Σκηνοθεσία: Αντρέι Ταρκόφσκι
Καλλίτσα Βλάχου
«Σκοπός κάθε τέχνης -εκτός αν απευθύνεται στον «καταναλωτή», σαν εμπορεύσιμο αγαθό- είναι να εξηγήσει στον ίδιο τον καλλιτέχνη και στους γύρω του, γιατί ζει ο άνθρωπος, ποιο είναι το νόημα της ύπαρξής του. Να εξηγήσει στους ανθρώπους για ποιο λόγο εμφανίστηκαν σ’ αυτόν τον πλανήτη- ή τουλάχιστον να τους θέσει το ερώτημα»
Αντρέι Ταρκόφσκι, «Σμιλεύοντας τον χρόνο»Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΣΕ «ΚΡΙΣΗ»
Η ταινία του Αντρέι Ταρκόφσκι Σολάρις βασίζεται στο βιβλίο με τον ομώνυμο τίτλο του Πολωνού Στάνισλαβ Λεμ, ο οποίος στα περισσότερα έργα του ασχολείται με το τίμημα που πληρώνει ο άνθρωπος για ορισμένα είδη «προόδου» – επιστημονικής προόδου και, κατ’ επέκταση, προόδου του ανθρώπινου είδους -καθώς και με την αδυναμία του να βρει μια τελική λύση. Δεν ασχολείται τόσο με την περιγραφή της προόδου του ανθρώπινου είδους, η οποία προϋποτίθεται και εκτίθεται ως τετελεσμένο γεγονός. Βαθύς γνώστης της ιατρικής, της κυβερνητικής ιατρικής, αλλά και της κοινωνιολογικής κυβερνητικής, της κοσμικής και βιομηχανικής μηχανικής, της φιλοσοφίας και της σύγχρονης φιλοσοφίας, ο Λεμ προτιμά η πνευματική του παραγωγή να αποτελείται από μια σειρά παραβολών που μιλούν για εμάς τους ανθρώπους, όπως παρουσιάζονται μέσα από συγκλονιστικές καταστάσεις οι οποίες λαμβάνουν χώρα σε άλλους κόσμους (Λεμ, 1984).
Και στον πλανήτη Σολάρις συμβαίνουν συγκλονιστικές καταστάσεις τις οποίες η επιστημονική κοινότητα αδυνατεί να κατανοήσει. Στην ταινία, ο Ταρκόφσκι αξιοποιεί αυτό το αδιέξοδο στο οποίο φτάνει η επιστημονική κοινότητα, φέρνοντάς την αντιμέτωπη με ένα μεγάλο ηθικό δίλημμα. Τι συμβαίνει στην περίπτωση που, με όρους Kuhn, η επιστήμη βρίσκεται αντιμέτωπη με μια «κρίση»; Η κρίση, στη θεωρία του Kuhn, επιγραμματικά, αναφέρεται ως «ανωμαλία», η οποία δεν είναι παρά εκδήλωση της υστέρησης της εξηγητικής επάρκειας του παραδείγματος έναντι των προσδοκιών που το ίδιο δημιουργεί. Πρόκειται για εκτροπή από τις προβλέψεις. Ως παράδειγμα, ο Kuhn όρισε το εκάστοτε πλαίσιο εντός του οποίου κινείται η επιστημονική κοινότητα, την παράδοση μέσα στην οποία εντάσσονται οι επιστημονικές αντιλήψεις κάθε εποχής, και βάσει αυτών διατυπώνονται θεωρίες που φέρουν εντός τους την καθολική αναγνώριση των επιστημονικών επιτευγμάτων τους, καθώς και της αλήθειας που υποστηρίζουν (Κιντή, 2025).
Στην ταινία, σε μία από τις πρώτες σεκάνς, παρακολουθούμε τη σύσκεψη των επιστημόνων που βρίσκονται αντιμέτωποι με μια τέτοια κρίση. Η «σολαριστική» βρίσκεται στο σημείο από όπου ξεκίνησε. Η μακροχρόνια μελέτη του μυστηριώδους πλανήτη Σολάρις -που παρακολουθείται για πολλά χρόνια από έναν ακινητοποιημένο διαστημικό σταθμό -τείνει να λάβει άδοξο τέλος, καθώς ο ωκεανός του Σολάρις δημιουργεί τεράστια προβλήματα στους επιστήμονες του σταθμού που τον παρακολουθούν. Ένας, μάλιστα, εξ αυτών αυτοκτόνησε, ενώ ένας άλλος, που επιχείρησε να προσεγγίσει τον πλανήτη, χάθηκε σε αυτόν.
Με δεδομένο ότι η «κρίση» αμφισβητεί τις προβλέψεις και τα προσδοκώμενα από τη μεριά της επιστήμης, ο ψυχολόγος Κρις Κέλβιν στέλνεται στον διαστημικό σταθμό προκειμένου να εξετάσει την κατάσταση των επιστημόνων που βρίσκονται εκεί και να αποφανθεί σχετικά με τη σκοπιμότητα της συνέχισης της παρακολούθησης του πλανήτη ή την εγκατάλειψή του από το πεδίο έρευνας.
Η πρόταση η οποία έχει πέσει στο τραπέζι είναι να βομβαρδιστεί ο πλανήτης με ραδιενέργεια, προκειμένου να καταστραφεί αυτό που δεν μπορεί να κατανοηθεί και που δημιουργεί πολλά προβλήματα σε αυτούς που τον παρατηρούν και προσπαθούν να τον κατανοήσουν. Και εδώ προκύπτει το μεγάλο ηθικό δίλημμα: καταστρέφουμε ό,τι δεν μπορούμε να ερμηνεύσουμε και ό,τι έρχεται σε αντίθεση με αυτά που ήδη γνωρίζουμε; Και αν δεχτούμε αυτό, τότε δεν βρισκόμαστε μπροστά στην παραδοχή ότι η ανθρώπινη γνώση έχει όρια που δεν μπορεί να υπερβεί, κάτι που μπορεί και να αποτελεί παραδοχή της ήττας της επιστημονικής κοινότητας, υπό την έννοια ότι το μεγαλύτερο κομμάτι αυτής δέχεται πως ο άνθρωπος μπορεί να κατακτήσει, μέσω της γνώσης του, ό,τι υπάρχει στον δικό του κόσμο αλλά και έξω από αυτόν;
ΤΑ ΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΓΝΩΣΗΣ
«Αν δεν μπορούμε να κατανοήσουμε κάτι, τότε το καταστρέφουμε;» Το ερώτημα αυτό κυριαρχεί στη σκέψη του Κρις, ο οποίος, όταν μεταφέρεται στον διαστημικό σταθμό, βιώνει την παραληρηματική κατάσταση των δύο εναπομεινάντων επιστημόνων του σταθμού, η οποία δημιουργείται εξαιτίας των «επισκεπτών» που έρχονται από τον ωκεανό του Σολάρις. Ποιοι είναι αυτοί οι επισκέπτες; Μήπως ο πλανήτης προσπαθεί, μέσω αυτών, να στείλει μήνυμα στην ανθρωπότητα και στην επιστήμη σχετικά με θέματα που παραβλέπει στην προσπάθειά της να ερμηνεύσει και να κατακτήσει ό,τι άγνωστο δεν έχει ακόμη αποκαλυφθεί και ερμηνευθεί; Μία παράβλεψη που οφείλεται κυρίως στην επιθετικότητα των επιστημονικών φιλοδοξιών (Μακεδόνας, 2021) και στις απόπειρες να εισβάλουν σε άγνωστους κόσμους – στον Σολάρις, εν προκειμένω – προκειμένου όχι μόνο να τον κατανοήσουν αλλά και να τον κατακτήσουν; Και αν δεν καταφέρνουν να τον κατακτήσουν, τότε τον καταστρέφουν;
Ο Κρις Κέλβιν, πριν αναχωρήσει για τον σταθμό, δηλώνει με ισχυρή πεποίθηση πως όλα περνούν από το χέρι του ανθρώπου. «Ο άνθρωπος μπορεί να κάνει την επιστήμη ηθική ή ανήθικη» αναφέρει, απαντώντας στο ερώτημα «αν η γνώση μπορεί να κατακτηθεί με κάθε κόστος». Και στο σημείο αυτό εγείρεται ένας ακόμη προβληματισμός: υπό ποιες συνθήκες μπορεί να κατακτηθεί η γνώση και μέχρι πού ο άνθρωπος μπορεί να μάθει, και πώς μαθαίνει τελικά;
Τα όρια της ανθρώπινης γνώσης αποτέλεσαν και αντικείμενο της καντιανής φιλοσοφίας, η οποία εστιάζει στην αίσθηση και τη νόηση. Στο Σολάρις, οι άνθρωποι βιώνουν την εμπειρία αλλά δεν μπορούν να την εξηγήσουν. Ο Καντ υποστήριζε πως η βιωμένη εμπειρία μπορεί να κατανοηθεί και να ερμηνευτεί αν υπαχθεί σε νοητικές κατηγορίες που a priori υφίστανται. Ανάμεσα σε αυτές υπάρχει η κατηγορία της αιτιότητας, η οποία νοηματοδοτεί τον χώρο και τον χρόνο μέσα στους οποίους τα φαινόμενα λαμβάνουν χώρα (Καρακώστας, 2024).
Τα όντα, οι επισκέπτες από τον Σολάρις, επιστρέφουν. Και επιστρέφουν για κάποιο λόγο: να ξυπνήσουν ενοχές, απωθημένες μνήμες του παρελθόντος των ηρώων, αλλά και ξεχασμένα, καταχωνιασμένα συναισθήματα που ο εγωκεντρισμός δεν άφησε να αναδυθούν στην επιφάνεια. Επιστρέφουν αποτελώντας έναν καθρέφτη των ηρώων και δίνοντας τη δυνατότητα σε αυτούς να κοιταχτούν σε αυτόν τον καθρέφτη και να αποκαλύψουν πτυχές της ύπαρξής τους και του εαυτού τους, τις οποίες απέφευγαν και οι οποίες τους απομάκρυναν τόσο από τον ίδιο τους τον εαυτό, όσο και από τους άλλους. Βάσει αυτής της αιτιότητας και του αποτελέσματός της πάνω στα υποκείμενα αποκτάται και η γνώση. Και αυτή τη γνώση κατακτά ο Κρις, ο οποίος στο στάδιο αυτό αναθεωρεί όλες τις προηγούμενες αντιλήψεις του, που διέπονταν από την ισχυρή πεποίθηση ότι η πρόοδος της ανθρωπότητας εξαρτάται από τα βήματα της επιστήμης. Μιας επιστήμης όμως, που φοβάται να διατυπώσει τολμηρές υποθέσεις, φοβάται να κάνει ριψοκίνδυνες εικασίες, τις οποίες στη συνέχεια να υποβάλει στην εμπειρική βάσανο, σε κριτική, και που πολλές φορές σκέφτεται συντηρητικά προκειμένου να ενεργεί με σύνεση και να διασώσει τη θεωρία της ενόψει αντίξοων για αυτήν φαινομένων. Η γνώση που αποκτά ο Κρις δεν αφορά τη φύση ή την ουσία του πλανήτη Σολάρις ως αντικειμένου, αλλά τα αποτελέσματα που το φαινόμενο αυτό επιφέρει στο υποκείμενο, καθιστώντας δυνατή μια μορφή αυτογνωσίας και ηθικής συνείδησης, εντός των ορίων της ανθρώπινης εμπειρίας.
ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΟ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΑΔΙΕΞΟΔΟ ΠΡΟΒΑΛΛΕΙ Η «ΠΟΙΗΣΗ»ΤΟΥ ΤΑΡΚΟΦΣΚΙ.
Και τα φαινόμενα εδώ, ο Ταρκόφσκι, με έναν πολύ εύστοχο και αποτελεσματικό τρόπο, τα αφήνει να ξεγλιστρήσουν από το πεδίο της επιστήμης, ανάγοντάς τα σε ένα βαθύτερο υπαρξιακό επίπεδο, όπου πρωταγωνιστής πλέον είναι η ίδια η ανθρώπινη οντότητα και ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζει τον Άλλον. Και αυτός ο Άλλος μπορεί να είναι μια πρωτόγνωρη επιστημονική αποκάλυψη που ανατρέπει ό,τι μέχρι τώρα έχει κατακτηθεί, ή μπορεί να είναι η διαπίστωση μιας λανθασμένης διαδρομής στην πορεία της επιστημονικής προόδου, όπου παραβλέφθηκε και ξεχάστηκε ένα απολύτως βασικό στοιχείο. Εκεί, στην προσπάθεια επέκτασης των συνόρων της γνώσης, ξεχάστηκε η υπαγωγή της στις βασικές κατηγορίες βάσει των οποίων δομείται ηθικά η ανθρώπινη οντότητα, όπως επίσης και αγνοήθηκε το γεγονός ότι δεν αρκεί μόνο να γνωρίζεις, αλλά πρέπει να ξέρεις και τι θα κάνεις αυτό που γνωρίζεις.
Το κρίσιμο σημείο με το οποίο βρίσκεται αντιμέτωπος ο Κέλβιν εντοπίζεται ακριβώς εδώ. Δεν περνά σε ένα νέο γνωστικό σχήμα, ούτε σε ένα διαφορετικό επιστημονικό παράδειγμα. Αντιθέτως, μετατοπίζεται σε μια υπαρξιακή και ηθική στάση απέναντι στο άγνωστο. Σε αυτό το άγνωστο, το οποίο η επιστήμη πασχίζει να ερευνήσει, συμπυκνώνονται όλοι οι θεμελιώδεις φόβοι του ανθρώπου: ο φόβος της θνητότητας, της αδυναμίας υπέρβασης του πεπερασμένου της ανθρώπινης ύπαρξης, ακόμη και όταν αυτή έρχεται αντιμέτωπη με την έννοια της αιωνιότητας μέσα στο άπειρο σύμπαν. Ο άνθρωπος μπορεί να συλλάβει νοητικά το άπειρο, γνωρίζει όμως ότι δεν μπορεί να το κατακτήσει ούτε να αναστείλει το πεπερασμένο της ύπαρξής του.
Εκεί, λοιπόν, όπου η επιστήμη θέτει τα ερωτήματα, φτάνει στο σημείο σύγκρουσης του επιστημονικού λόγου με τις υπαρξιακές αναζητήσεις του ανθρώπου -αναζητήσεις που συχνά συγγενεύουν με τη θεολογία. Το επιστημονικά αδιερεύνητο αρνείται να παραδεχτεί ότι τα όρια της ανθρώπινης γνώσης κάπου σταματούν. Ωστόσο, ακριβώς σε αυτό το σημείο η επιστήμη καλείται ενδεχομένως να στραφεί όχι προς το εξωτερικό αντικείμενο, αλλά προς τον ίδιο τον άνθρωπο, ο οποίος αποτελεί μια ανεξάντλητη πηγή γνώσης. Και εδώ παρεμβαίνει ο «ποιητής» της εικόνας Ταρκόφσκι. Αντί να οδηγήσει τον ήρωά του σε μια νέα γνωστική κατάκτηση, τον οδηγεί σε μια πράξη βαθιά ανθρώπινη: τον έρωτα. Ο Κέλβιν ξαναερωτεύεται τη γυναίκα του που έχει «επιστρέψει» από τον ωκεανό του Σολάρις, και μέσα από αυτή την εμπειρία δεν ερωτεύεται απλώς ένα πρόσωπο, αλλά, στην πραγματικότητα, την ίδια την αιωνιότητα. Η λύση δεν βρίσκεται στη γνώση, αλλά στη σχέση. Στην επαφή με τον άλλον. «Ο άνθρωπος χρειάζεται μόνο τον Άνθρωπο…Εμείς οι επισκέπτες σας είμαστε μέρος της συνείδησής σας . Ο Κρις φέρθηκε με ανθρωπιά σε μη ανθρώπινες συνθήκες» ακούμε την επισκέπτρια πρώην γυναίκα του Κρις να λέει.
Όπως εύστοχα παρατηρεί ο Antoine de Baecque, «ο κινηματογράφος του Ταρκόφσκι οικοδομείται σύμφωνα με τρεις μεγάλες κινήσεις: αναζήτηση, ανάμνηση, όνειρο. Κινήσεις προς το μέλλον, προς το παρελθόν και προς το εσωτερικό του εαυτού οδηγούν τα πρόσωπα. Στον σκηνοθέτη αρέσει να τις αναμιγνύει» (De Baecque, 1991). Στο Solaris, αυτές οι κινήσεις συνυφαίνονται, οδηγώντας τον ήρωα -και τον θεατή- όχι σε μια απάντηση, αλλά σε μια υπαρξιακή συμφιλίωση με το άγνωστο. Τον Άλλο που τον γνωρίζουμε μέσα από την καταβύθιση στον εαυτό μας αποκτώντας έτσι την επαφή μαζί του. Εκεί όπου η επιστημονική γνώση παραιτείται από την αξίωση της καθολικής ερμηνείας, αρχίζει η ανάγκη μιας άλλης στάσης απέναντι στο άγνωστο: όχι της κατάκτησης, αλλά της σχέσης.
Τα μεγάλης σε διάρκεια ζωγραφικά πλάνα σεκάνς εικαστικής ομορφιάς με σκηνικά που δεν περιβάλλουν απλά τους ανθρώπους αλλά μας αποκαλύπτουν αυτό που συμβαίνει μέσα τους, οι αργές κινήσεις της κάμερας προσδίδουν στον χώρο και τον χρόνο άλλες διαστάσεις που εναρμονίζονται με τον ρυθμό της εσωτερικής διαδρομής του ήρωά μας . Μιας στοχαστικής περιπετειώδους διαδρομής γεμάτης ρίσκα και δοκιμασίες. Μιας επίπονης, αλλά δελεαστικής διαδρομής, που ξεκινά από το υποκείμενο το οποίο έχει διανύσει σκοπέλους, επιχειρώντας να αποδράσει από τη βαλτωμένη πραγματικότητα που το καθηλώνει και το αλλοτριώνει (Σούμας, 2021). Πρόκειται για μια διαδρομή εσωτερικής εξερεύνησης και αναζήτησης, μέσα από την ταρκοφσκική οντολογική αναζήτηση της αλήθειας, του νοήματος της ύπαρξης, της καταγραφής του χρόνου και του θανάτου, καθώς και της σύλληψης της αιωνιότητας. Το Solaris είναι μία ταινία που αναδεικνύει την ανάγκη επαναπροσδιορισμού της θέσης του ατόμου μέσα στον ανθρώπινο κόσμο. Εκεί όπου η επιστήμη σιωπά, δεν ακολουθεί το κενό, αλλά η δυνατότητα μιας άλλης μορφής κατανόησης- μιας κατανόησης που θεμελιώνεται όχι στη γνώση, αλλά στην αγάπη, τη μνήμη και την ηθική ευθύνη απέναντι στον Άλλον.ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Διαμαντόπουλος, Δ., Αραμπατζής, Θ., Καρακώστας, Β., Κιντή, Β., 2023. Φιλοσοφία της Επιστήμης. Σημειώσεις μαθήματος «Φιλοσοφία Επιστήμης Ι», Πάτρα: Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο.
Καρακώστας, Β., 2024. Φιλοσοφία της Φυσικής, Χώρος και χρόνος, κβαντική θεωρία και πραγματικότητα, Αθήνα: Gutenberg.
Κιντή, Β., (2025). Σημειώσεις μαθήματος: Φιλοσοφία της Επιστήμης Ι. Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ).
Λεμ, Σ., 1984. Σολάρις, Αθήνα: Κάκτος.
Μακεδόνας, Ε., 2021. Η παγίδα της αναπαράστασης ή σύντομη πραγματεία για τον εγκλεισμό των ανθρώπων: το Σολάρις του ΣτάνισλαβΛεμ (1961) και Αντρέι Ταρκόφσκι (1972). Contemporary Lynx 2 (16), 2021.
Σούμας, Θ., 2021. Κινηματογραφικοί Δημιουργοί, Αθήνα: Αιγόκερως.
Ταρκόφσκι, Α., 1987. Σμιλεύοντας τον Χρόνο, μτφρ, Σεραφείμ Βελέντζας , Αθήνα: Νεφέλη.
De Baecque, A., 1991. Αντρέι Ταρκόφσκι: Μία ξενάγηση στο έργο του, μτφρ. Δώρα Δημητρούλια, Αθήνα: Γκοβοστής.H Καλλίτσα Βλάχου είναι εκπαιδευτικός, μέλος της Πανελλήνιας Ένωσης Κριτικών Κινηματογράφου (ΠΕΚΚ) και αντιπρόεδρος της Κινηματογραφικής Λέσχης Πετρούπολης. Είναι κάτοχος του Μεταπτυχιακού Διπλώματος (Master of Arts/MA) της Σχολής Ανθρωπιστικών Σπουδών του Ελληνικού Ανοιχτού Πανεπιστημίου στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα του Πανεπιστημίου Φιλοσοφία και Τέχνες (ΦΙΤ), στα πλαίσια του οποίου εκπόνησε τη διπλωματική της εργασία με τίτλο: «Κινηματογραφικά είδη και κινήματα, ως αντανακλάσεις του κοινωνικού τους πλαισίου. Μετεξέλιξη αυτών, φτάνοντας στον κοινωνικό κινηματογράφο του σήμερα». Φοιτά στο Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης και της Τεχνολογίας» του Τμήματος Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ). Έχει παρακολουθήσει με επιτυχία τα παρακάτω Προγράμματα Συμπληρωματικής Εκπαίδευσης στο ΕΚΠΑ: «H Eπαναστατημένη Nεολαία των Σίξτις», «Κινηματογραφική Γραφή: Αφήγηση και Ύφος», «Πρακτικές Ασκήσεις Δημιουργικής Γραφής» και «Κινηματογράφος: Ιστορία, Πρακτικές και Βασικές Αρχές Σκηνοθεσίας». Έχει παρακολουθήσει με επιτυχία το ετήσιο πρόγραμμα Επιμόρφωσης με τίτλο: «Ειδική Αγωγή» στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας –Κέντρο Επιμόρφωσης και Δια Βίου Μάθησης καθώς και το Πρόγραμμα στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς στο τμήμα Οικονομικής Επιστήμης με τίτλο: «Διοίκηση της Εκπαίδευσης». Είναι κάτοχος Διπλώματος Διετούς Μετεκπαίδευσης στη Γενική Αγωγή, Πτυχίου της σχολής Επιστημών της Αγωγής του Παιδαγωγικού τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Κρήτης και Πτυχίου Παιδαγωγικής Ακαδημίας Ψυχικού.
