυτάρεσκα κτίρια, τα πεντάλιτρα οχήματα σε ασφάλτινους ποταμούς και τα υδροβόρα πάρκα ψυχαγωγίας στην άκρη της μεγαλύτερης αμμώδους ερήμου του κόσμου, θα αποκαλύψει πόλεις που αλλάζουν γρήγορα και πληθυσμούς που προσπαθούν να αντισταθούν και να ριζώσουν. Το παρόν άρθρο παρουσιάζει μια τέτοια ματιά στους αυτοσχέδιους δημόσιους χώρους του Άμπου Ντάμπι και στις κοινότητες των ανθρώπων που τους ζωντανεύουν, μέσα από ένα πρόσθετα εκδοθέν βιβλίο, που στόχο έχει να αναδείξει τον ρόλο της άτυπης, αυθόρμητης αστικότητας ως δείκτη ευρωστίας για την πόλη.  Οι πόλεις είναι το πιο πολύπλοκο χωρικό, πολιτικό, κοινωνικό δημιούργημα του ανθρώπου. Και ο καλύτερος τρόπος για τη μελέτη τους κατά τον Henri Lefebvre (2003) είναι η ανάγνωσή τους κάτω από όσο περισσότερα φίλτρα γίνεται, συνδυάζοντας τις οπτικές και τις δυνάμεις όσων περισσότερων επιστημονικών πεδίων γίνεται. Ειδικά σε ό,τι έχει να κάνει με τον δημόσιο χώρο, ο οποίος αποτελεί έναν κοινωνικό καθρέφτη της πόλης, ένα απρόβλεπτο σημείο διασταύρωσης ροών και συμπεριφορών και ένα σημείο αναφοράς σε ψυχοκινητικό επίπεδο (Lynch, 1960), η μελέτη του πρέπει να είναι αναλυτική και πολυσχιδής.

    Και ενώ πολλές πόλεις του κόσμου έχουν μελετηθεί σε σημαντικό βαθμό, παρατηρείται ένα βιβλιογραφικό κενό στις εμπειρικές μελέτες στην περιοχή του Περσικού Κόλπου. Τέτοιου είδους μελέτες θα μπορούσαν να αναδείξουν την πραγματική συμβολή της ιδιαίτερης δημογραφικής σύνθεσης και των ρυθμών αστικής ανάπτυξης στην κοινωνική οργάνωση των πόλεων.

    Με στόχο να πληρώσει το κενό αυτό, μια ομάδα μελετητών από το Abu Dhabi University και το Sorbonne University Abu Dhabi ανέλαβε να υλοποιήσει ένα ερευνητικό πρόγραμμα. Το πρόγραμμα διήρκησε δύο έτη (2018-2020) και στηρίχθηκε οικονομικά από την ADEK (Abu Dhabi Department of Education and Knowledge) και τα δύο συμμετέχοντα ιδρύματα. Η ομάδα αποτελούνταν από έναν γεωγράφο (τον καθηγητή του Sorbonne, Hadrien Dubucs), μια κοινωνιολόγο (την καθηγήτρια Clio Chaveneau του Sorbonne), έναν αρχιτέκτονα/πολεοδόμο (τον υπογράφοντα το παρόν άρθρο), μια ερευνήτρια στις αστικές μεταφορές (την Dr. Clemence Montagne) και οχτώ φοιτήτριες των δύο ιδρυμάτων, τόσο προπτυχιακές όσο και μεταπτυχιακές.

    Η ομάδα, ύστερα από μια βασική βιβλιογραφική έρευνα, χώρισε την πόλη του Άμπου Ντάμπι σε εφτά μεγάλες ζώνες με ομοιογενή μορφολογικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά και προχώρησε σε πρωτογενή χαρτογραφική ανάλυση δεκατεσσάρων δημόσιων χώρων, με δύο χώρους ανά ζώνη: Έναν επίσημο (πλατεία, πάρκο, κλπ.) και έναν ανεπίσημο, αυτοσχέδιο δημόσιο χώρο. Ακολούθησε μια ενδελεχής επιτόπια παρατήρηση και καταγραφή των συμπεριφορών των επισκεπτών/χρηστών των χώρων αυτών, σε διάφορες ώρες της ημέρας, διάφορες μέρες της εβδομάδας (εργάσιμες και μη) και σε διάφορες εποχές (κυρίως τον χειμώνα, αφού κατά τη διάρκεια του αραβικού καλοκαιριού οι κινήσεις όλων ελαχιστοποιούνται ακόμα και κατά τη διάρκεια της νύχτας), λαμβάνοντας υπόψη και διάφορα πολιτισμικά – θρησκευτικά γεγονότα όπως το Ραμαζάνι κ.ά. Τα αποτελέσματα των μελετών αυτών συζητήθηκαν διεξοδικά και με τη δημοτική αρχή της πόλης (το Συμβούλιο Αστικού Σχεδιασμού του Άμπου Ντάμπι) και στη συνέχεια παρουσιάστηκαν στην επιστημονική κοινότητα μέσα από τρία διεθνή συνέδρια (με σύστημα «διπλής, τυφλής» κρίσης), δύο δημοσιεύσεις σε επιστημονικά περιοδικά (Kyriazis et al., 2019) και ομιλίες σε πανεπιστήμια αλλά και σε διεθνή φόρα, όπως το World Urban Forum του 2020.

    Το έργο της ερευνητικής ομάδας κορυφώθηκε την Άνοιξη του 2021 με την έκδοση ενός αντίστοιχου βιβλίου, με τίτλο: «Abu Dhabi public spaces: Urban encounters, social diversity and (in)formality» (Kyriazis et al., 2021), το οποίο και παρουσιάζεται εδώ.Εικόνα 2: Απόστολος Κυριαζής / Ερασιτέχνες ψαράδες στη γέφυρα Maqta’a. Πρόκειται για ένα υπέροχο και ιστορικά μοναδικό σημείο της πόλης, το παλιό πέρασμα από την ενδοχώρα προς το νησί του Άμπου Ντάμπι. Σήμερα, οριοθετημένο από δύο γέφυρες αυτοκινητοδρόμων, αποτελεί πόλο έλξης για ψαράδες αλλά και για νεαρά ζευγάριαΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

    Το βιβλίο επιχειρεί να συμβάλλει στην ανάγνωση του δημόσιου χώρου μιας πόλης, που είναι αρκετά πιο πολύπλοκη από την όποια αρχική εντύπωση. Επικεντρώνεται στην καθημερινότητα και προσπαθεί να μεταφέρει τις αγωνίες, τον παλμό και τις συμπεριφορές των ανθρώπων που αποτελούν μέρος του πολυπολιτισμικού παζλ της πόλης. Χρησιμοποιεί τη φωτογραφική απεικόνιση (πέραν της χαρτογραφικής) ως ένα μέσο με αμεσότητα στη διήγηση, με την ικανότητα της αντικειμενικής καταγραφής αλλά και με τη διάθεση να προσδώσει τόσο μια καλλιτεχνική χροιά – ικανή να περιγράψει τις διαφορετικές κοινότητες – όσο και μια υπαρξιακή διερεύνηση, μέσω της έκθεσης και απεικόνισης του χρόνου σε αυτή.

    Ειδικότερα για τη φωτογράφηση, υπήρξε ειδική διαχείριση των εργαλείων εκείνων που θα την επέτρεπαν εντός των ειδικών συνθηκών, όπως το ζήτημα της ιδιωτικότητας των γυναικών, των παιδιών και των οικογενειών εν γένει, στο οποίο δίνεται ιδιαίτερη βαρύτητα σε αυτή την περιοχή του κόσμου. Έτσι, επιλέξαμε να «κρύβουμε» τις φωτογραφικές μας μηχανές (ώστε η γνώση της φωτογράφησης να μην αλλοιώσει συμπεριφορές) και να φωτογραφίζουμε σε λειτουργία χρονικής παρέλευσης  (timelapse) ικανή να αποτυπώνει κινήσεις και συμπεριφορές σε βάθος χρόνου και με ρυθμίσεις που να επιτρέπουν υψηλή αντίθεση ώστε να αποκρύβονται τα πρόσωπα.

    Η πολεοδομία της καθημερινότητας έχει μελετηθεί σημαντικά κατά τα τελευταία πενήντα χρόνια, με τα έργα των Jane Jacobs, William Whyte (Whyte, 1980), Kevin Lynch (Lynch,1960), Jan Gehl και άλλων να αποτελούν πολύτιμο οδηγό. Ωστόσο, πέρα από το βιβλιογραφικό κενό που προαναφέρθηκε, η μελέτη του Άμπου Ντάμπι θεωρήθηκε σημαντική, αφού θα καταγράφονταν για πρώτη φορά η συμπεριφορά αυτής της ιδιαίτερης δημογραφικής συνθήκης (μόνο το 13% του πληθυσμού είναι γηγενείς) απέναντι σε ένα από τα πιο λεπτομερή και αναλυτικά σετ εγχειριδίων αστικού σχεδιασμού, το οποίο έχει προσδώσει στην πόλη μια φαινομενικά αψεγάδιαστη, πλην όμως επαναληπτική και στείρα εικόνα.

    Ένα ακόμη ζήτημα είχε να κάνει με την επιλογή των προς μελέτη χώρων, αφού ενώ οι «επίσημοι» δημόσιοι χώροι ήταν δεδομένοι, οι ανεπίσημοι χώροι αλλάζουν συνεχώς, ακόμα και σε καθημερινή βάση, με τον παράγοντα «τύχη» να παίζει σημαντικό ρόλο στην ανεύρεση παράτυπων δραστηριοτήτων.Εικόνα 3: Απόστολος Κυριαζής / Αστικό πράσινο περικυκλωμένο από πολυτελείς μονοκατοικίες στην περιοχή Khalifa City. Φωτογράφιση με τεχνικές μακράς έκθεσης (long exposure), χρονικής παρέλευσης (time-lapse) και στίβαξης (stacking), για τη βέλτιστη απεικόνιση συμπεριφορών κατά τη διάρκεια της παρατήρησης.ΤΡΕΙΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΙΣ

    Η έρευνα πεδίου που διεξήγαγε η ομάδα μελέτης ανέδειξε τρία βασικά μέτωπα συγκρούσεων.

    Η πρώτη σύγκρουση είναι καθαρά πολιτισμική με θρησκευτικές καταβολές και εντοπίζεται σχετικά εύκολα, χωρίς να προκαλεί όχληση. Σε αυτή, πολιτισμικά – και όχι εθνικιστικά – όρια δύναται να εμφανιστούν σε συμπεριφορές σχετιζόμενες με την φυσική εγγύτητα ανθρώπων με διαφορετικά υπόβαθρα, διαφορετικές ενδυμασίες και άλλα. Ωστόσο, η αρχική αυτή παρατήρηση συνήθως φθίνει με την ώρα, πιθανώς ως σημάδι αμοιβαίου σεβασμού για τη χρήση του ίδιου δημόσιου χώρου ως ένα κοινό πεδίο έκφρασης και έκθεσης.

    Η δεύτερη σύγκρουση είναι σαφώς δυσκολότερο στο να εντοπιστεί, αφού αφορά στο πώς οι χρήσεις και η συμπεριφορά σε έναν δημόσιο χώρο σχετίζονται με την αστική μορφολογία. Αρχικά, μπορεί να υπάρξει με ασφάλεια μια γενίκευση γύρω από την παρατήρηση ότι οι δημόσιοι χώροι – τόσο επίσημοι όσο και αυθαίρετοι – αν και συνήθως προκύπτουν ως αστικά κενά, ως αστικά υπόλοιπα, παρουσιάζουν φαινόμενα εγρήγορσης, αυθορμητισμού, ιδιοποίησης, προσαρμογής και αυτοσχεδιασμού, σε πλήρη αντίθεση με τον στείρο, μεταμοντέρνο αστικό τους περίγυρο. Η αντίθεση αυτή συναντάται τόσο στα χαμηλής πυκνότητας προάστια με τις μονοκατοικίες και τα πανομοιότυπα οικόπεδα, όσο και στο κέντρο της πόλης με τις μεγάλου ύψους κατασκευές. Κατά μία ερμηνεία (από τις πολλές που θα μπορούσαν να συζητηθούν), είναι ακριβώς αυτή η επαναληπτική και προβλέψιμη αστική μορφολογία που αποτελεί αιτία για την εκδήλωση τόσο διαφορετικών συμπεριφορών, εν είδη μιας ιδιότυπης αντίδρασης.

    Η τρίτη σύγκρουση έχει να κάνει με τον ρόλο των άτυπων, αυθαίρετων συμπεριφορών απέναντι σε ένα αστικό τοπίο υπέρμετρης μεταχείρισης και ελέγχου σε επίπεδο σχεδιασμού και προβλεπόμενων χρήσεων. Η άτυπη αστικότητα (informal urbanism) δεν ωραιοποιείται (στο πλαίσιο μιας ρομαντικής διάθεσης περί του αστικού δημόσιου χώρου) αλλά ούτε και δαιμονοποιείται (όπως επιχειρείται από πολλές αρχές ανά τον κόσμο). Αντιθέτως, μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως δείκτης αστικής υγείας υπό την έννοια των κοινωνικών ισορροπιών, των αναγκαίων παροχών σε αστικό πράσινο και σε δίκτυα υποδομών και μεταφορών, αλλά και της παροχής βασικών δικαιωμάτων όπως η κατοικία, η εργασία, η ψυχαγωγία και εν γένει «το δικαίωμα στην πόλη». Η άτυπη αστικότητα μπορεί να δημιουργηθεί ανά πάσα στιγμή, ακόμα και στα πιο πλήρως μελετημένα περιβάλλοντα. Δημιουργεί ερωτήματα κοινής λογικής γύρω από ζητήματα προσβασιμότητας, σεβασμού προς τον συνάνθρωπο, και παιδείας. Προσδίδει χαρακτήρα εκεί που δεν υπάρχει και φανερώνει προβλήματα σε όλες τις κλίμακες σχεδιασμού (από τον αστικό εξοπλισμό μέχρι και το μητροπολιτικό επίπεδο). Αναδεικνύει τη σημασία της «έκπληξης» στην ευρωστία του αστικού χώρου και δημιουργεί κοινωνικούς δεσμούς μεταξύ πληθυσμιακών ομάδων πέρα από τα προφανή κοινά στοιχεία. Τέλος, η σύγκρουση αυτή μπορεί να επεκταθεί και στο πλήρες φάσμα των νεοφιλελεύθερων προσεγγίσεων στην παραγωγή του αστικού χώρου, αφού η υπερανάλυση των κανονισμών σε συνδυασμό με μια πολεοδομία που παράγεται και ελέγχεται από την μεσιτική αγορά είναι συνθήκες που επιβλήθηκαν μέσω των νεοφιλελεύθερων πολιτικών στην αστική ανάπτυξη και τείνουν να οδηγούν σε καταστάσεις κοινωνικού διαχωρισμού (ή και αποκλεισμού). Αντιθέτως, οι άτυπες συμπεριφορές είναι σημαντικός δείκτης αντίστασης σε αυτές τις πολιτικές (Elsheshtawy, 2019).Εικόνα 4: Απόστολος Κυριαζής / Η ακτή “Kite Beach” στο νησί Yas, δίπλα στον αυτοκινητόδρομο που συνδέει το Yas με το νησί Saadiyat. Τα απογεύματα η ακτή γέμιζε από ερασιτέχνες αθλητές kite surfing, που εκμεταλλεύονταν τις ιδιαίτερα ευνοϊκές συνθήκες. Το 2019, δύο επιχειρηματίες έφραξαν την πρόσβαση στην ακτή χτίζοντας αντίστοιχα κτίρια για ενοικίαση εξοπλισμού θαλάσσιων αθλημάτων και καφέ. ‘Έκτοτε, η παραλία εγκαταλείφθηκε από τους αθλητές.ΕΠΙΛΟΓΟΣ

    Το εν λόγω βιβλίο για τους δημόσιους χώρους του Άμπου Ντάμπι απευθύνεται τόσο σε εξειδικευμένο όσο και σε ένα ευρύτερο κοινό, το οποίο θα επιθυμούσε να ενημερωθεί για τον απροσδόκητα δυναμικό χαρακτήρα των δημόσιων χώρων χάρη στις άτυπες συμπεριφορές των πολιτών, σε αντιδιαστολή με ένα μονότονο αστικό φόντο. Συνδυάζει εμπειρική γνώση, χαρτογραφική ανάλυση, παρατηρησιακά δεδομένα και φωτογραφική τεκμηρίωση με τρόπο κατανοητό, πληρώνοντας ταυτόχρονα ένα σημαντικό κενό στη σχετική διεθνή βιβλιογραφία. Αναφέρεται σε παράλληλα ζητήματα, όπως το φύλο στον δημόσιο χώρο και η πολιτισμική διάσταση της γαστρονομίας (πάντα σε άμεση σχέση με το κυρίως θέμα) και αναζητεί ιστορίες και συμπεριφορές πολιτών σε άμεση σχέση με το αστικό τοπίο στο οποίο ζουν. Αναδεικνύεται ο ρόλος της άτυπης αστικότητας στην αστική βιωσιμότητα ως ένας δείκτης ευρωστίας. Προς τιμήν τους, οι υπηρεσίες του Δήμου έχουν αναγνωρίσει την αξία της  και – σε αντιδιαστολή με άλλες πόλεις στην περιοχή – διδάσκονται από αυτόν με στόχο τη διατήρηση μιας ζωντανής πόλης με ζωντανές κοινότητες.Οι περισσότερες πόλεις του Κόλπου και ειδικά το Άμπου Ντάμπι είναι πόλεις που έχουν σβήσει την ιστορία τους, έχουν χτιστεί ταχύτατα λόγω των εσόδων από τα ορυκτά καύσιμα και του συγκεκριμένου συστήματος διακυβέρνησης πάνω σε ένα tabula rasa, και έχουν υιοθετήσει τις πιο αμιγείς εφαρμογές του κινήματος του μοντερνισμού (και του μεταμοντερνισμού αργότερα )στην πολεοδομία και την αρχιτεκτονική. Σε συνδυασμό με το ακραίο κλίμα, τα ζητήματα του εργατικού δυναμικού και το μονοπώλιο του αυτοκινήτου, έχουμε τον χαρακτηρισμό ακραία κατηγορία πόλεων.Ο ρόλος της φωτογραφίας αρχιτεκτονικής και αστικού τοπίου στα πλαίσια της έρευνας που διεξήχθη, υπερβαίνει κατά πολύ αυτόν μιας τυπικής καταγραφής, αποτύπωσης και τεκμηρίωσης. Αναδεικνύει ανθρώπινες σχέσεις και δίνει φωνή σε μια συχνά παραμελημένη μερίδα του πληθυσμού της πόλης (το χαμηλά αμειβόμενο ή και ανειδίκευτο εργατικό δυναμικό). Υπογραμμίζει την αξία της άτυπης αστικότητας στη λειτουργία του αστικού χώρου και των δημόσιων χώρων. Αποκαλύπτει την πλήρη έκταση και δυναμική της εθνικής και κοινωνικής παλέτας και εισαγάγει την έννοια του χρόνου, της ροής και της προσωρινότητας ως τη μοναδική σταθερά που διέπει τη λειτουργία των πόλεων. Σε συνδυασμό με το χαρτογραφικό υλικό, πρόκειται για μια ιδιαίτερη συμβολή στην κατανόηση μιας ακραίας κατηγορίας πόλεων.Εικόνα 5: Απόστολος Κυριαζής /  Ένας νέος από την Παλαιστίνη ποζάρει αυθόρμητα μπροστά στον φακό, όταν αντιλαμβάνεται την ύπαρξη της φωτογραφικής μηχανής σε αυτόν τον κενό αστικό χώρο, στην περιοχή Shabiya.ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

    Elsheshtawy, Y., 2019. Temporary cities; Resisting transience in Arabia. New York: Routledge

    Kyriazis, A., Chaveneau, C., and Dubucs, H., 2021. Abu Dhabi public spaces: Urban encounters, social diversity and (in)formality. Abu Dhabi: Motivate https://booksarabia.com/abu-dhabi-public-spaces.html

    Kyriazis, A., Dubucs, H., Chaveneau, C., Montagne, C., Dilip, H., Qamar, S., and Zahid, A., 2019. Behavioral mapping of Abu Dhabi’s public spaces: Urban Research Photography and cultural clashes at:  Sophia, Vol4, issue 1: Visual changes of space: Unveiling the publicness of urban space through photography and image (p. 75-85). Lisbon: Scopio Editions.   https://www.sophiajournal.net/sophia-4

    Lefebvre, H., 2003. The urban revolution. Minnesota: University of Minnesota Press.

    Lynch, K., 1960. The image of the city. Cambridge: The MIT Press.

    Whyte, W., 1980. The social life of small urban spaces. New York: Project for Public SpacesΟ Απόστολος Κυριαζής γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1976 και μεγάλωσε στον Βόλο. Είναι διπλωματούχος Αρχιτέκτων Α.Π.Θ., με μεταπτυχιακές σπουδές στην Πολεοδομία-Χωροταξία (Π.Θ., Βόλος) και ολοκλήρωσε τη διδακτορική του διατριβή στην Αρχιτεκτονική και τις Αστικές Αναπλάσεις (στο Α.Π.Θ.) το 2008.

    Από το 2000 έχει κερδίσει βραβεία σε τρεις αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς, ενώ έχει τρεις διαδοχικές παρουσίες στη Βενετία, δύο στη Biennale Αρχιτεκτονικής (με τα περίπτερα της Ελλάδας το 2016 και της Αιγύπτου το 2018) και μία πρόσφατη με συμμετοχή στην έκθεση #time_space_existence του European Cultural Center το 2021. Ταυτόχρονα έχει σχεδιάσει κατοικίες, δημόσια κτίρια, κοινωνική κατοικία και πολεοδομικά σχέδια στην Ελλάδα, τα ΗΑΕ, την Σαουδική Αραβία, το Κατάρ και την Αίγυπτο.

    Παράλληλα, απασχολείται στον ακαδημαϊκό τομέα και την έρευνα από το 2008. Από το 2008 ως το 2013 εργάστηκε ως συμβασιούχος Λέκτορας στα Τμήματα Αρχιτεκτονικής Θεσσαλονίκης και Ξάνθης και Πολεοδομίας/Χωροταξίας στον Βόλο. Από το 2015 εργάζεται ως Επίκουρος Καθηγητής στο Abu Dhabi University (www.adu.ac.ae), ενώ πρόσφατα αναβαθμίστηκε στη βαθμίδα του Αναπληρωτή Καθηγητή. Ερευνητικά, ασχολείται με την κλίμακα του αστικού σχεδιασμού, τις αστικές αναπλάσεις, τον δημόσιο χώρο, την αστική μορφολογία και την κοινωνική κατοικία. Η έρευνά του έχει δημοσιευθεί-παρουσιαστεί σε πολλά επιστημονικά περιοδικά και διεθνή συνέδρια.

    Τέλος, ασχολείται με την φωτογραφία με δύο βιβλία, έξι συμμετοχές σε διεθνείς εκθέσεις και τρία διεθνή βραβεία μέχρι στιγμής. Τα θέματά του επικεντρώνονται στην φωτογραφία αρχιτεκτονικής, τοπίου, δρόμου και αστροφωτογραφίας.

    Προσωπική ιστοσελίδα: www.apostoloskyriazis.com

    Instagram: www.instagram.com/akyriaz