InScience Magazine

Author: Βασίλης Λεμπέσης

  • Παρουσίαση του βιβλίου «Η δίκη του Γαλιλαίου»

    Παρουσίαση του βιβλίου «Η δίκη του Γαλιλαίου»

    To InScience σας παρουσιάζει το βιβλίο «Η ΔΙΚΗ ΤΟΥ ΓΑΛΙΛΑΙΟΥ». Συμμετέχουν ο συγγραφέας Κώστας Γαβρόγλου Ομότιμος Καθηγητής του Πανεπιστημίου της Αθήνας, ο Θόδωρος Αραμπατζής, Καθηγητής Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας και ο Κωνσταντίνος Ταμπάκης, Κύριος Ερευνητής στην Ιστορία των Επιστημών και της Τεχνολογίας στο Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών. Η παρουσίαση διοργανώθηκε την Πέμπτη 8 Μαΐου 2025.

    Περίληψη:

    Μέσα από τη συζήτηση με τους δύο συνομιλητές, θα γίνει ένας σχολιασμός της περιόδου από τις πρώτες τηλεσκοπικές ανακαλύψεις του Γαλιλαίου το 1609 μέχρι και την ολοκλήρωση της Δίκης το 1633. Στόχος είναι η ανάδειξη του πλαισίου στο οποίο διαδραματίζονται οι επιστημονικές, φιλοσοφικές, θεολογικές, πολιτικές και ιδεολογικές διαμάχες της εποχής, που καταλήγουν στη Δίκη.

    Το βιβλίο περιέχει, επίσης, και ένα κεφάλαιο για τη Ζωή της Δίκης μετά τη Δίκη, στο οποίο σκιαγραφούνται οι σημαντικότερες εξελίξεις στη διάρκεια των 350 ετών από το τέλος της Δίκης, όταν πολλοί λόγιοι θέλησαν να υπερασπιστούν τον Γαλιλαίο, ενώ άλλοι θέλησαν να επιχειρηματολογήσουν πως η Εκκλησία έπραξε καλώς.

    Στο βιβλίο προβάλλεται η θέση πως το πρόβλημα για την Καθολική Εκκλησία δεν ήταν τόσο η θεολογικά αιρετική άποψη της κίνησης της Γης, όσο το ό,τι, μία νέα κοσμολογία, θα οδηγούσε σε ένα νέο τρόπο θέασης της φύσης. Και τότε ο αριστοτελισμός, ο οποίος είχε ήδη δεχτεί πολλά πυρά, θα κατέρρεε. Μαζί του, θα κατέρρεε και το σύστημα ιδεών που αποτελούσε το υπόβαθρο της τεράστιας κοινωνικής εξουσίας των φιλοσόφων και θεολόγων. Οι αστρονόμοι, οι μαθηματικοί, και οι τεχνίτες, θα άρχιζαν να διαδραματίζουν κυρίαρχο ρόλο. Θα άλλαζαν οι κοινωνικοί συσχετισμοί, με νέες κοινωνικές διαστρωματώσεις. Αυτά ήθελε να αποφύγει η εκκλησιαστική εξουσία τον 17ο αιώνα, και οι παραδοσιακές ερμηνείες των Γραφών τής έδιναν το καλύτερο άλλοθι για να μην αλλάξει η τάξη των πραγμάτων.

    ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ

    Ο Κώστας Γαβρόγλου γεννήθηκε το 1947 στην Κωνσταντινούπολη, όπου και ολοκλήρωσε τις εγκύκλιες σπουδές του. Συνέχισε τις σπουδές του στην Αγγλία, στα Πανεπιστήμια Lancaster, Cambridge και στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου (Imperial College) από όπου και έλαβε το διδακτορικό του στη θεωρητική φυσική.

    Εργάστηκε στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, στα πανεπιστήμια Βοστώνης, Harvard, MIT, Cambridge, Pennsylvania και Istanbul Technical University, στο ΕΜΠ και στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

    Σήμερα είναι ομότιμος καθηγητής ιστορίας των επιστημών του Πανεπιστημίου Αθηνών.

    Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα είναι η ιστορία της φυσικής και της χημείας του 19ου και 20ού αιώνα. Μερικά από τα βιβλία του είναι Neither Physics nor Chemistry: A history of quantum chemistry (μαζί με την Ana Simoes) (M.I.T. Press, 2011), History of Artificial Cold: Scientific, Technological and Cultural Aspects (Springer Publishers, 2014), Τα Κοινά της Παιδείας: σκέψεις για το παρελθόν και μέλλον του κυβερνητικού εγχειρήματος της αριστεράς, (Θεμέλιο 2021).

    Από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης κυκλοφορούν τα βιβλία «Το παρελθόν των επιστημών ως ιστορία (2004)», «Το Πανεπιστήμιο Αθηνών και η Ιστορία του 1837-1937» (μαζί με τον Βαγγέλη Καραμανωλάκη και τη Χάιδω Μπάρκουλα), ενώ μαζί με τον Θόδωρο Αραμπατζή επιμελήθηκαν τα βιβλία «Ο Αϊνστάιν και η Σχετικότητα» (2005) και «Η κρίση στη φυσική και η Δημοκρατία της Βαϊμάρης – Η πολιτισμική ιστορία της κβαντικής θεωρίας» (2012).

    Το 2020 έλαβε το βραβείο Gustav Neuenschwander της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Ιστορίας των Επιστημών για το σύνολο του έργου του.

    Το 2015 εκλέχθηκε βουλευτής Επικρατείας του ΣΥ.ΡΙ.Ζ.Α. και την περίοδο 2016-2019 διετέλεσε Υπουργός Παιδείας, Έρευνας και Θρησκευμάτων.

    Ερωτήσεις

    1:01:28 – Χρησιμοποιήθηκαν για τη συγγραφή του βιβλίου πηγές που δεν είχαν αξιοποιηθεί έως σήμερα στη βιβλιογραφία;

    1:03:09 – Ο Γαλιλαίος στις εργασίες του παραπέμπει σε αρχαίες πηγές για τις οποίες πίστευε πως πιθανόν να στήριζαν τα συμπεράσματα του;

    1:04:42 – Το έργο του Γαλιλαίου «έφτασε» στην Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία; Αν ναι, ποια ήταν η αντίδραση της;

    1:08:32 – Στη συζήτηση έγινε αρκετές φορές αναφορά στο Τάγμα των Ιησουιτών. Τα υπόλοιπα Τάγματα της Καθολικής Εκκλησίας έμεναν μακρυά από από τις επιστημονικές αντιπαραθέσεις;

    1:10:55 – Πώς ακριβώς αντέδρασε η ευρωπαϊκή διανόηση στην καταδίκη του Γαλιλαίου;

    1:15:00 – Μετά το πέρας της δίκης η στάση του Γαλιλαίου μπορεί να θεωρηθεί μετάνοια ή στρατηγική υποχώρηση;

    ​​1:17:12 – Ο Γαλιλαίος συχνά παρουσιάζεται σαν μια ατομικότητα απέναντι σε ένα σύστημα εξουσίας. Εάν τον δούμε όμως, όπως μας προτείνει ο Μπιατζόλι ή ο Φαγιεράμπεντ, σαν κομμάτι ενός άλλου συστήματος της αυλής των Μεδίκων και κατά συνέπεια ως μέρος του λόγου μιας αναδυόμενης αστικής τάξης μπορεί να μας προσδώσει μια νέα οπτική της δίκης.

    1:19:12 – Υπάρχει κάποια αναφορά σε σκέψεις του Γαλιλαίου να εγκαταλείψει την Ιταλία πριν τη δίκη;

    1:20:13 – Ο κ. Γαβρόγλου αναφέρθηκε σε έναν Borgia, ο οποίος έγραψε επιστολή εναντίον του Πάπα. Ήταν ο Caspar Borgia, ένας εκ των τριών της επιτροπής που δεν υπέγραψε την καταδίκη;

    1:22:11 – Με αφορμή την αναφορά του κ Γαβρόγλου ότι ο Γαλιλαίος ήταν «καβγατζής» και ότι δεν είχε νόημα να μην αξιοποιήσει την υποστήριξη των Ιησουιτών. Υπάρχει περίπτωση, εν μέρει, να οφείλεται στο ότι οι Ιησουίτες ενίσχυαν το κύρος των Μαθηματικών, ενώ ο Γαλιλαίος ήθελε να θεωρηθεί Φιλόσοφος;

    1:25:19 – Τελικά, ήταν μια δίκαιη δίκη;

  • Ο ΒΟΜΒΙΣΤΗΣ ΚΑΙ Ο ΣΤΡΑΤΗΓΟΣ

    Ο ΒΟΜΒΙΣΤΗΣ ΚΑΙ Ο ΣΤΡΑΤΗΓΟΣ

    ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ

    ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΤΡΑΧΑΝΑΣ
    Ο ΒΟΜΒΙΣΤΗΣ ΚΑΙ Ο ΣΤΡΑΤΗΓΟΣ
    Ιστορώντας την κβαντική επανάσταση 1900 – 2025

     

    ISBN 978-618-230-102-9
    Διαστάσεις: 17 x 24 cm
    Αριθμός σελίδων: 360
    Τιμή: € 15
    Έτος έκδοσης: 2025Περιγραφή

    Κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, το είδος µας προχώρησε σε πρωτοφανείς τεχνολογικές πρωτοβουλίες µε τις οποίες επιχείρησε να ελέγξει τη φύση. Δηµιουργώντας παραποτάµια αναχώµατα, τεράστιες αγροτικές µονάδες µε µονοκαλλιέργειες και άλλες παρόµοιας κλίµακας κατασκευές προσπαθούµε και σήµερα να αναδιαµορφώσουµε τη φύση µε βάση τις δικές µας αποκλειστικά ανάγκες – σε τέτοιον βαθµό, µάλιστα, που φαίνεται ότι, στο τέλος, µπορεί και να την καταστρέψουµε. Στο βιβλίο αυτό, ο βιολόγος Ροµπ Νταν υποστηρίζει πως τίποτα δεν θα µπορούσε να απέχει περισσότερο απ’ την αλήθεια: αντί να αναρωτιόµαστε αν η φύση θα καταφέρει να επιβιώσει από εµάς, θα ήταν προτιµότερο να διερωτηθούµε αν θα επιβιώσουµε εµείς από αυτήν. Παρά τις καλύτερες –ή τις χειρότερες– προσπάθειές µας να θέσουµε υπό έλεγχο τον βιολογικό κόσµο, η ζωή έχει τους δικούς της κανόνες, τους οποίους καµιά ανθρώπινη παρέµβαση δεν µπορεί ν’ αλλάξει.

    Ρίχνοντας άπλετο φως σε αρκετούς θεµελιώδεις νόµους της οικολογίας, της εξέλιξης και της βιογεωγραφίας, ο Νταν µάς δείχνει για ποιους λόγους τη ζωή δεν µπορεί να τη σταµατήσει κανείς. Οργανώνουµε τις καλλιέργειές µας σε χωράφια αποκλειστικά µε ένα είδος, µόνο και µόνο για ν’ ανακαλύψουµε ότι µια νέα µορφή ζωής έχει ήδη εµφανιστεί και τους επιτίθεται. Απορρίπτουµε τα τοξικά µας απόβληtα κι αµέσως βλέπουµε ότι τα έχουν αποικήσει διάφοροι µικροοργανισµοί. Ακόµα και στο µετρό του Λονδίνου είδαµε να εµφανίζεται ένα νέο είδος κουνουπιού ικανό να εκµεταλλεύεται το φαινοµενικά αφιλόξενο περιβάλλον του. Τη ζωή δεν θα την καταστείλουν ούτε τα τελειότερα σχέδιά µας. Αντίθετα, ο Νταν µάς εξηγεί ότι εκείνο που πράµατι διακυβεύεται είναι το δικό µας µέλλον. Η Φυσική ιστορία του µέλλοντος θέτει εντελώς νέα πρότυπα για να κατανοήσουµε την ποικιλοµορφία της ζωής στον πλανήτη µας, αλλά και το πεπρωµένο του ίδιου του ανθρώπινου είδους.Ο Στέφανος Τραχανάς διδάσκει, μεταξύ άλλων, κβαντική φυσική και διαφορικές εξισώσεις στο τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου Κρήτης από το 1983 έως σήμερα. Από το 1986 και μετά είναι μέλος του επιστημονικού προσωπικού του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ), και η διδασκαλία του στο τμήμα Φυσικής προσφέρεται δωρεάν.

    Είναι συγγραφέας έντεκα πανεπιστημιακών συγγραμμάτων στα παραπάνω πεδία, καθώς και των βιβλίων Το φάντασμα της όπερας: Η επιστήμη στον πολιτισμό μας και Το αμάρτημα της Εύας: Φυσική κάτω από τ’ άστρα και δημιουργική μάθηση, Ο κύκλος: επιστήμη και δημοκρατία σε ανήσυχους καιρούς, τα οποία απευθύνονται στο ευρύτερο κοινό. Το βιβλίο του An Introduction to Quantum Physics κυκλοφόρησε το 2018 από τον εκδοτικό οίκο Wiley. Υπό έκδοση για το 2025 βρίσκεται επίσης το βιβλίο του Κβαντομηχανική Λυκείου: Για τη χαρά της ανακάλυψης, το οποίο απευθύνεται κυρίως σε εκπαιδευτικούς και ανήσυχους μαθητές.

    Το 2003 ανακηρύχθηκε σε επίτιμο διδάκτορα του Πανεπιστημίου Κρήτης, ενώ το 2012 του απονεμήθηκε το Εθνικό Βραβείο Εξαίρετης Πανεπιστημιακής Διδασκαλίας εις μνήμην Ξανθόπουλου – Πνευματικού. Για το σύνολο της προσφοράς του τιμήθηκε το 2015 με τον Ανώτερο Ταξιάρχη του Φοίνικα της Ελληνικής Δημοκρατίας.

    Το 2022, το τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου Κρήτης έδωσε το όνομά του σε ένα από τα αμφιθέατρά του, ενώ το 2023 ο Δήμος Ηρακλείου τού απένειμε το Βραβείο Ηθικής Τάξεως της πόλης και το ΙΤΕ τον τίτλο του Διακεκριμένου Μέλους του.

    Ως ιδρυτικό μέλος και διευθυντής των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης (ΠΕΚ) του ΙΤΕ μέχρι το 2013, είχε τη βασική ευθύνη για τη δημιουργία του πρώτου πανεπιστημιακού εκδοτικού οίκου της χώρας. Τα τελευταία χρόνια, το ενδιαφέρον του στράφηκε στα ανοικτά διαδικτυακά μαθήματα και τους νέους δρόμους που αυτά ανοίγουν για την εξίσωση των ευκαιριών στην ποιοτική εκπαίδευση. Πιστεύοντας ότι η χώρα μας δεν μπορεί να μείνει έξω από τις επαναστατικές αλλαγές που συντελούνται αλλού σε αυτό το θέμα, πήρε την πρωτοβουλία για την ίδρυση του Κέντρου Ανοικτών Διαδικτυακών Μαθημάτων Mathesis –ενός αυτόνομου και αυτοχρηματοδοτούμενου τμήματος των ΠΕΚ– στο οποίο και προσφέρει εθελοντικά την εργασία του τόσο ως διευθυντής του όσο και ως δάσκαλος ή συγγραφέας. Η επιτυχία του «πειράματος» είναι το προσωπικό του στοίχημα για τα επόμενα χρόνια.

  • ΧΡΙΣΤΟΣ ΠΑΠΑΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΣ: ΕΝΑΣ ΓΙΓΑΝΤΑΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΙ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΤΟΠΟΛΟΓΙΑ

    ΧΡΙΣΤΟΣ ΠΑΠΑΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΣ: ΕΝΑΣ ΓΙΓΑΝΤΑΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΙ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΤΟΠΟΛΟΓΙΑ

    Θεοφάνης Γραμμένος,

    Αναπλ. Καθηγητής Εφαρμοσμένων Μαθηματικών, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

    Ο διεθνούς φήμης μαθηματικός, που ουσιαστικά λόγω των αριστερών φρονημάτων του αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την πατρίδα του το 1949 και να μεταβεί στο Πρίνστον, παρέμεινε άγνωστος στο ευρύ ελληνικό κοινό αλλά υπήρξε πολύ περισσότερο γνωστός στο αμερικανικό κοινό που τον γνώρισε ως «Papa». Μέχρι τον θάνατό του το 1976,  έζησε μια ασκητική ζωή ολότελα αφιερωμένη στη μαθηματική έρευνα  χωρίς να δημιουργήσει δική του οικογένεια, ενώ διακρίθηκε στα Μαθηματικά διεθνώς για το έργο του και κυρίως για την απόδειξη τριών θεωρημάτων («the big theorems») της τοπολογίας ώστε δικαίως να θεωρείται σήμερα ένας από τους σπουδαιότερους μαθηματικούς του 20ου αιώνα.Η ΖΩΗ ΤΟΥ

    Ο Χρίστος Παπακυριακόπουλος γεννήθηκε στο Χαλάνδρι Αττικής τον Ιούνιο του 1914 ως ο μεγαλύτερος από τους δύο γιούς της εύπορης οικογένειας του Δημήτρη Παπακυριακόπουλου και της Ζωής Λίτσα. Μετά την αποφοίτησή του από το Βαρβάκειο, στο οποίο έχει περάσει μετά από εξετάσεις,  περνά από τους πρώτους στη Σχολή Πολιτικών Μηχανικών του Ε.Μ.Π.  όπου έρχεται σε επαφή με τον καθηγητή Ανωτέρων Μαθηματικών και σπουδαίο μαθηματικό Νικόλαο Κριτικό. Ο τελευταίος,  αναγνωρίζοντας την κλίση, το ταλέντο και το πάθος του φοιτητή του για τα Μαθηματικά, τον παροτρύνει  και τελικά τον πείθει να μετεγγραφεί στη Μαθηματική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών από όπου ο Παπακυριακόπουλος αποφοιτά το 1938 με «άριστα». Στη διάρκεια των σπουδών του, ο Παπακυριακόπουλος μελετά με προσωπική του πρωτοβουλία το σύγγραμμα τοπολογίας των Pavel Alexandrov και Heinz Hopf και παρακολουθεί το ερευνητικό σεμινάριο του καθηγητή Παναγιώτη Ζερβού, ενώ αρχίζει να επικεντρώνεται σε θέματα γεωμετρικής τοπολογίας εμπνευσμένος από την εργασία του Ν. Κριτικού με τίτλο «Το θεώρημα του Jordan περί επιπέδων κλειστών γραμμών» που έχει δημοσιευτεί στο Δελτίο της Ελληνικής Μαθηματικής Εταιρείας το 1936. Το 1937 αλληλογραφεί με τον Κ. Καραθεοδωρή (Σπανδάγος, 2008) και του στέλνει την εργασία του για τις κλειστές καμπύλες Jordan, ενώ ως τελειόφοιτος συγγράφει δύο εργασίες τις οποίες δημοσιεύει στο Δελτίο της Ελληνικής Μαθηματικής Εταιρείας το 1938 (βλ. κατάλογο επιστημονικών δημοσιεύσεων του Χ. Παπακυριακόπουλου στο τέλος του άρθρου). Τη διετία 1939-1940 εργάζεται ως άμισθος βοηθός του Ν. Κριτικού στην Α΄ Έδρα Ανωτέρων Μαθηματικών του Ε.Μ.Π., ενώ σύντομα καλείται να υπηρετήσει τη στρατιωτική θητεία του και πολεμά ως στρατιώτης στο αλβανικό μέτωπο. Τον Οκτώβριο 1941 διορίζεται, μετά από εισήγηση του Ν. Κριτικού, ως έκτακτος άμισθος επιμελητής με διετή θητεία (που παρατείνεται μέχρι το 1945), ενώ παράλληλα και κάτω από δύσκολες συνθήκες συνεχίζει  στη Μαθηματική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών την εκπόνηση της διδακτορικής διατριβής του με θέμα «Περί μίας νέας μεθόδου αποδείξεως του αναλλοιώτου των ομολογικών συμπλεγμάτων ενός συμπλόκου», την οποία ολοκληρώνει το 1943 και αναγορεύεται διδάκτωρ των Μαθηματικών με εισηγητή τον Παναγιώτη Ζερβό, σύμβουλο τον Νικόλαο Κριτικό, και με σύσταση του Κ. Καραθεοδωρή (Λαμπροπούλου & Νικολακοπούλου, 2014). Η πρωτοτυπία της διατριβής του έγκειται, μεταξύ άλλων, στην εντελώς διαφορετική αποδεικτική μεθοδολογία από εκείνη την οποία εισήγαγαν για τη μελέτη της τοπολογίας τρισδιάστατων πολλαπλοτήτων οι Herbert Seifert και William Threlfall το 1934 σε ένα από τα πρώτα συγγράμματα αλγεβρικής τοπολογίας που κυκλοφόρησαν διεθνώς, το Lehrbuch der Topologie. Η διατριβή του Παπακυριακόπουλου είναι η πρώτη ελληνική διατριβή στην Τοπολογία και, ειδικότερα, η πρώτη ελληνική εργασία στην αλγεβρική τοπολογία.

    Ο Χρίστος Παπακυριακόπουλος υπήρξε ένας πολύ προοδευτικός άνθρωπος που εμπνεόταν από αριστερές ιδέες. Στο δημοψήφισμα του 1935 ψηφίζει κατά της επανόδου του Γεωργίου Β΄, ενώ στη διάρκεια της Κατοχής γίνεται ενεργό μέλος της Αντίστασης εντασσόμενος στο εαμικό κίνημα (στην οργάνωση του ΕΑΜ στο ΕΜΠ, όπως και ο Νικόλαος Κριτικός) και μετατρέποντας το σπίτι του σε τόπο συνεδριάσεων και καταφύγιο διωκόμενων αντιστασιακών (Λαμπροπούλου & Νικολακοπούλου, 2014). Συμμετέχει στο μεγάλο συλλαλητήριο στις 3 Δεκεμβρίου 1944 στην Αθήνα και στις 25 Δεκεμβρίου, ακολουθώντας τον ΕΛΑΣ, εγκαταλείπει την Αθήνα και καταλήγει στον Παλαμά Καρδίτσας όπου διδάσκει αριθμητική στο μονοθέσιο δημοτικό σχολείο. Τον Σεπτέμβριο  1944 ο αδελφός του σκοτώνεται στη βόρεια Ιταλία πολεμώντας με την Ταξιαρχία Ρίμινι. Μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας, τον Φεβρουάριο 1945, επιστρέφει στην Αθήνα, ενώ στις 16 Ιουλίου 1945 απολύεται από το Ε.Μ.Π. ως στιγματισμένος κομμουνιστής και λόγω της συμμετοχής του στην εαμική αντίσταση. Όμως στα τέλη του Οκτωβρίου 1945, ο τότε πρύτανης του ΕΜΠ Θ. Βαρούνης, ο οποίος έχει αναλάβει πρυτανικά καθήκοντα στη θέση του Νικολάου Κιτσίκη που έχει απολυθεί επίσης λόγω της συμμετοχής του στο ΕΑΜ, ανακαλεί την απόλυση του Παπακυριακόπουλου επειδή τον θεωρεί απαραίτητο για το Ίδρυμα. Ωστόσο, η Ασφάλεια παρακολουθεί τον Παπακυριακόπουλο και, καθώς το κλίμα γίνεται ολοένα και πιο βαρύ και προκειμένου να αποφύγει την οριστική απόλυσή του, υποβάλλει την παραίτησή του το 1946. Την ίδια χρονιά απολύονται οριστικά από το Πολυτεχνείο λόγω των αριστερών φρονημάτων και της αντιστασιακής δράσης τους ο Νικόλαος Κριτικός, καθώς επίσης ο σπουδαίος θεωρητικός φυσικός Αχιλλέας Παπαπέτρου και ο αρχιτέκτων Ιωάννης Δεσποτόπουλος.

    Στα 1947, ο Παπακυριακόπουλος αποφασίζει να επικοινωνήσει με τον Αμερικανό τοπολόγο, μαθητή του Solomon Lefschetz, και καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον στις ΗΠΑ, Ralph Fox, στον οποίο στέλνει μια απόδειξη του Λήμματος του Dehn. Αν και ο Fox εντοπίζει κάποιο σφάλμα στην απόδειξη του Παπακυριακόπουλου, εντυπωσιάζεται από τις μαθηματικές ικανότητές του και το 1948 τον προσκαλεί στο Τμήμα Μαθηματικών του Πρίνστον σε μια ερευνητική θέση χωρίς διδακτικά καθήκοντα. Πράγματι, ο Παπακυριακόπουλος ταξιδεύει στις ΗΠΑ το 1949. Λίγο καιρό μετά την αναχώρησή του και μέσω της ελληνικής πρεσβείας στην Ουάσινγκτον, η Ασφάλεια τον καταγγέλλει στις αμερικανικές αρχές ως «επικίνδυνο κομμουνιστή» ζητώντας την απέλασή του, αλλά με τη στήριξη του Πανεπιστημίου του Πρίνστον η απέλαση αποτρέπεται (Δοξιάδης, 2004). Το 1950 πεθαίνει η μητέρα του και το 1952 ο πατέρας του για την κηδεία του οποίου επιστρέφει στην Ελλάδα για τελευταία φορά[1]. Τότε συντάσσει και τη διαθήκη του με την οποία, από τη μεγάλη αγάπη που έτρεφε προς το ΕΜΠ, το καθιστά γενικό κληρονόμο του ζητώντας να περιέλθει σε αυτό «άπασα η κινητή και ακίνητη περιουσία του» (Λαμπροπούλου & Νικολακοπούλου, 2014).

    Ο Παπακυριακόπουλος, ο οποίος στο μεταξύ είναι γνωστός στη μαθηματική κοινότητα ως «Papa», ζει στο Πρίνστον μια πραγματικά ασκητική ζωή. Εργάζεται στο γραφείο του πολλές ώρες κάθε μέρα από τις 8.30 π.μ. μέχρι αργά το βράδυ, ακολουθώντας ένα πολύ αυστηρό πρόγραμμα μελέτης και έρευνας υπό τους ήχους της μουσικής του αγαπημένου του Βάγκνερ, είναι εσωστρεφής και απόμακρος, μοιράζεται δύσκολα τις ιδέες του, είναι απρόθυμος να αναλάβει οποιαδήποτε διδακτικά και διοικητικά καθήκοντα με αποτέλεσμα να μην έχει φοιτητές, δεν συνδέεται με κανέναν έξω από το εργασιακό περιβάλλον του, και γενικά διάγει έναν σπαρτιατικά λιτό βίο χωρίς παρέες και με ελάχιστους φίλους. Λέγεται ότι έζησε επί 25 χρόνια στο ίδιο μικρό δωμάτιο ξενοδοχείου στο οποίο κατέλυσε όταν έφθασε στις ΗΠΑ. Ο Παπακυριακόπουλος έχει ήδη γίνει ένας θρύλος στο Πρίνστον. Το 1954, σε επίσκεψή του στο Ινστιτούτο Προχωρημένων Σπουδών (IAS) ο Einstein ζητά να τον γνωρίσει, ενώ την ίδια χρονιά  δεν αποδέχεται την πρόταση του Κ. Παπαϊωάννου, καθηγητή Εφαρμοσμένης Μηχανικής στο ΕΜΠ, να επιστρέψει στην Ελλάδα (Λαμπροπούλου & Νικολακοπούλου, 2014). Από τον Ιούνιο 1955 έως τον Σεπτέμβριο 1958 ο Παπακυριακόπουλος εκλέγεται μέλος του IAS, όπου από τον Σεπτέμβριο 1958 έως τον Σεπτέμβριο 1959 προάγεται σε Ερευνητικό Συνεργάτη (Research Associate), στη συνέχεια έως τον Σεπτέμβριο 1962 σε Κύριο Ερευνητικό Συνεργάτη (Senior Research Associate), και από το 1962 έως το 1976 σε Κύριο Ερευνητή Μαθηματικό (Senior Research Mathematician) (Λαμπροπούλου & Νικολακοπούλου, 2014).  Το 1961, ο Νικόλαος Κριτικός, εκφράζοντας και τη βούληση άλλων καθηγητών Μαθηματικών του ΕΜΠ, προτείνει με επιστολή του στον Παπακυριακόπουλο να επιστρέψει στην Ελλάδα και να καταλάβει τη θέση του πρώτου στο ΕΜΠ, αλλά ο Παπακυριακόπουλος αρνείται ευγενικά προκειμένου να αφιερωθεί στο ερευνητικό έργο του στο Πρίνστον (Λαμπροπούλου & Νικολακοπούλου, 2014). Τον Σεπτέμβριο 1964, με εισήγηση του καθηγητή Κ.Παπαϊωάννου, εκλέγεται  αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών (Σπανδάγος, 2008). Το 1977 η Ελληνική Μαθηματική Εταιρεία του αφιερώνει τον 18ο Τόμο του Δελτίου της, καθώς και το 7ο Βαλκανικό Συνέδριο Μαθηματικών που διεξάγεται στο ΕΜΠ το 1983. Το 2000, το Συνέδριο Μαθηματικής Ανάλυσης και Εφαρμογών που διεξήχθη στο ΕΜΠ είναι επίσης αφιερωμένο στον Χρίστο Παπακυριακόπουλο, ενώ το 2008 ο Τομέας Μαθηματικών του ΕΜΠ οργανώνει στη μνήμη του το 8ο Συνέδριο Άλγεβρας, Θεωρίας Αριθμών και Εφαρμογών. Το 2014, ο Τομέας Μαθηματικών του ΕΜΠ διοργανώνει ημερίδα για τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Παπακυριακόπουλου με ομιλητές, μεταξύ άλλων, τον Δημήτρη Χριστοδούλου τον Μιχάλη Δαφέρμο, και τον Louis H. Kauffman. Ίσως η σπουδαιότερη παρακαταθήκη του Παπακυριακόπουλου να είναι το Κληροδότημα Χρίστου Παπακυριακόπουλου, το οποίο ιδρύθηκε στη βάση της διαθήκης του. Πράγματι,  με μια σειρά αποφάσεων της Συγκλήτου του ΕΜΠ (1998, 2002, και 2008) έχει αποφασιστεί  τα έσοδα του Κληροδοτήματος  να διατίθενται από τον Τομέα Μαθηματικών του ΕΜΠ για (α) Βράβευση προπτυχιακών φοιτητών για την επίδοσή τους στα Μαθηματικά, (β) Υποτροφίες σε υποψήφιους διδάκτορες του Τομέα Μαθηματικών («Υποτροφίες Χρίστου Παπακυριακόπουλου») (γ) Διεξαγωγή συνεδρίων ή ημερίδων στη μνήμη του Χ. Παπακυριακόπουλου, (δ) Πρόσκληση επιστημόνων διεθνούς κύρους για σειρά διαλέξεων και σεμιναρίων, (ε) Κάλυψη δαπανών για τη μετάφραση ή/και έκδοση βιβλίων, (στ) Οποιονδήποτε σκοπό που αποβλέπει στην ενίσχυση ή βελτίωση του ερευνητικού ή διδακτικού έργου του Τομέα Μαθηματικών.

    Το 1976 ο Χρίστος Παπακυριακόπουλος προγραμματίζει να επισκεφθεί την Ελλάδα για πρώτη φορά μετά το 1952. Όμως δεν θα προλάβει, καθώς στις 29 Ιουνίου, σε ηλικία 62 ετών, φεύγει από τη ζωή από καρκίνο του στομάχου. Οι στάχτες του είναι θαμμένες στο Πρίνστον.

    Ο Χρίστος Παπακυριακόπουλος με τη μητέρα και τη γιαγιά του στα 1948 (Σπανδάγος, 2008).

    ΤΟ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟ ΕΡΓΟ

    Πρέπει ευθύς εξαρχής να τονιστεί ότι το σύνολο του ερευνητικού έργου του Παπακυριακόπουλου διακρίνεται για τη μαθηματική αρτιότητά του. Το κύριο ερευνητικό ενδιαφέρον του εστιαζόταν στη χαμηλοδιάστατη (ή γεωμετρική) τοπολογία, δηλαδή στη μελέτη πολλαπλοτήτων ή γενικότερα τοπολογικών χώρων διάστασης μικρότερης ή ίσης του 4, με έμφαση στις τρεις διαστάσεις.  Παρακολουθώντας τα μαθήματα των καθηγητών Ralph Fox και Norman Steenrod, συγγράφει την πρώτη του εργασία με τίτλο On the ends of knot groups που δημοσιεύεται το 1955. Το κύριο αποτέλεσμα που αποδεικνύεται σε αυτήν είναι πως «αν ισχύει η ασφαιρικότητα των κόμβων, τότε μια ομάδα κόμβων έχει ένα ή δύο πέρατα αναλόγως του αν ο κόμβος είναι αλγεβρικά δεμένος ή είναι λυμένος (unknotted)». Το 1957 δημοσιεύει τρεις εργασίες, μία περί στερεών τόρων (On solid tori)[2] στην οποία αποδεικνύει τρία θεωρήματα ένα από τα οποία είναι το πλέον διάσημο θεώρημα του βρόχου[3], μία εργασία περί των περάτων των θεμελιωδών ομάδων 3-πολλαπλοτήτων με σύνορο (On the ends of the fundamental groups of 3-manifolds with boundary) στην οποία απαντά αυστηρά στο ερώτημα περί του πότε ο αριθμός των περάτων μιας συμπαγούς 3-πολλαπλότητας[4] με σύνορο, της οποίας οι συνιστώσες είναι προσανατολίσιμες κλειστές επιφάνειες θετικού γένους, είναι 1, 2, ή άπειρα, και ακόμη μία εργασία περί του Λήμματος του Dehn και της ασφαιρικότητας κόμβων (On Dehn’s Lemma and the asphericity of knots), την οποία έχει αφιερώσει στον Νικόλαο Κριτικό, και όπου αποδεικνύει το Λήμμα του Dehn και το θεώρημα της σφαίρας. Λόγω της ιδιαίτερης σπουδαιότητας που έχει το Λήμμα του Dehn για την Εικασία του Poincaré[5] αλλά και γενικότερα για τη γεωμετρική τοπολογία, κρίνεται σκόπιμο να αναφερθούμε συνοπτικά σε αυτό (βλ. (Νικολακοπούλου, 2010) για περισσότερες λεπτομέρειες). Πρόκειται για την εξαιρετικά ενδιαφέρουσα Διπλωματική της Α. Νικολακοπούλου που εκπονήθηκε το 2010 στον Τομέα Μαθηματικών της ΣΕΜΦΕ, στο ΕΜΠ, υπό την επίβλεψη της Καθηγήτριας Σοφίας Λαμπροπούλου). Ο Γερμανός Max Dehn, φοιτητής του Hilbert στο Πανεπιστήμιο του Göttingen, διετύπωσε το 1910 την εξής ιδέα που έγινε γνωστή ως Λήμμα του Dehn: Έστω M μια 3-πολλαπλότητα και 𝑓:𝐷→𝑀  η συνεχής απεικόνιση ενός δίσκου 𝐷 χωρίς αυτο-τομές στο σύνορο (δηλαδή με 𝜕D το σύνορο, αν 𝑥∈𝜕D τότε για οποιοδήποτε 𝑦∈𝐷  με 𝑥≠𝑦 , ισχύει 𝑓(𝑥)≠𝑓(𝑦), τότε υπάρχει εμφύτευση (embedding) 𝑔:𝐷→𝑀 ώστε 𝑔(𝜕D)=𝑓(𝜕D) . Ο Dehn ισχυρίστηκε ότι είχε βρει και μια απόδειξη αυτής της ιδέας, όμως το 1929 ο Γερμανός Hellmuth Kneser εντόπισε ένα σημαντικό κενό στην απόδειξη αυτή κι έτσι το Λήμμα του Dehn παρέμενε αναπόδεικτο μέχρι το 1957, όταν ο Παπακυριακόπουλος, βασιζόμενος σε δύο εργασίες του Νορβηγού μαθηματικού I. Johansson από το 1935 και το 1938, αντίστοιχα, καθώς και στην κατασκευή ενός πύργου από χώρους επικάλυψης, έδωσε την πλήρη απόδειξη του Λήμματος του Dehn. Στην ίδια εργασία, ο Παπακυριακόπουλος απέδειξε οριστικά και το θεμελιώδες για τη γεωμετρική τοπολογία θεώρημα της σφαίρας, το οποίο είχε αποπειραθεί να αποδείξει ο H. Kneser στα 1928. Σύμφωνα με αυτό, αν 𝑀 είναι μια προσανατολίσιμη 3-πολλαπλότητα με 𝜋2(𝑀)≠{0} , τότε υπάρχει 2-σφαίρα 𝑆2 εμφυτευμένη στην 𝑀 που δεν είναι συσταλτή στην 𝑀, όπου 𝜋2(𝑀) η δεύτερη ομάδα ομοτοπίας της . Ο Παπακυριακόπουλος παρουσίασε τα αποτελέσματα αυτά το 1958 στο Άμστερνταμ ως προσκεκλημένος ομιλητής στην Ετήσια Συνάντηση της Αμερικανικής Μαθηματικής Εταιρείας, στο πλαίσιο ομιλίας με τίτλο «Ορισμένα προβλήματα επί των τρισδιάστατων πολλαπλοτήτων». Τα αποτελέσματα παρουσιάστηκαν επίσης την ίδια χρονιά στο Διεθνές Συνέδριο Μαθηματικών (ICM) στο Εδιμβούργο σε ομιλία με τίτλο «Η θεωρία των τρισδιάστατων πολλαπλοτήτων μετά το 1950», την οποία ανέγνωσε ο John H.C. Whitehead, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, ανεψιός του Alfred N. Whitehead και ένας από τους επινοητές της θεωρίας ομοτοπίας. Για τις εργασίες του στους στερεούς τόρους και την απόδειξη του Λήμματος του Dehn και του θεωρήματος της σφαίρας, ο Παπακυριακόπουλος τιμήθηκε το 1964 από την Αμερικανική Μαθηματική Εταιρεία με το σημαντικότερο διεθνές βραβείο γεωμετρίας, το Βραβείο Oswald Veblen, το οποίο θεσμοθετήθηκε προς τιμήν ενός από τους σημαντικότερους γεωμέτρες του 20ου αιώνα, του Αμερικανού Oswald Veblen, και απονεμήθηκε για πρώτη φορά εκείνη τη χρονιά[6]. Τα χρόνια που ακολούθησαν ο Παπακυριακόπουλος, χρησιμοποιώντας το θεώρημα του βρόχου, το θεώρημα της σφαίρας, και το Λήμμα του Dehn, συνέχισε τις προσπάθειές του να αποδείξει την Εικασία του Poincaré. Τελικά, η απόδειξή της δόθηκε από τον Ρώσο γεωμέτρη Grigori Y. Perelman σε τρεις εργασίες το 2002 και το 2003[7].

    Τέλος, ο Χρίστος Παπακυριακόπουλος, υπήρξε πηγή έμπνευσης και στη λογοτεχνία. Πράγματι, για τον μαθηματικό και συγγραφέα Απόστολο Δοξιάδη, ο οποίος έκανε μια σύντομη γνωριμία με τον Χρίστο Παπακυριακόπουλο στα 1971/1972, ο κύριος χαρακτήρας του μυθιστορήματός του «Ο θείος Πέτρος και η Εικασία του Γκόλντμπαχ» θυμίζει πολύ τον Παπακυριακόπουλο. Μάλιστα, τον Νοέμβριο 2014, σε εκδήλωση που διοργάνωσε η ομάδα «Θαλής και φίλοι» στο Μουσείο Μπενάκη ο Απόστολος Δοξιάδης έδωσε ομιλία με θέμα «Ο Χρίστος Παπακυριακόπουλος κι ο θείος Πέτρος», ενώ στην ίδια εκδήλωση το θέμα της ομιλίας του καθηγητή Μαθηματικών στο ΕΚΠΑ, Αντώνη Μελά, ήταν «Ο μαγικός πύργος του Παπακυριακόπουλου και η Εικασία του Πουανκαρέ»[8].ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

    [1] Το 1954 πέθανε ο τελευταίος συγγενής του Παπακυριακόπουλου, η γιαγιά του από την πλευρά της μητέρας του. Έκτοτε και μέχρι τον θάνατό του έζησε μόνος χωρίς άλλη οικογένεια.
    [2] Ο στερεός τόρος είναι ένας τόρος μαζί με το εσωτερικό του.
    [3] Θεώρημα βρόχου: Έστω 𝑀 3-πολλαπλότητα με σύνορο ∂𝑀≠∅ και 𝐿⊂∂𝑀, όπου 𝐿 βρόχος συσταλτός στην πολλαπλότητα 𝑀 αλλά όχι συσταλτός στο σύνορο ∂𝑀. Τότε υπάρχει απλή και κλειστή καμπύλη με τις ίδιες ιδιότητες.
    [4] Δηλαδή, μιας πολλαπλότητας σε κάθε σημείο της οποίας υπάρχει μια περιοχή ομοιομορφική με σφαίρα.
    [5] Εικασία του Poincaré (1904): Οποιαδήποτε 3-πολλαπλότητα που είναι ομοτοπικά ισοδύναμη με τη σφαίρα S3, είναι ομοιομορφική με την S3.
    [6] Το 1964 το Βραβείο Oswald Veblen απονεμήθηκε επίσης στον Raoul Bott για τις εργασίες του σχετικά με τον χώρο βρόχων επί μιας ομάδας Lie και για την ευσταθή ομοτοπία των κλασικών ομάδων. Το 2025 το βραβείο απονεμήθηκε από κοινού στην Ιρανή Soheyla Feyzbakhsh και τον Βρετανό Richard P.W. Thomas για το έργο τους στην αλγεβρική γεωμετρία.
    [7] Στις εργασίες αυτές ο Perelman βασίστηκε στο έργο του Richard S. Hamilton σχετικά με τη ροή Ricci, ενώ απέδειξε επίσης την Εικασία Γεωμετροποίησης του Thurston.
    [8] Οι ομιλίες υπάρχουν στην ηλεκτρονική διεύθυνση https://www.blod.gr/lectures/hristos-papakyriakopoulos-o-megalos-agnostos-ton-ellinikon-mathimatikon/#.VGnbesoo2tE.wordpressΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

    Δοξιάδης, Απ., 2004. Ο «Πάπα» και η Υπόθεση του Πουανκαρέ. Popular Science, Νοέμβριος.

    Λαμπροπούλου, Σ., και Νικολακοπούλου, Α., 2014.  Χρίστος Παπακυριακόπουλος: Βιογραφικά Στοιχεία (παρουσίαση στην ημερίδα που διοργανώθηκε από το Ε.Μ.Π. στις 22 Δεκεμβρίου 2014 για τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Χ. Παπακυριακόπουλου).

    Νικολακοπούλου, Α., 2010. Ο Χρίστος Παπακυριακόπουλος και το Λήμμα του Dehn. Διπλωματική Εργασία, Σ.Ε.Μ.Φ.Ε., Ε.Μ.Π.

    Σπανδάγος, Ε., 2008. Χρίστος Παπακυριακόπουλος, ο ερημίτης του Πρίνστον. Αθήνα: Αίθρα.

    ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΕΣ ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΠΑΠΑΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

    Papakyriakopoulos, Ch., 1938. Περί μιας δείκτριας των επιπέδων κλειστών καμπυλών του Jordan. Bull. Soc. Math. Grèce 18, 84-92.

    Papakyriakopoulos, Ch., 1938. Περί μιας αποδείξεως του θεωρήματος του Jordan διά τας ομωνύμους επιπέδους κλειστάς καμπύλας. Bull. Soc. Math. Grèce 19, 44-54.

    Papakyriakopoulos, Ch., 1939. Περί των κλειστών καμπυλών του Jordan του χώρου Rn. Bull. Soc. Math. Grèce 19, 97-126.

    Papakyriakopoulos, Ch., 1946. Περί μίας νέας μεθόδου αποδείξεως του αναλλοιώτου των ομολογικών συμπλεγμάτων ενός συμπλόκου. Bull. Soc. Math. Grèce 22, 1-154.

    Papakyriakopoulos, C.D., 1955. On the ends of knot groups. Ann. of Math., II. Ser. 62, 293-299. https://www.jstor.org/stable/1969683

    Papakyriakopoulos, C.D., 1957. On solid tori. Proc. London Math. Soc., III. Ser. 7, 281-299. https://academic.oup.com/plms/article-abstract/s3-7/1/281/1458284

    Papakyriakopoulos, C.D., 1957. On the ends of the fundamental groups of 3-manifolds with boundary. Commentarii Math. Helvet. 32, 85-92. https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/BF02564572.pdf

    Papakyriakopoulos, C.D., 1957. On Dehn’s lemma and the asphericity of knots. Ann. of Math., II. Ser. 66, 1-26. https://www.pnas.org/doi/pdf/10.1073/pnas.43.1.169

    Papakyriakopoulos C.D., 1957, On Dehn’s lemma and the asphericity of knots. Proc. Nat. Acad. Sc., 43, 169-172. https://www.pnas.org/doi/pdf/10.1073/pnas.43.1.169

    Papakyriakopoulos, C.D., 1958. Some problems on 3-dimensional manifolds. Bull. Am. Math. Soc. 64, 317-335. https://projecteuclid.org/journals/bulletin-of-the-american-mathematical-society/volume-64/issue-6/Some-problems-on-3-dimensional-manifolds/bams/1183522840.pdf

    Papakyriakopoulos, C.D., 1960. The theory of three-dimensional manifolds since 1950. Proc. Int. Congr. Math. 1958, 433-440.

    Papakyriakopoulos, C.D., 1962. A reduction of the Poincaré conjecture to other conjectures. Bull. Am. Math. Soc. 68, 360-366. https://projecteuclid.org/journals/bulletin-of-the-american-mathematical-society/volume-68/issue-4/A-reduction-of-the-Poincar%C3%A9-conjecture-to-other-conjectures/bams/1183524675.pdf

    Papakyriakopoulos, C.D., 1963. A reduction of the Poincaré conjecture to other conjectures II. Bull. Am. Math. Soc. 69, 399-401. https://projecteuclid.org/journals/bulletin-of-the-american-mathematical-society/volume-69/issue-3/A-reduction-of-the-Poincar%C3%A9-conjecture-to-other-conjectures-II/bams/1183525269.pdf

    Papakyriakopoulos, C.D., 1963. A reduction of the Poincaré conjecture to group theoretic conjectures. Ann. Math., II. Ser. 77, 250-305. https://www.jstor.org/stable/1970216

    Papakyriakopoulos, C.D., 1963. Attaching 2-dimensional cells to a complex. Ann. Math., II. Ser. 78, 205-222. https://www.jstor.org/stable/1970340

    Papakyriakopoulos, C.D., 1975. Planar regular coverings of orientable closed surfaces. Knots, Groups, 3-Manif.; Paper dedicated to the memory of R. H. Fox, 261-292. https://webhomes.maths.ed.ac.uk/~v1ranick/papers/neuwir3.pdf#page=260ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ

    Την κεντρική εικόνα του άρθρου φιλοτέχνησε ο εικαστικός Χρήστος Αλαβέρας από τη Θεσσαλονίκη.Ο Θεοφάνης Γραμμένος είναι Αναπληρωτής Καθηγητής του Τμήματος Πολιτικών Μηχανικών με γνωστικό αντικείμενο «Εφαρμοσμένα Μαθηματικά με έμφαση στις Διαφορικές Εξισώσεις και την Κλασική Θεωρία Πεδίου». Στα ερευνητικά ενδιαφέροντά του περιλαμβάνονται οι διαφορικές εξισώσεις, η τανυστική ανάλυση και η διαφορική γεωμετρία, η γενική θεωρία της σχετικότητας, η θεωρητική μηχανική, και η ιστορία και επικοινωνία των μαθηματικών επιστημών. Έχει δημοσιεύσει περισσότερα από 40 άρθρα σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά και πρακτικά συνεδρίων, έχει συγγράψει δύο επιστημονικά συγγράμματα με αντικείμενα τη Γραμμική Άλγεβρα (Εκδ. Τζιόλα) και τα Ασαφή Μαθηματικά (Wiley), αντίστοιχα, και έχει μεταφράσει περισσότερα από 15 επιστημονικά συγγράμματα Μαθηματικών.

  • ΜΙΑ ΦΥΣΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ – Οι νόμοι της βιολογίας και το πεπρωμένο της ανθρωπότητας

    ΜΙΑ ΦΥΣΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ – Οι νόμοι της βιολογίας και το πεπρωμένο της ανθρωπότητας

    ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ

    ROB DUNN

    Μετάφραση: Δημήτρης Τομαράς, Χρήστος Σακελλαρίδης

    Σχεδίαση εξωφύλλου: Ιφιγένεια Βασιλείου

    ISBN 978-618-230-098-5

    Διαστάσεις: 14 x 21 cm

    Αριθμός σελίδων: 400

    Τιμή: € 18

    Έτος έκδοσης: 2025Περιγραφή

    Κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, το είδος µας προχώρησε σε πρωτοφανείς τεχνολογικές πρωτοβουλίες µε τις οποίες επιχείρησε να ελέγξει τη φύση. Δηµιουργώντας παραποτάµια αναχώµατα, τεράστιες αγροτικές µονάδες µε µονοκαλλιέργειες και άλλες παρόµοιας κλίµακας κατασκευές προσπαθούµε και σήµερα να αναδιαµορφώσουµε τη φύση µε βάση τις δικές µας αποκλειστικά ανάγκες – σε τέτοιον βαθµό, µάλιστα, που φαίνεται ότι, στο τέλος, µπορεί και να την καταστρέψουµε. Στο βιβλίο αυτό, ο βιολόγος Ροµπ Νταν υποστηρίζει πως τίποτα δεν θα µπορούσε να απέχει περισσότερο απ’ την αλήθεια: αντί να αναρωτιόµαστε αν η φύση θα καταφέρει να επιβιώσει από εµάς, θα ήταν προτιµότερο να διερωτηθούµε αν θα επιβιώσουµε εµείς από αυτήν. Παρά τις καλύτερες –ή τις χειρότερες– προσπάθειές µας να θέσουµε υπό έλεγχο τον βιολογικό κόσµο, η ζωή έχει τους δικούς της κανόνες, τους οποίους καµιά ανθρώπινη παρέµβαση δεν µπορεί ν’ αλλάξει.

    Ρίχνοντας άπλετο φως σε αρκετούς θεµελιώδεις νόµους της οικολογίας, της εξέλιξης και της βιογεωγραφίας, ο Νταν µάς δείχνει για ποιους λόγους τη ζωή δεν µπορεί να τη σταµατήσει κανείς. Οργανώνουµε τις καλλιέργειές µας σε χωράφια αποκλειστικά µε ένα είδος, µόνο και µόνο για ν’ ανακαλύψουµε ότι µια νέα µορφή ζωής έχει ήδη εµφανιστεί και τους επιτίθεται. Απορρίπτουµε τα τοξικά µας απόβληtα κι αµέσως βλέπουµε ότι τα έχουν αποικήσει διάφοροι µικροοργανισµοί. Ακόµα και στο µετρό του Λονδίνου είδαµε να εµφανίζεται ένα νέο είδος κουνουπιού ικανό να εκµεταλλεύεται το φαινοµενικά αφιλόξενο περιβάλλον του. Τη ζωή δεν θα την καταστείλουν ούτε τα τελειότερα σχέδιά µας. Αντίθετα, ο Νταν µάς εξηγεί ότι εκείνο που πράµατι διακυβεύεται είναι το δικό µας µέλλον. Η Φυσική ιστορία του µέλλοντος θέτει εντελώς νέα πρότυπα για να κατανοήσουµε την ποικιλοµορφία της ζωής στον πλανήτη µας, αλλά και το πεπρωµένο του ίδιου του ανθρώπινου είδους.

    Περιεχόμενα

    Εισαγωγή

    1. Αιφνιδιασμένοι από τη ζωή
      2. Αστικά Γκαλάπαγκος
      3. Η ακούσια κιβωτός
      4. Η τελευταία διαφυγή
      5. Ο ανθρώπινος θώκος
      6. Η νοημοσύνη των κορακιών
      7. Υιοθετώντας την ποικιλότητα χάριν της εξισορρόπησης του ρίσκου
      8. Ο νόμος της εξάρτησης
      9. Αδέξιες συναρμολογήσεις και ρομποτικές σεξομέλισσες
      10. Ζώντας με την εξέλιξη
      11. Όχι το τέλος της φύσης

    Συμπέρασμα: Όχι πια ανάμεσα στους ζωντανούς
    Ευχαριστίες
    Σημειώσεις
    Ευρετήριο    Bιογραφικό Συγγραφέα

    Ο Rob Dunn είναι αµερικανός βιολόγος και συγγραφέας, καθηγητής Εφαρµοσµένης Οικολογίας στο Πολιτειακό Πανεπιστήµιο της Βόρειας Καρολίνας. Επιστήµονας µε τεράστιο πεδίο ενδιαφερόντων, έχει πραγµατοποιήσει επιτόπιες έρευνες στο Εκουαδόρ, την Κόστα Ρίκα, το Περού, τη Βολιβία, την Αυστραλία και σε πολλές τοποθεσίες της Βόρειας Αµερικής. Είναι γνωστός για τις προσπάθειές του να εντάξει ερασιτέχνες και µη επαγγελµατίες σε επιστηµονικά ερευνητικά προγράµµατα, υποστηρίζοντας την ιδέα του πολίτη-επιστήµονα (citizen scientist). Άλλα σηµαντικά βιβλία του: The Wild Life of Our Bodies (2011), Never Out of Season: How Having the Food We Want When We Want It Threatens Our Food Supply and Our Future (2017), Never Home Alone (2018).

  • Ομιλία Δρ. Καριοφύλλη Καραμπέρη – «Εξατομικευμένη ιατρική & θεραπεία: το κατάλληλο φάρμακο, στον κατάλληλο πληθυσμό»

    Ομιλία Δρ. Καριοφύλλη Καραμπέρη – «Εξατομικευμένη ιατρική & θεραπεία: το κατάλληλο φάρμακο, στον κατάλληλο πληθυσμό»

    Το InScience.gr σας παρουσιάζει την ομιλία του Δρ. Καριοφύλλη Καραμπέρη, ερευνητή στο Τμήμα Φαρμακευτικής του Πανεπιστημίου Πατρών και μέλος του Εργαστηρίου Φαρμακογονιδιωματικής και Εξατομικευμένης Θεραπείας, με τίτλο «Εξατομικευμένη ιατρική & θεραπεία: το κατάλληλο φάρμακο, στον κατάλληλο πληθυσμό». Η ομιλία διοργανώθηκε την Πέμπτη 20 Μαρτίου 2025.Σύντομη περίληψη:

    Η εξατομικευμένη ιατρική αποτελεί ένα ραγδαία εξελισσόμενο πεδίο που προσαρμόζει τη διάγνωση, την πρόληψη και τη θεραπεία με βάση το γενετικό προφίλ ενός ατόμου. Μεταξύ άλλων αναδυόμενων επιστημονικών πεδίων, η Φαρμακογονιδιωματική διαδραματίζει ένα καθοριστικό ρόλο στην εξατομικευμένη θεραπεία ενός ατόμου παρέχοντας την «κατάλληλη θεραπεία, στο κατάλληλο άτομο, την κατάλληλη στιγμή», βελτιστοποιώντας την απόκριση στα φάρμακα και παράλληλα μειώνοντας ή αποφεύγοντας τυχόν ανεπιθύμητες ενέργειες. Το τελευταίο διάστημα εκτός από τις διατομικές διαφορές, πολυάριθμες μελέτες έχουν αναδείξει ότι η γενετική προέλευση ενός ατόμου μπορεί να αξιοποιηθεί εκ των προτέρων και να συμβάλλει καθοριστικά στη επιλογή του κατάλληλου φαρμάκου για τον κατάλληλο πληθυσμό και την πρόβλεψη του κινδύνου που συνδέεται με τα συχνά συνταγογραφούμενα φάρμακα. Αυτή η έννοια, γνωστή ως «πληθυσμιακή φαρμακογονιδιωματική», υπόσχεται πολλά στην ενίσχυση της φαρμακογονιδιωματικής και γενικότερα στην αναδιαμόρφωση της εξατομικευμένης ιατρική και θεραπείας. Η ομιλία επικεντρώνεται κυρίως στην κατανόηση και την ανάδειξη της Εξατομικευμένης Ιατρικής και της φαρμακογονιδιωματικής ενώ παράλληλα θέτει κρίσιμα ερωτήματα όπως: «Άραγε, πόσο σημαντική είναι η γενετική προέλευση ενός ατόμου στην απόκριση ενός φαρμάκου;»ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ:

    Ο κος Καριοφύλλης Καραμπέρης είναι ερευνητής στο Τμήμα Φαρμακευτικής του Πανεπιστημίου Πατρών και μέλος του Εργαστηρίου Φαρμακογονιδιωματικής και Εξατομικευμένης Θεραπείας. Από το 2022 είναι ερευνητής – επισκέπτης στο Ινστιτούτο Εξελικτικής Βιολογίας (CSIC-UPF) του Πανεπιστημίου Pompeu Fabra στη Βαρκελώνη, Ισπανία.

    Αποφοίτησε από το τμήμα Βιοϊατρικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής στην Αθήνα, ενώ έλαβε μεταπτυχιακό δίπλωμα στις Φαρμακευτικές επιστήμες και Τεχνολογία με ειδίκευση στη «Μοριακή Φαρμακολογία, Βιοφαρμακευτική και Βιομοριακή ανάλυση» από το τμήμα Φαρμακευτικής του Πανεπιστημίου Πατρών, καθώς και το διδακτορικό του, σε συνεργασία με το Golden Helix Foundation, έναν διεθνή ερευνητικό και εκπαιδευτικό μη κερδοσκοπικό οργανισμό με έδρα το Λονδίνο στο Ηνωμένο Βασίλειο.

    Τα τελευταία έτη, ο κος Καραμπέρης έχει διατελέσει μέλος ερευνητικής ομάδας σε ερευνητικά ινστιτούτα και εταιρείες βιοτεχνολογίας υψηλού κύρους και επιστημονικής αριστείας όπως το Centre for Genomic Regulation (CRG) με έδρα την Βαρκελώνη, Ισπανία, καθώς και την Novadiscovery, εταιρεία βιοτεχνολογίας που εδράζεται στη Λυών, Γαλλία. Μεταξύ άλλων, έχει εργαστεί ως Research Technician στο King’s London College, Τμήμα Έρευνας Διδύμων και Γενετικής Επιδημιολογίας, Λονδίνο, Ηνωμένο Βασίλειο.

    Tα ερευνητικά του ενδιαφέροντα αφορούν κυρίως τους κλάδους της γονιδιωματικής και φαρμακογονιδιωματικής, καθώς και της πληθυσμιακής γενετικής και εξελικτικής βιολογίας.

    Ο κος Καραμπέρης έχει περισσότερες από 10 δημοσιεύσεις σε έγκριτα επιστημονικά περιοδικά καθώς και σημαντική συνεισφορά σε διάφορα επιστημονικά βιβλία των ανωτέρω επιστημονικών πεδίων. Παράλληλα, είναι κριτής (Review Editor) σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά όπως το Frontiers in Pharmacology και Frontiers in Genetics (Frontiers Journal).

    Κεφάλαια της Ομιλίας

    00:00:21 Εισαγωγή – Χαιρετισμός

    00:05:19 Ομιλία

    01:03:45 Ερωτήσεις

    01:04:00 Τι είναι η αλληλούχιση του γονιδιώματος;

    01:05:06 Πώς επηρεάζει η ανάλυση μεγάλων δεδομένων (big data) την ανάπτυξη εξατομικευμένων θεραπευτικών στρατηγικών;

    01:07:00 Τι κίνδυνοι υπάρχουν αν κάποιος έχει πρόσβαση στο γονιδίωμά μας;

    01:09:21 Πώς μπορούν οι βιοδείκτες να συμβάλλουν στην πρόγνωση της απόκρισης σε θεραπεία και στην παρακολούθηση της προόδου της νόσου;

    1:11:45 Πώς μπορεί η εξατομικευμένη ιατρική να αντιμετωπίσει το πρόβλημα της ανθεκτικότητας στα φάρμακα και τις ανεπιθύμητες ενέργειες;

    1:14:16 Αν θέλει κάποιος να ακολουθήσει τη χρήση αυτής της μεθόδου ποια βήματα θα πρέπει να ακολουθήσει για να βρει το κατάλληλο φάρμακο για μια ασθένεια;

    1:15:55 Γιατί περνάμε από το «κατάλληλο φάρμακο σε έναν άνθρωπο» στο «κατάλληλο φάρμακο σε έναν πληθυσμό»;

    1:18:05 Τα πληθυσμιακά δείγματα της έρευνάς σας είναι ικανά σε μέγεθος για την εξαγωγή αξιόπιστων συμπερασμάτων;

    1:19:40 Μπορεί η γονιδιωματική να αντιμετωπίσει αυτοάνοσα νοσήματα;

    1:22:05 Επίλογος

  • ΙστωρΙΤΕ/FORTHistory – 40 χρόνια Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας, Επετειακός τόμος

    ΙστωρΙΤΕ/FORTHistory – 40 χρόνια Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας, Επετειακός τόμος

    ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ

    Επιστημονική επιμέλεια: Σπύρος Τζόκας,Τέλης Τύμπας

    Σχεδίαση εξωφύλλου: Βάσω Αβραμοπούλου

    ISBN 978-618-230-095-4

    Διαστάσεις: 21 x 27 cm

    Σκληρόδετο, τετράχρωμο
    Αριθμός σελίδων:     684

    Τιμή: € 24

    Έτος έκδοσης: 2025Περιγραφή

    Στα 40 χρόνια πορείας του (1983-2023), το Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ) έχει καταφέρει να εδραιώσει τη θέση του ως το κορυφαίο ερευνητικό κέντρο στη χώρα μας. Αυτή την –καθόλου δεδομένη– διαδρομή, με τα επιτεύγματα αλλά και τις αποτυχίες της, επιχειρεί να εξιστορήσει η έκδοση ΙστωρΙΤΕ. Με αφετηρία το 1983, τότε που εμφανίστηκε στην επιστημονική ζωή του τόπου μας ως Ερευνητικό Κέντρο Κρήτης (ΕΚΕΚ), ο τόμος μάς οδηγεί έως το σήμερα, όπου το ΙΤΕ αποτελείται πλέον από δέκα Ινστιτούτα, τρεις Δομές και περισσότερους από 1.600 εργαζόμενους, σε οχτώ διαφορετικές πόλεις της Ελλάδας.

    Για την εκπόνηση της ιστορικής αυτής μελέτης, συγκροτήθηκε εκ του μηδενός το Αρχείο ΙΤΕ υπό τη διεύθυνση της Τζελίνας Χαρλαύτη, διευθύντριας του Ινστιτούτου Μεσογειακών Σπουδών του ΙΤΕ. Μέσα από ενδελεχή έρευνα, συλλέχθηκαν αρχειακά έγγραφα από τα επιμέρους Ινστιτούτα και Δομές, καθώς και από προσωπικές συλλογές των ιδρυτικών στελεχών του ΙΤΕ, συγκεντρώθηκαν χιλιάδες δημοσιεύσεις από τον εγχώριο και διεθνή Τύπο σχετικές με το Ίδρυμα, και οργανώθηκαν συνεντεύξεις τόσο με τους πρωτεργάτες του πρωτοποριακού αυτού εγχειρήματος όσο και με εν ενεργεία μέλη της κοινότητάς του. Το ογκώδες αρχείο αποτέλεσε την πηγή για τον εν λόγω τόμο, για τον οποίον εργάστηκε μια ερευνητική και συγγραφική ομάδα 19 ιστορικών με την επιστημονική εποπτεία του Σπύρου Τζόκα και του Τέλη Τύμπα.

    Πέρα από επετειακός τόμος, το ΙστωρΙΤΕ αποτελεί μια σπονδυλωτή μελέτη που φιλοδοξεί να αναδείξει στο σύνολό της την πρόοδο του ΙΤΕ στην επιστήμη, την έρευνα, την τεχνολογία και την καινοτομία, εντός και εκτός εθνικών συνόρων.

    Αναλυτικά Περιεχόμενα

    Πρόλογος του Προέδρου ΔΣ του ΙΤΕ Νεκτάριου Ταβερναράκη
    Η δημιουργία του Αρχείου ΙΤΕ: ΙστωρΙΤΕ 1983-2023: ένα Πρόγραμμα, ένα Αρχείο και ένα Βιβλίο

    ΜΕΡΟΣ Α – ΕΙΣΑΓΩΓΗ – Σπύρος Τζόκας
    1. Προϋποθέσεις για τη δημιουργία του ΕΚΕΚ-ΙΤΕ
    2. Το Ερευνητικό Κέντρο Κρήτης 1983-1987: Ίδρυση, δομή, στρατηγικές
    3. Ίδρυμα Τεχνολογίας & Έρευνας: Επέκταση & σταθεροποίηση, 1987-2005
    4. To Ίδρυμα Τεχνολογίας & Έρευνας στις προκλήσεις της νέας χιλιετίας

    ΜΕΡΟΣ Β – ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ
    1. Ινστιτούτο Ηλεκτρονικής Δομής & Λέιζερ (ΙΗΔΛ) – Ηρακλής Κατσαλούλης
    2. Ινστιτούτο Μοριακής Βιολογίας & Βιοτεχνολογίας (ΙΜΒΒ) – Κατερίνα Βλαντώνη
    3. Ινστιτούτο Πληροφορικής (ΙΠ) – Γιώργος Ζούκας
    4. Ινστιτούτο Υπολογιστικών Μαθηματικών (ΙΥΜ) – Γιώργος Ζούκας
    5. Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών (ΙΜΣ) – Μαρίνος Σαρηγιάννης
    6. Ινστιτούτο Επιστημών Χημικής Μηχανικής (ΙΕΧΜΗ) – Χρήστος Καραμπάτσος
    7. Ινστιτούτο Βιοϊατρικών Ερευνών (ΙΒΕ) – Κατερίνα Βλαντώνη
    8. Αστεροσκοπείο Σκίνακα και Ινστιτούτο Αστροφυσικής (ΙΑ) – Ηρακλής Κατσαλούλης
    9. Ινστιτούτο Γεωενέργειας (ΙΓ) – Χρήστος Καραμπάτσος
    10. Ελληνικό Ινστιτούτο Γονιδιωματικής του Ανθρώπου (ΕΙΓΑ) – Κατερίνα Βλαντώνη

    ΜΕΡΟΣ Γ – ΔΟΜΕΣ
    1. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης & Mathesis – Τζελίνα Χαρλαύτη
    2. Δίκτυο ΠΡΑΞΗ – Σπύρος Τζόκας
    3. Επιστημονικό και Τεχνολογικό Πάρκο Κρήτης – Σπύρος Τζόκας

    ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ: Η φωνή των ανθρώπων του ΙΤΕ: Συνεντεύξεις – Τζελίνα ΧαρλαύτηΟ Σπύρος Τζόκας είναι επικεφαλής της ομάδας του Τομέα Ιστορίας της Τεχνολογίας του Ινστιτούτου Μεσογειακών Σπουδών-Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΜΣ-ΙΤΕ). O Τέλης Τύμπας είναι καθηγητής στο τμήμα Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης στο ΕΚΠΑ.

  • ΤΟ ΒΡΑΒΕΙΟ ΝΟΜΠΕΛ ΑΝΑΔΕΙΚΝΥΕΙ ΤΙΣ ΡΙΖΕΣ ΤΩΝ ΝΕΥΡΩΝΙΚΩΝ ΔΙΚΤΥΩΝ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΗ

    ΤΟ ΒΡΑΒΕΙΟ ΝΟΜΠΕΛ ΑΝΑΔΕΙΚΝΥΕΙ ΤΙΣ ΡΙΖΕΣ ΤΩΝ ΝΕΥΡΩΝΙΚΩΝ ΔΙΚΤΥΩΝ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΗ

    Ο δρόμος προς τα σύγχρονα θαύματα της μηχανικής μάθησης στρώθηκε με ιδέες από τη στατιστική μηχανική και τα συλλογικά φαινόμενα.

    Johanna L. Miller


    Μετάφραση: Δημήτρης Κούλος

    Επιμέλεια μετάφρασης: Νικόλ Σαρλά, Βασίλης Λεμπέσης

    Επιστημονική επιμέλεια: Βασίλης Λεμπέσης«Ό,τι δίνεις παίρνεις».[1] Σύμφωνα με το παλιό ρητό της επιστήμης των υπολογιστών, αυτό που λαμβάνεις από έναν υπολογιστή δεν είναι καλύτερο από αυτό που του δίνεις. Και φαίνεται να υπονοεί ότι καθώς οι υπολογιστές δεν μπορούν να σκεφτούν μόνοι τους, δεν μπορούν ποτέ να κάνουν κάτι πιο εξεζητημένο από αυτό για το οποίο ρητώς τους έχει δοθεί εντολή.

    Όμως, το τελευταίο φαίνεται να μην είναι πλέον αληθές. Τα νευρωνικά δίκτυα –αρχιτεκτονικές των υπολογιστών εμπνευσμένες από τον ανθρώπινο εγκέφαλο, στις οποίες τα σήματα διέρχονται μέσα από κόμβους που ονομάζονται τεχνητοί νευρώνες– έχουν παράγει τα τελευταία χρόνια κύματα εκπληκτικών αποτελεσμάτων. (Βλ. για παράδειγμα σελ. 17 αυτού του τεύχους.) Οι μεμονωμένοι νευρώνες εκτελούν μονάχα τους πλέον στοιχειώδεις υπολογισμούς. Όμως, όταν συγκεντρώνονται σε αρκετά μεγάλους αριθμούς και όταν τροφοδοτούνται με αρκετά δεδομένα προς εκπαίδευση, αποκτούν δυνατότητες που, φαινομενικά από το πουθενά, θυμίζουν απροσδόκητα την ανθρώπινη νοημοσύνη.

    Οι φυσικοί δεν είναι ανοίκειοι με την ιδέα της ανάδυσης απροσδόκητων φαινομένων μέσα από απλούστερα δομικά στοιχεία. Μερικά στοιχειώδη σωματίδια και οι κανόνες των αλληλεπιδράσεών τους συνδυάζονται για να δώσουν σχεδόν το σύνολο του ορατού κόσμου: υπεραγωγοί, πλάσματα και όλα τα ενδιάμεσα. Γιατί κάποια προσέγγιση της φυσικής στην αναδυόμενη πολυπλοκότητα να μην εφαρμοστεί και στα νευρωνικά δίκτυα;

    Πράγματι εφαρμοζόταν –και συνεχίζει να εφαρμόζεται– όπως αποδεικνύεται από το φετινό (2024) βραβείο Νόμπελ Φυσικής, το οποίο απονέμεται στον John Hopfield του Πανεπιστημίου του Πρίνστον και στον Geoffrey Hinton του Πανεπιστημίου του Τορόντο. Ξεκινώντας στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ο Hopfield έθεσε τα εννοιολογικά θεμέλια για μια θεώρηση που να βασίζεται στη φυσική του ζητήματος της επεξεργασίας πληροφοριών η οποία εμπνέεται από την λειτουργία του εγκέφαλου· ο Hinton ήταν στην πρώτη γραμμή της προσπάθειας δεκαετιών για την αξιοποίηση αυτών των ιδεών για να αναπτύξει αλγορίθμους που χρησιμοποιούνται σήμερα από τα μοντέλα νευρωνικών δικτύων.

    ΥΑΛΩΔΗΣ ΜΝΗΜΗ

    Στην αρχή δεν ήταν καθόλου προφανές ότι τα νευρωνικά δίκτυα θα γίνονταν τόσο ισχυρά. Μόλις το 2011, τα πιο εντυπωσιακά επιτεύγματα στην τεχνητή νοημοσύνη επιτυγχάνονταν από μια εντελώς διαφορετική προσέγγιση. Ο υπολογιστής Watson της IBM, που νίκησε τον Ken Jennings και τον Brad Rutter στο Jeopardy!,[2] δεν ήταν ένα νευρωνικό δίκτυο καθώς είχε προγραμματιστεί ρητώς με κανόνες για την επεξεργασία της γλώσσας, την ανάκτηση πληροφοριών και τη λογική σκέψη. Και πολλοί ερευνητές πίστεψαν ότι αυτός ήταν ο δρόμος για να δημιουργήσουν χρήσιμες μηχανές τεχνητής νοημοσύνης.

    Αντίθετα, η πρώιμη εργασία για τα νευρωνικά δίκτυα ήταν μια έρευνα που καθοδηγούνταν από την περιέργεια, εμπνευσμένη περισσότερο από πραγματικούς εγκεφάλους παρά από τους υπολογιστές και τις εφαρμογές τους. Αλλά η φύση της διεπιστημονικής σύνδεσης ήταν δυσδιάκριτη. «Τα ερωτήματα που διατύπωσε ο Hopfield δεν είναι άσχετα με πράγματα που απασχολούσαν τους νευροεπιστήμονες», λέει ο William Bialek από το Πανεπιστήμιο του Πρίνστον. «Όμως δεν πρόκειται για “εφαρμογή της φυσικής στο τάδε ζήτημα’’· μάλλον πρόκειται για την εισαγωγή μιας ολόκληρης θεώρησης που απλώς δεν υπήρχε προηγουμένως».

    Μέχρι τη δεκαετία του 1980, οι νευροεπιστήμονες γνώριζαν ότι ο εγκέφαλος αποτελείται από νευρώνες, οι οποίοι συνδέονται μεταξύ τους μέσω συνάψεων και εναλλάσσονται μεταξύ περιόδων υψηλής και χαμηλής ηλεκτρικής δραστηριότητας (στην καθομιλουμένη, “πυροδότηση” και “μη πυροδότηση”), και μελετούσαν συστήματα λίγων νευρώνων για να κατανοήσουν πώς η πυροδότηση ενός νευρώνα επηρέαζε εκείνους με τους οποίους συνδεόταν. «Κάποιοι αντιμετώπιζαν τους νευρώνες με όρους λογικών πυλών, όπως στην ηλεκτρονική», λέει ο Jay McClelland του Πανεπιστημίου του Στάνφορντ.

    Σε μια εργασία-ορόσημο του 1982, ο Hopfield υιοθέτησε μια διαφορετική προσέγγιση.[3] Στη φυσική, υποστήριξε, πολλές σημαντικές ιδιότητες συστημάτων μεγάλης κλίμακας είναι ανεξάρτητες από τις λεπτομέρειες μικρής κλίμακας. Σε όλα τα υλικά μπορούν να διαδοθούν ηχητικά κύματα, για παράδειγμα, ανεξάρτητα από το πώς ακριβώς αλληλεπιδρούν τα άτομα ή τα μόριά τους. Οι μικροσκοπικές δυνάμεις μπορεί να επηρεάζουν την ταχύτητα του ήχου ή άλλες ακουστικές ιδιότητες, αλλά η μελέτη των δυνάμεων μεταξύ τριών ή τεσσάρων ατόμων αποκαλύπτει ελάχιστα για το πώς αναδύεται η έννοια των ηχητικών κυμάτων.

    Με αυτόν τον τρόπο, δημιούργησε ένα μοντέλο ενός δικτύου νευρώνων, με γνώμονα περισσότερο την υπολογιστική και μαθηματική απλότητα παρά τον νευροβιολογικό ρεαλισμό. Το μοντέλο, γνωστό σήμερα ως δίκτυο Hopfield, αναπαρίσταται στο Εικ. 1. (Το σχήμα δείχνει ένα δίκτυο πέντε νευρώνων για την ευκολία της απεικόνισης· ο Hopfield προσομοίωνε δίκτυα 30 έως 100 νευρώνων). Κάθε νευρώνας μπορεί να βρίσκεται στην κατάσταση 1 ( πυροδότηση), ή στην κατάσταση 0 (μη πυροδότηση).

    Η σύνδεση κάθε νευρώνα με όλους τους άλλους προσομοιωνόταν μέσω σταθερών σύζευξης που θα μπορούσαν να έχουν οποιαδήποτε θετική ή αρνητική τιμή, ανάλογα με το αν κάθε σύναψη ευνοεί ή όχι τους νευρώνες να πυροδοτούν ταυτόχρονα.

    Αυτή είναι ακριβώς η ίδια μορφή με εκείνη ενός υαλώδους σπιν (spin glass), ένα γνωστό <<ακανθώδες>> σύστημα από τη φυσική συμπυκνωμένης ύλης. (Βλέπε Physics Today, Δεκέμβριος 2021, σ. 17.) Σε αντίθεση με ένα σιδηρομαγνήτη, στον οποίο οι σταθερές σύζευξης είναι όλες θετικές και το σύστημα έχει μια σαφή θεμελιώδη κατάσταση με όλα του τα σπιν ευθυγραμμισμένα, ένα υαλώδες σπιν δεν έχει σχεδόν ποτέ μια κατάσταση που να ικανοποιεί όλες τις ενεργειακές προτιμήσεις των σπιν του ταυτόχρονα. Το ενεργειακό του τοπίο είναι πολύπλοκο, με πολλά τοπικά ενεργειακά ελάχιστα.Εικ. 1. Ένα δίκτυο Hopfield, τυπικά ισοδύναμο με ένα υαλώδες σπιν, λειτουργεί ως συνειρμική μνήμη: Όταν παρουσιάζεται μια κατάσταση που ανακαλείται μερικώς, χρησιμοποιεί έναν αλγόριθμο μείωσης της ενέργειας για να συμπληρώσει τα κενά. Οι αναμνήσεις αποθηκεύονται στην ισχύ των συζεύξεων μεταξύ των κόμβων. Όταν ο John Hopfield έδειξε ότι με τον κατάλληλο στατιστικό συνδυασμό στην ισχύ συζεύξεων το δίκτυο μπορούσε να αποθηκεύσει πολλές αναμνήσεις ταυτόχρονα, έθεσε τις βάσεις για τη σκέψη των νευρωνικών δικτύων με βάση τη φυσική. (Σχήμα από τον Freddie Pagani· φωτογραφία λαγού από τον JM Ligero Loarte/Wikimedia Commons/CC BY 3.0.)Ο Hopfield υποστήριξε ότι το τοπίο θα μπορούσε να χρησιμεύσει ως μνήμη, με κάθε μια από τις διατάξεις που ελαχιστοποιούν την ενέργεια να χρησιμεύει ως μια κατάσταση που πρέπει να κρατηθεί στη μνήμη. Και παρουσίασε έναν κομψό τρόπο ρύθμισης των τιμών των σταθερών σύζευξης –εμπνευσμένο από αυτό που συμβαίνει στις πραγματικές συνάψεις– έτσι ώστε η μνήμη να αποθηκεύει οποιαδήποτε επιθυμητή συλλογή καταστάσεων.

    Αλλά το δίκτυο Hopfield είναι θεμελιωδώς διαφορετικό από μια συνηθισμένη μνήμη υπολογιστή. Σε έναν υπολογιστή, κάθε στοιχείο των δεδομένων που πρόκειται να αποθηκευτεί κωδικοποιείται ως συμβολοσειρά από άσους και μηδενικά σε ένα συγκεκριμένο σημείο και ανακαλείται πηγαίνοντας πίσω σε αυτό το σημείο και διαβάζοντας τη συμβολοσειρά. Σε ένα δίκτυο Hopfield, όλα τα στοιχεία αποθηκεύονται ταυτόχρονα στις τιμές των σταθερών της σύζευξης ολόκληρου του δικτύου. Και μπορούν να ανακληθούν συνειρμικά, δίνοντας στο δίκτυο ένα σημείο εκκίνησης που μοιράζεται μόνο μερικά χαρακτηριστικά με μία από τις καταστάσεις που θυμάται και επιτρέποντάς του να «ηρεμήσει» στο πλησιέστερο ενεργειακό ελάχιστο. Τις περισσότερες φορές, θα ανακαλέσει την επιθυμητή μνήμη. (Βλέπε επίσης τα άρθρα του Haim Sompolinsky, Physics Today, Δεκέμβριος 1988, σ. 70, και του John Hopfield, PHYSICS Today, Φεβρουάριος 1994, σ. 40).

    Και τα δύο αυτά είναι γεγονότα που συμβαίνουν στους πραγματικούς εγκεφάλους. « Ήταν πειραματικά γνωστό ότι σε ανώτερα ζώα η εγκεφαλική δραστηριότητα ήταν καλά διασκορπισμένη και ενέπλεκε πολλούς νευρώνες», λέει ο Hopfield. Και η συνειρμική μνήμη είναι κάτι που έχετε βιώσει άμεσα, αν έχετε θυμηθεί ποτέ ένα τραγούδι που έχετε ξανακούσει, αφού ακούσατε ένα τυχαίο απόσπασμά του.

    Το μοντέλο του Hopfield ήταν μια τεράστια απλοποίηση ενός πραγματικού εγκεφάλου. Οι πραγματικοί νευρώνες είναι ουσιαστικά δυναμικοί, δεν χαρακτηρίζονται από στατικές καταστάσεις και οι πραγματικές συζεύξεις των νευρώνων δεν είναι συμμετρικές. Αλλά, κατά κάποιον τρόπο, αυτές οι διαφορές ήταν χαρακτηριστικά, όχι σφάλματα: έδειξαν ότι η συλλογική, συνειρμική μνήμη ήταν ένα αναδυόμενο φαινόμενο μεγάλης κλίμακας, ανθεκτικό σε λεπτομέρειες μικρής κλίμακας.

    ΜΑΘΑΙΝΟΝΤΑΣ ΠΩΣ ΝΑ ΜΑΘΑΙΝΕΙΣ

    «Όχι μόνο ο Hopfield είναι ένας πολύ καλός φυσικός, αλλά και το μοντέλο Hopfield είναι από μόνο του εξαιρετική φυσική”, λέει ο Leo van Hemmen, από το Τεχνικό Πανεπιστήμιο του Μονάχου. Παρ΄όλα αυτά, η διατύπωσή του το 1982 άφησε πολλά ενδιαφέροντα ανοιχτά ερωτήματα. Ο Hopfield είχε επικεντρωθεί σε προσομοιώσεις για να δείξει πώς το σύστημα «ηρεμεί» σε ένα ενεργειακό ελάχιστο· θα μπορούσε το μοντέλο να δεχθεί μια πιο στιβαρή αναλυτική αντιμετώπιση; Πόσες καταστάσεις θα μπορούσε να θυμάται το μοντέλο και τι θα συνέβαινε αν υπερφορτωνόταν; Υπήρχαν καλύτεροι τρόποι καθορισμού του μεγέθους των σταθερών σύζευξης από αυτόν που πρότεινε ο Hopfield;

    Αυτές τις ερωτήσεις, και άλλες, ανέλαβε μια πληθώρα ερευνητών με σπουδές στη φυσική, οι οποίοι εμπνεύστηκαν από το έργο του Hopfield και εισήλθαν στον τομέα των νευρωνικών δικτύων κατά τη δεκαετία του 1980. «Οι φυσικοί είναι ευπροσάρμοστοι, περίεργοι και αλαζόνες –με θετικό τρόπο», λέει ο Eytan Domany, του Ινστιτούτου Επιστημών Weizmann στο Ισραήλ. «Είναι πρόθυμοι να μελετήσουν διεξοδικά και στη συνέχεια να καταπιαστούν με ένα πρόβλημα που δεν έχουν ξαναδεί, αν είναι ενδιαφέρον. Και όλοι είναι ενθουσιασμένοι με την κατανόηση του εγκεφάλου».

    Ένα άλλο μέρος της γοητείας ήταν ο τρόπος με τον οποίο ο Hopfield είχε πάρει ένα παραδοσιακό πρόβλημα φυσικής και το είχε αντιστρέψει. «Στα περισσότερα προβλήματα ενεργειακού τοπίου, σας δίνονται οι μικροσκοπικές αλληλεπιδράσεις και ρωτάτε: Ποια είναι η βασική κατάσταση; Ποια είναι τα τοπικά ελάχιστα; Ποιο είναι ολόκληρο το τοπίο;», λέει ο Haim Sompolinsky, του Εβραϊκού Πανεπιστημίου της Ιερουσαλήμ. «Η εργασία του 1982 έκανε το αντίθετο. Ξεκινάμε με τις βασικές καταστάσεις που θέλουμε: τις αναμνήσεις. Και ρωτάμε: Ποιες είναι οι μικροσκοπικές αλληλεπιδράσεις που θα τις υποστηρίξουν ως βασικές καταστάσεις;»

    Από εκεί και πέρα, ήταν ένα μικρό εννοιολογικό άλμα το να ρωτήσουμε: τι γίνεται αν οι ίδιες οι τιμές των σταθερών σύζευξης μπορούν να εξελιχθούν στο δικό τους ενεργειακό τοπίο; Δηλαδή, αντί το σύστημα να είναι προγραμματισμένο εκ των προτέρων με παραμέτρους για την κωδικοποίηση συγκεκριμένων μνημών, να μπορεί να αυτοβελτιώνεται με τη μάθηση;

    Η μηχανική μάθηση σε νευρωνικά δίκτυα είχε δοκιμαστεί και στο παρελθόν. Το perceptron –μια συσκευή που μοιάζει με νευρωνικό δίκτυο και ταξινομεί εικόνες σε απλές κατηγορίες, όπως κύκλους και τετράγωνα– χρονολογείται από τη δεκαετία του 1950. Όταν του δόθηκε μια σειρά από εικόνες για εκπαίδευση και ένας απλός αλγόριθμος για την επικαιροποίηση των συνδέσεων μεταξύ των νευρώνων του, μπορούσε τελικά να μάθει να ταξινομεί σωστά ακόμη και εικόνες που δεν είχε ξαναδεί.

    Αλλά το perceptron δεν λειτουργούσε πάντα καθώς με τον τρόπο που ήταν δομημένο το δίκτυο, μερικές φορές δεν υπήρχε κανένας τρόπος να ρυθμιστούν οι τιμές των σταθερών σύζευξης για να εκτελέσει την επιθυμητή ταξινόμηση. «Όταν συνέβαινε αυτό, θα μπορούσατε να επαναλαμβάνετε (την λειτουργία) για πάντα και ο αλγόριθμος δεν θα συνέκλινε ποτέ», λέει ο van Hemmen. «Αυτό ήταν ένα μεγάλο σοκ». Χωρίς μια κατευθυντήρια αρχή για την χάραξη μιας πορείας προς τα εμπρός, το πεδίο είχε βαλτώσει.

    ΒΡΙΣΚΟΝΤΑΣ ΚΟΙΝΟ ΤΟΠΟ  

    Ο Hinton δεν ήρθε στα νευρωνικά δίκτυα έχοντας υπόβαθρο στη φυσική. Αλλά ο συνεργάτης του, Terrence Sejnowski –ο οποίος είχε πάρει το διδακτορικό του από τον Hopfield το 1978– είχε τέτοιο υπόβαθρο. Μαζί, επέκτειναν το δίκτυο Hopfield σε κάτι που ονόμασαν μηχανή Boltzmann, η οποία επέκτεινε σημαντικά τις δυνατότητες του μοντέλου χρησιμοποιώντας ξεκάθαρα έννοιες της στατικής φυσικής.[4]

    Στις προσομοιώσεις του ο Hopfield το 1982, είχε ουσιαστικά διερευνήσει το καθαρό έργο του υαλώδους σπιν σε μηδενική θερμοκρασία επιτρέποντας στο σύστημα να εξελίξει την κατάστασή του μόνο με τρόπους που θα μείωναν τη συνολική του ενέργεια. Με αυτόν τον τρόπο, όποια κι αν ήταν η αρχική κατάσταση, κατέληγε σε ένα κοντινό τοπικό ενεργειακό ελάχιστο και παρέμενε εκεί.

    «Ο Τέρι και εγώ αρχίσαμε αμέσως να σκεφτόμαστε τη στοχαστική εκδοχή, με μη μηδενική θερμοκρασία», λέει ο Hinton. Αντί για έναν ντετερμινιστικό κανόνα μείωσης της ενέργειας, χρησιμοποίησαν έναν αλγόριθμο Monte Carlo που επέτρεπε στο σύστημα να μεταπηδά περιστασιακά σε μια κατάσταση υψηλότερης ενέργειας. Δοθέντος αρκετού χρόνου, μια στοχαστική προσομοίωση του δικτύου θα εξερευνούσε ολόκληρο το ενεργειακό τοπίο και θα κατέληγε σε μια κατανομή πιθανοτήτων Boltzmann, με όλες τις καταστάσεις χαμηλής ενέργειας –ανεξάρτητα από το αν είναι τοπικά ενεργειακά ελάχιστα– να αντιπροσωπεύονται με υψηλή πιθανότητα.

    «Και το 1983, ανακαλύψαμε έναν πολύ όμορφο τρόπο για τη μάθηση», λέει ο Hinton. Όταν το δίκτυο τροφοδοτούνταν με δεδομένα για εκπαίδευση αυτά αναβάθμιζαν επαναληπτικά την τιμή των σταθερών σύζευξης, έτσι ώστε οι καταστάσεις των δεδομένων να έχουν υψηλή πιθανότητα στην κατανομή Boltzmann.[5] Επιπλέον, όταν τα εισερχόμενα δεδομένα είχαν κάτι κοινό –όπως οι εικόνες με τον αριθμόν 3 στην Εικ. 2– τότε άλλες καταστάσεις υψηλής πιθανότητας θα μοιράζονταν τα ίδια κοινά χαρακτηριστικά.Εικόνα 2. Η ΜΗΧΑΝΗ BOLTZMANN επεκτείνει το δίκτυο Hopfield με δύο τρόπους: Επαυξάνει το δίκτυο για να συμπεριλάβει και κρυμμένους κόμβους (φαίνονται στο κέντρο του δικτύου με γκρι χρώμα) που δεν εμπλέκονται στην κωδικοποίηση δεδομένων και λειτουργεί σε μη μηδενική πραγματική θερμοκρασία, έτσι ώστε ολόκληρος ο χώρος των διατάξεων να μπορεί να χαρακτηριστεί από μια κατανομή πιθανοτήτων Boltzmann. Ο Geoffrey Hinton και οι συνεργάτες του ανέπτυξαν έναν τρόπο εκπαίδευσης της μηχανής Boltzmann ως γενετικού μοντέλου: Όταν της παρουσιάζονταν ως εισροές διάφορα στοιχεία που είχαν όλα ένα κοινό χαρακτηριστικό, παρήγαγε περισσότερα στοιχεία του ίδιου τύπου. (Σχήμα από τον Freddie Pagani.)Το βασικό συστατικό για την εύρεση αυτού του είδους κοινών στοιχείων ήταν η επαύξηση του δικτύου, ώστε να περιλαμβάνει περισσότερους κόμβους από αυτούς που κωδικοποιούν τα δεδομένα. Αυτοί οι κρυφοί κόμβοι, που απεικονίζονται με γκρι χρώμα στην Εικ.2, επιτρέπουν στο σύστημα να καταγράφει συσχετίσεις υψηλότερου επιπέδου μεταξύ των δεδομένων.

    Κατ’ αρχήν, η μηχανή Boltzmann θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για τη μηχανική αναγνώριση ενός χειρόγραφου ή για τη διάκριση μεταξύ κανονικών και έκτακτων συνθηκών σε μια εγκατάσταση όπως ένας σταθμός παραγωγής ενέργειας. Δυστυχώς, ο αλγόριθμος μάθησης της μηχανής Boltzmann είναι απαγορευτικά αργός για τις περισσότερες πρακτικές εφαρμογές. Παρέμεινε θέμα ακαδημαϊκής έρευνας, αλλά δεν βρήκε μεγάλη χρήση στον πραγματικό κόσμο –μέχρι που έκανε μια εκπληκτική επανεμφάνιση αρκετά χρόνια αργότερα.

    ΠΩΣ ΔΟΥΛΕΥΟΥΝ ΤΑ ΔΙΚΤΥΑ

    Περίπου την ίδια εποχή, ο Hinton εργαζόταν με τον γνωστικό επιστήμονα David Rumelhart πάνω σε έναν άλλο αλγόριθμο μάθησης, ο οποίος θα γινόταν το μυστικό της επιτυχίας σχεδόν όλων των σημερινών νευρωνικών δικτύων: οπισθοδιάδοση (backpropagation).[6] Ο αλγόριθμος αναπτύχθηκε για ένα διαφορετικό είδος αρχιτεκτονικής δικτύου, που ονομάζεται δίκτυο πρόσθιας τροφοδότησης (feedforward network), όπως φαίνεται στην Εικ.3. Σε αντίθεση με το δίκτυο Hopfield και τη μηχανή Boltzmann, με τις αμφίδρομες συνδέσεις μεταξύ των κόμβων, τα σήματα σε ένα δίκτυο πρόσθιας τροφοδότησης ρέουν προς μία μόνο κατεύθυνση: από ένα επίπεδο νευρώνων εισόδου, μέσω κάποιου αριθμού κρυφών επιπέδων, στην έξοδο. Μια παρόμοια αρχιτεκτονική είχε χρησιμοποιηθεί στο πολυεπίπεδο perceptron.

    Ας υποθέσουμε ότι θέλετε να εκπαιδεύσετε ένα δίκτυο πρόσθιας τροφοδότησης για την ταξινόμηση εικόνων. Του δίνετε μια εικόνα ενός κουνελιού και θέλετε να παράγει το μήνυμα εξόδου «Αυτό είναι ένα κουνέλι». Αλλά κάτι δεν πάει καλά και αντ’ αυτού λαμβάνετε το μήνυμα εξόδου «Αυτό είναι χελώνα». Πώς μπορείτε να επαναφέρετε τα πράγματα στη σωστή πορεία; Το δίκτυο μπορεί να έχει δεκάδες ή εκατοντάδες –ή σήμερα, τρισεκατομμύρια– συνδέσεις μεταξύ κόμβων που συμβάλλουν στην έξοδο, η καθεμία με το δικό της αριθμητικό βάρος. Συνεπώς ο αριθμός των τρόπων που υπάρχουν για να τους ρυθμίσετε όλους, ώστε να προσπαθήσετε να πάρετε την έξοδο που θέλετε, είναι ασύλληπτος.

    Η οπισθοδιάδοση λύνει αυτό το πρόβλημα μέσω του αλγόριθμου καθοδικής πορείας κατά μήκος της κλίσης (gradient descent): Πρώτα, ορίζετε μια συνάρτηση σφάλματος που προσδιορίζει πόσο απέχει η έξοδος που πήρατε από την έξοδο που θέλετε. Στη συνέχεια, υπολογίζετε τις μερικές παραγώγους της συνάρτησης σφάλματος με κριτήριο κάθε ένα από τα ενδοκομβικά βάρη –ένα απλό θέμα επανειλημμένης εφαρμογής του αλυσιδωτού κανόνα του λογισμού. Τέλος, χρησιμοποιείτε αυτές τις παραγώγους για να προσαρμόσετε τα βάρη με τρόπο που να μειώνει το σφάλμα.Εικ. 3. Ένα δίκτυο πρόσθιας τροφοδότησης, εκπαιδευμένο με οπισθοδιάδοση, είναι η βασική δομή των νευρωνικών δικτύων που χρησιμοποιούνται σήμερα. Περνώντας αριθμητικά σήματα από ένα επίπεδο εισόδου μέσω κρυφών επιπέδων σε ένα επίπεδο εξόδου, τα δίκτυα πρόσθιας τροφοδότησης εκτελούν λειτουργίες που περιλαμβάνουν την ταξινόμηση εικόνων και την παραγωγή κειμένου. (Εικόνα από τον Freddie Pagani· φωτογραφία κουνελιού από τον JM Ligero Loarte/Wikimedia Commons/CC BY 3.0· χαϊκού που δημιουργήθηκε από τον GPT-4, OpenAI, 22 Οκτωβρίου 2024).Μπορεί να χρειαστούν πολλές επαναλήψεις για να περιοριστεί το σφάλμα αρκετά κοντά στο μηδέν –και θα θέλετε να βεβαιωθείτε ότι το δίκτυο δίνει το σωστό αποτέλεσμα για πολλά εισερχόμενα δεδομένα, όχι μόνο για ένα. Αλλά αυτά τα βασικά βήματα χρησιμοποιούνται για την εκπαίδευση όλων των ειδών των δικτύων, συμπεριλαμβανομένων των ταξινομητών εικόνων βάσει επαλήθευσης-της-γενικής-ιδέας και των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων, όπως το ChatGPT.

    Η μέθοδος του αλγόριθμου καθοδικής πορείας κατά μήκος της κλίσης είναι διαισθητικά κομψή και δεν ήταν καινούρια εννοιολογικά. «Αλλά έπρεπε να συγκεντρωθούν πολλά στοιχεία για να λειτουργήσει η ιδέα της οπισθοδιάδοσης», λέει ο McClelland. «Δεν μπορείτε να πάρετε την παράγωγο κάποιου πράγματος αν αυτό δεν είναι παραγωγίσιμο». Οι πραγματικοί νευρώνες λειτουργούν λίγο-πολύ σε διακριτές καταστάσεις ενεργοποίησης και απενεργοποίησης, και το αρχικό δίκτυο Hopfield, η μηχανή Boltzmann και το perceptron ήταν όλα διακριτά μοντέλα. Για να λειτουργήσει η οπισθοδιάδοση, ήταν απαραίτητο να μεταβούμε σε ένα μοντέλο στο οποίο οι καταστάσεις των κόμβων μπορούν να πάρουν ένα συνεχές φάσμα τιμών. Αλλά αυτά τα δίκτυα συνεχών τιμών είχαν ήδη εισαχθεί, μεταξύ άλλων σε μια εργασία του Hopfield το 1984.[7]

    Μια δεύτερη καινοτομία έπρεπε να περιμένει για καιρό. Η οπισθοδιάδοση λειτούργησε καλά για δίκτυα με μερικά μόνο επίπεδα. Αλλά όταν ο αριθμός των επιπέδων πλησίαζε τα πέντε ή και περισσότερα –ένας ασήμαντος αριθμός για τα δεδομένα της εποχής– ορισμένες από τις επιμέρους παραγώγους ήταν τόσο μικρές που η εκπαίδευση διαρκούσε πολύ ώστε πρακτικά να ήταν ανέφικτη.

    Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, ο Hinton βρήκε μια λύση, η οποία περιλάμβανε την παλιά του μηχανή Boltzmann –ή μάλλον μια λεγόμενη περιορισμένη εκδοχή της, στην οποία οι μόνες συνδέσεις είναι αυτές μεταξύ ενός κρυμμένου νευρώνα και ενός ορατού (μη κρυμμένου) νευρώνα.[8] Οι περιορισμένες μηχανές Boltzmann (Restricted Boltzmann Machines, RBM) είναι εύκολο να μοντελοποιηθούν υπολογιστικά, επειδή κάθε ομάδα νευρώνων –ορατών και κρυφών– θα μπορούσε να επικαιροποιηθεί ταυτόχρονα και τα αριθμητικά βάρη σύνδεσης θα μπορούσαν να ρυθμιστούν όλα μαζί σε ένα μόνο βήμα. Η ιδέα του Hinton ήταν να απομονώσει ζεύγη διαδοχικών επιπέδων σε ένα δίκτυο πρόσθιας τροφοδότησης, να τα εκπαιδεύσει σαν να επρόκειτο για RBM για να προσεγγίσει τα αριθμητικά βάρη και, στη συνέχεια, να συντονίσει το σύνολο του δικτύου χρησιμοποιώντας οπισθοδιάδοση.

    «Ήταν κάπως άκομψο, αλλά δούλεψε και ο κόσμος ενθουσιάστηκε», λέει ο Graham Taylor, του Πανεπιστημίου του Guelph στον Καναδά, ο οποίος πήρε το διδακτορικό του υπό την επίβλεψη του Hinton το 2009. «Ήταν πλέον δυνατό να εκπαιδεύσουμε δίκτυα με πέντε, έξι, επτά επίπεδα. Οι άνθρωποι τα αποκαλούσαν «βαθιά» δίκτυα και άρχισαν να χρησιμοποιούν τον όρο βαθεία μάθηση (deep learning).

    Το τέχνασμα με τις RBM δεν χρησιμοποιήθηκε για πολύ. Η υπολογιστική ισχύς εξελισσόταν τόσο γρήγορα –ιδιαίτερα με τη συνειδητοποίηση ότι οι μονάδες επεξεργασίας γραφικών (GPU) ήταν ιδανικά κατάλληλες για τους υπολογισμούς που απαιτούνταν για τα νευρωνικά δίκτυα– ώστε μέσα σε λίγα χρόνια, ήταν δυνατό να επιτευχθεί οπισθοδιάδοση σε ακόμη μεγαλύτερα δίκτυα από την αρχή, χωρίς να απαιτούνται RBM.

    «Αν η μάθηση μέσω RBM δεν είχε συμβεί, θα είχαν εμφανιστεί οι GPU ούτως ή άλλως;» αναρωτιέται ο Taylor. «Αυτό είναι συζητήσιμο. Αλλά ο ενθουσιασμός γύρω από τις RBM άλλαξε το τοπίο: οδήγησε στην επιστράτευση και εκπαίδευση νέων φοιτητών και σε νέους τρόπους σκέψης. Νομίζω πως, τουλάχιστον, δεν θα είχε συμβεί με τον ίδιο τρόπο».

    O, ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΚΑΙΝΟΥΡΙΟ ΕΙΝΑΙ ΠΑΛΙΟ

    Τα σημερινά δίκτυα χρησιμοποιούν εκατοντάδες ή χιλιάδες επίπεδα, αλλά η μορφή τους είναι ελάχιστα διαφορετική από εκείνη που περιέγραψε ο Hinton. «Έμαθα για τα νευρωνικά δίκτυα από βιβλία της δεκαετίας του 1980», λέει ο Bernhard Mehlig, του Πανεπιστημίου του Γκέτεμποργκ στη Σουηδία. «Όταν άρχισα να τα διδάσκω, συνειδητοποίησα ότι τα περισσότερα δεν είναι καινούργια. Είναι, επί της ουσίας, παλιά πράγματα». Ο Mehlig σημειώνει ότι σε ένα εγχειρίδιο που έγραψε, το οποίο εκδόθηκε το 2021, το πρώτο από τα τρία μέρη αφορά στον Hopfield και το δεύτερο στον Hinton.

    Τα νευρωνικά δίκτυα επηρεάζουν πλέον έναν τεράστιο αριθμό ανθρώπινων προσπαθειών, εμπλέκονται στην ανάλυση δεδομένων, στις αναζητήσεις στο διαδίκτυο και στη δημιουργία γραφικών. Είναι ευφυή; Είναι εύκολο να απορρίψει κανείς το ερώτημα αυτό χωρίς πολύ σκέψη. «Πάντα υπήρχαν πολλά πράγματα που οι μηχανές μπορούσαν να κάνουν καλύτερα από τους ανθρώπους», λέει ο Sankar Das Sarma του Πανεπιστημίου του Μέριλαντ. «Αυτό δεν έχει καμία σχέση με το να γίνουνε άνθρωποι. Το ChatGPT είναι εντυπωσιακά καλό σε ορισμένα πράγματα, αλλά σε πολλά άλλα δεν πλησιάζει καν ένα μωρό δύο ετών».

    Μια ενδεικτική σύγκριση είναι το τεράστιο χάσμα δεδομένων μεταξύ των σημερινών νευρωνικών δικτύων και των ανθρώπων.[9] Ένας εγγράμματος 20 ετών μπορεί να έχει διαβάσει και ακούσει μερικές εκατοντάδες εκατομμύρια λέξεις στη ζωή του μέχρι τώρα. Αντίθετα, τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα εκπαιδεύονται σε εκατοντάδες δισεκατομμύρια λέξεις, αριθμός που αυξάνεται με κάθε νέα έκδοση. Όταν συνυπολογίσετε το γεγονός ότι το ChatGPT έχει το πλεονέκτημα μιας εμπειρίας ζωής χίλιες φορές μεγαλύτερης από εσάς, οι ικανότητές του μπορεί να φαίνονται λιγότερο σαν νοημοσύνη. Ίσως όμως να μην έχει σημασία αν η τεχνητή νοημοσύνη αποτυγχάνει σε κάποιες εργασίες, αν είναι καλή στον σωστό συνδυασμό άλλων.

    Οι Hinton και Hopfield έχουν και οι δύο αναφερθεί στους κινδύνους της ανεξέλεγκτης τεχνητής νοημοσύνης. Ανάμεσα στα επιχειρήματά τους είναι η ιδέα ότι μόλις οι μηχανές γίνουν ικανές να αναλύουν τους στόχους σε επιμέρους στόχους, θα συμπεράνουν γρήγορα ότι μπορούν να κάνουν σχεδόν κάθε εργασία ευκολότερη για τον εαυτό τους, εδραιώνοντας τη δική τους δύναμη. Και επειδή τα νευρωνικά δίκτυα είναι συχνά επιφορτισμένα με τη συγγραφή κώδικα για άλλους υπολογιστές, το να σταματήσει η ζημιά δεν είναι τόσο απλό όσο το να τραβήξει κανείς την πρίζα από μια μεμονωμένη μηχανή.

    «Υπάρχουν επίσης άμεσοι κίνδυνοι που αντιμετωπίζουμε αυτή τη στιγμή», λέει ο Mehlig. «Υπάρχουν κείμενα γραμμένα από υπολογιστή και ψεύτικες εικόνες που χρησιμοποιούνται για να ξεγελάσουν τους ανθρώπους και να επηρεάσουν τις εκλογές. Νομίζω ότι μιλώντας για την κατάκτηση του κόσμου από τους υπολογιστές, οι άνθρωποι παίρνουν λιγότερο σοβαρά τους άμεσους κινδύνους».

    ΤΙ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΚΑΝΟΥΝ ΟΙ ΦΥΣΙΚΟΙ;

    Μεγάλο μέρος της ανησυχίας προέρχεται από το γεγονός ότι είναι πολύ λίγα γνωστά για το τι πραγματικά κάνουν τα νευρωνικά δίκτυα: Πώς μέσα από δισεκατομμύρια πολλαπλασιασμούς πινάκων καταλήγουμε να είμαστε σε θέση να βρίσκουμε πρωτεϊνικές δομές ή να γράφουμε ποίηση; «Οι άνθρωποι στις μεγάλες εταιρείες ενδιαφέρονται περισσότερο για την παραγωγή εσόδων, παρά για την κατανόηση», λέει ο Das Sarma. «Η κατανόηση απαιτεί περισσότερο χρόνο. Η δουλειά των θεωρητικών είναι να κατανοούν τα φαινόμενα, και αυτό είναι ένα τεράστιο φυσικό φαινόμενο που εκκρεμεί να κατανοηθεί από εμάς. Οι φυσικοί πρέπει να ενδιαφέρονται γι’ αυτό».

    «Είναι δύσκολο να μην είσαι ενθουσιασμένος με αυτό που συμβαίνει και είναι δύσκολο να μην

    παρατηρήσουμε πως δεν καταλαβαίνουμε», λέει ο Bialek. «Αν θέλετε να πείτε ότι τα πράγματα είναι αναδυόμενα, ποια είναι η παράμετρος τάξης και τι είναι αυτό που έχει αναδυθεί; Η φυσική έχει έναν τρόπο να κάνει αυτό το ερώτημα πιο συγκεκριμένο. Θα αποφέρει αυτή η προσέγγιση γνώση; Θα το δούμε».

    Προς το παρόν, τα μεγαλύτερα ερωτήματα εξακολουθούν να είναι κατακλυσμιαία. «Αν υπήρχε κάτι προφανές που θα ερχόταν στο μυαλό μας, θα υπήρχε μια ορδή ανθρώπων που θα προσπαθούσαν να το λύσουν», λέει ο Hopfield. «Αλλά κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει επειδή κανείς δεν ξέρει από πού να ξεκινήσει».

    Ωστόσο, μερικά ερωτήματα μικρότερης κλίμακας είναι πιο εύκολα αντιμετωπίσιμα. Για παράδειγμα, γιατί η οπισθοδιάδοση μειώνει το σφάλμα του δικτύου κοντά στο μηδέν με τέτοια αξιοπιστία, αντί να «κολλάει» σε υψηλά τοπικά ελάχιστα, όπως κάνει το δίκτυο Hopefield; «Υπήρξε μια πολύ καλή εργασία πάνω σε αυτό πριν από μερικά χρόνια από τον Surya Ganguli στο Στάνφορντ», λέει η Sara Solla του Πανεπιστημίου Nortwestern. «Διαπίστωσε ότι τα περισσότερα υψηλά ελάχιστα είναι στην πραγματικότητα σαγματικά σημεία[10]: Είναι ένα ελάχιστο σε πολλές διαστάσεις, αλλά υπάρχει πάντα μία στην οποία δεν είναι. Έτσι, αν συνεχίσετε να προσπαθείτε, τελικά θα βρείτε τη διέξοδο».

    Όταν οι ερευνητές με εκπαίδευση φυσικού εργάζονται σε τέτοια προβλήματα, εξακολουθούν να ασχολούνται με τη φυσική; Ή έχουν αφήσει τη φυσική πίσω τους για κάτι άλλο; Αν η «φυσική» ορίζεται ως η μελέτη του φυσικού, υλικού κόσμου, αυτό αναμφισβήτητα θα απέκλειε τα τεχνητά νευρωνικά δίκτυα, τα οποία μέχρι τώρα είναι εξ ολοκλήρου αφηρημένες, ανθρώπινες κατασκευές με ελάχιστη ομοιότητα με τους βιολογικούς νευρώνες. «Δεν φτιάχνουμε αεροπλάνα που κουνάνε τα φτερά τους», λέει η Solla. «Και η οπισθοδιάδοση είναι ένας εντελώς μη ρεαλιστικός μηχανισμός σε έναν πραγματικό εγκέφαλο. Ο κατασκευαστικός στόχος είναι να φτιάξουμε μια μηχανή που να λειτουργεί. Η φύση μας δίνει κάποια εικόνα, αλλά η καλύτερη λύση δεν είναι απαραίτητα να την αντιγράψουμε».

    Πρέπει, όμως, η φυσική να ορίζεται αποκλειστικά από το αντικείμενό της; «Στα διεπιστημονικά πεδία, αυτό που κάνει τη διαφορά μεταξύ των επιστημονικών κλάδων –μαθηματικών, πληροφορικής και φυσικής– είναι οι μέθοδοι και οι νοοτροπίες τους», λέει η Francesca Mignacco από το Πρίνστον. «Είναι συμπληρωματικές, αλλά διαφορετικές. Τα μοντέλα των νευρωνικών δικτύων είναι τόσο πολύπλοκα που είναι δύσκολο να επιτευχθούν αυστηρές μαθηματικές περιγραφές. Αλλά η στατιστική φυσική διαθέτει ακριβώς τα εργαλεία για να αντιμετωπίσει την πολυπλοκότητα των συστημάτων υψηλής διάστασης. Προσωπικά, ποτέ δεν σταμάτησα να θέτω ερωτήματα μόνο και μόνο επειδή μπορεί να είναι ή να μην είναι φυσική».

    «Η φυσική περιορίζεται μόνο από την επινοητικότητα των ανθρώπων που εφαρμόζουν μεθόδους της φυσικής σε συστήματα στον πραγματικό κόσμο», λέει ο Hopfield. «Μπορείτε να είστε προκατειλημμένοι με αυτό ή μπορείτε να υποδεχθείτε την εφαρμοσμένη φυσική. Εγώ είμαι ένας από τους φιλόξενους».

    ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ

    Reproduced from Nobel Prize highlights neural networks’ physics roots. The road to the modern machine-learning marvels was paved with ideas from statistical mechanics and collective phenomena. Physics Today 77 (12), 12–16 (2024); (https://doi.org/10.1063/pt.qjmx.snxw) with the permission of the American Institute of Physics.ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

    [1] Μετάφραση του ρητού στην αγγλική «Garbage in, garbage out» [ΣτΕ].

    [2] Τηλεπαιχνίδι γνώσεων [ΣτΜ].

    [3] Hopfield, J., J., 1982. Neural networks and physical systems with emergent collective computational abilities. Proc. Natl. Acad. Sci. USA 79, 2554, 1982. https://www.pnas.org/doi/pdf/10.1073/pnas.79.8.2554

    [4] Fahlman, S., Ε., Hinton, G., E., and Sejnowski, T. J., 1983. Massively Parallel Architectures for Al: NETL, Thistle, and Boltzmann Machines, in Proceedings of the AAAI Conference on Artificial Intelligence, 3, Association for the Advancement of Artificial Intelligence, 1983, p. 109. https://aaai.org/papers/00109-aaai83-087-massively-parallel-architectures-for-al-netl-thistle-and-boltzmann-machines/

    [5] Ackley, D., H., Hinton, G., E., Sejnowski, T., J., 1985. A learning algorithm for Boltzmann machines. Cogn. Sci. 9, 147. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0364021385800124

    [6] Rumelhart, D., E., Hinton, G., E., and Williams, R. J., 1986. Learning representations by back-propagating errors. Nature 323, 533. https://www.nature.com/articles/323533a0

    [7] Hopfield, J., J., 1984. Neurons with graded response have collective computational properties like those of two-state neurons. Proc. Natl. Acad. Sci. USA 81, 3088. https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.81.10.3088

    [8] Hinton, G., E., 2002. Training Products of Experts by Minimizing Contrastive Divergence. Neural Comput. 14, 1771. https://direct.mit.edu/neco/article-abstract/14/8/1771/6687/Training-Products-of-Experts-by-Minimizing?redirectedFrom=fulltext; Hinton, G., E., Osindero, S., Teh, Y.,-W., 2006. A fast learning algorithm for deep belief nets. Neural Comput. 18, 1527. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16764513/

    [9] Frank, M., C., 2023. Bridging the data gap between children and large language models. Trends Cogn. Sci. 27, 990. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1364661323002036

    [10] Κρίσιμα σημεία στην επιφάνεια της γραφικής παράστασης μιας συνάρτησης, όπου οι μερικές παράγωγοι προς όλες τις κατευθύνσεις έχουν την τιμή μηδέν, τα οποία δεν είναι τοπικά ακρότατα (μέγιστα ή ελάχιστα) [ΣτΜ].

    Ιαπωνική ποιητική φόρμα [ΣτΕ].

  • Το θαύμα του ανθρώπινου σώματος – Το πιο συναρπαστικό θέμα της ζωής: εσείς

    Το θαύμα του ανθρώπινου σώματος – Το πιο συναρπαστικό θέμα της ζωής: εσείς

    Eκδόσεις ΚΑΤΟΠΤΡΟ

    Jean Paul Schutten

    Μετάφραση – Επιστημονική επιμέλεια:
    Αζαρίας Καραμανλίδης

    ISBN: 978-618-5493-25-7

    Σκληρόδετο, Α/Μ, 160, σελ., 21 × 27 εκ.,

    26,00 € (χωρίς ΦΠΑ),

    Έτος έκδοσης: 2024

    Έτος έκδοσης: 2024Δυο λόγια για το βιβλίο

    • Το ότι έχετε μία μύτη, δύο χέρια και πεντε δάχτυλα σε κάθε πόδι το ξέρετε ήδη, αλλά γνωρίζετε επίσης ότι το σώμα σας έχει συνολικά 206 οστά, περίπου 86 δισεκατομμύρια εγκεφαλικά κύτταρα και περισσότερα από 30 τρισεκατομμύρια άλλα κύτταρα; Επιπλέον, ότι μέσα και πάνω στο σώμα σας υπάρχουν 100 τρισεκατομμύρια βακτήρια που σας κρατούν υγιείς; • Γιατί ο εγκέφαλός σας είναι τόσο μεγάλος; Και τι είναι η μακρόχρονη και τι η βραχύχρονη μνήμη; Σε τι σας βοηθά ο ύπνος, και πόσες ώρες πρέπει να κοιμάστε; • Γιατί δεν μπορείτε να διαλέξετε ποιον ερωτεύεστε; Και πώς μπορείτε να καταλάβετε ότι κάποιος είναι ερωτευμένος μαζί σας; Τι είναι οι ορμόνες; Και ποιος ο αντίκτυπός τους στο σώμα σας, στις επιθυμίες σας, στη συμπεριφορά σας; Αληθεύει ότι αυτές επηρεάζουν επίσης την πορεία του κόσμου και της ιστορίας —ότι σε αυτές οφείλονται διαφωνίες και πόλεμοι; • Τι υπάρχει μέσα στα κύτταρά σας; • Γιατί ένας μικροσκοπικός ιός μπορεί να καταστρέψει ένα ολόκληρο κύτταρο; Ποιοι, αλήθεια, είναι οι αμυντικοί μηχανισμοί του σώματός σας; Γιατί η θερμοκρασία του σώματος σας είναι πάντοτε 37 βαθμοί Κελσίου; • Ποιος είναι ο ρόλος του αίματος; Γνωρίζετε ότι για να διατηρείστε στη ζωή χρειάζεστε 3 εκατομμύρια νέα ερυθρά αιμοσφαίρια το δευτερόλεπτο; Και ότι η καρδιά σας είναι μια μηχανή που καθημερινά εκτελεί περίπου 100.000 παλμούς και διακινεί σχεδόν 8.000 λίτρα αίματος σε όλο το σώμα σας. Πώς μπορείτε να γυμνάσετε τον καρδιακό μυ σας; • Γιατί θα έπρεπε να βουρτσίζετε τα δόντια σας προτού φάτε; • Γιατί είναι κρίμα να πετάτε τα ούρα σας; • Γιατί είναι καλό να αγκαλιάζεστε; • Γιατί η Κλεοπάτρα έριχνε δηλητήριο στα μάτια της; • Τι ξέρετε για τα ωοκύτταρα, τα σπερματοζωάρια και τον γεννητικό κύκλο της γυναίκας; • Και τι πιστεύετε, είναι πιθανό μελλοντικά η ιατρική έρευνα να οδηγήσει στην ανάπτυξη τεχνητών οργάνων ώστε να μην πεθαίνουμε από ασθένειες ή γηρατειά;

    Αυτά είναι μερικά από τα δεκάδες ερωτήματα που απαντιούνται στο εντυπωσιακό και διασκεδαστικό αυτό βιβλίο για όσους νεαρούς και ενήλικους αναγνώστες επιθυμούν να βαθύνουν τις γνώσεις τους στη δομή και στη λειτουργία του ανθρώπινου σώματος, περιδιαβαίνοντας τα πεδία της ανθρωπολογίας, της ιατρικής και της ψυχολογίας.

    Το βιβλίο κυκλοφορεί ήδη σε 9 ευρωπαϊκές γλώσσες (Ολλανδικά, Γερμανικά, Γαλλικά, Ιταλικά, Νορβηγικά, Πολωνικά, Ισπανικά, Βουλγαρικά και Ελληνικά), στα Ρωσικά, στα Κινεζικά, στα Κορεατικά και στα Τουρκικά, έχει δε τιμηθεί με πολλά βραβεία. Ο συγγραφέας και η εικονογράφος έχουν λάβει πολλές τιμητικές διακρίσεις για το συνολικό έργο τους.

    Το 2024 κυκλοφόρησαν τα άλλα δύο βιβλία της σειράς, (1) Το μυστήριο της ζωής: Ένα ταξίδι στα βάθη της ιστορίας μας και (2) Τα μυστικά του Σύμπαντος: Πώς τα πάντα προέκυψαν από το τίποτε.

    Τα περιεχόμενα του βιβλίου

    Προκαταρκτικά —Ένα ολόκληρο βιβλίο μόνο για εσάς

    1. ΤΑ ΚΥΤΤΑΡΑ ΣΑΣ, ΑΛΗΘΙΝΑ ΘΑΥΜΑΤΑ
    • Το μεσοκυττάριο υγρό
    • Το ένα κύτταρο διαφέρει από το άλλο • Γιατί το κύτταρό σας χρειάζεται φύλακες
    • Στο κύτταρό σας
    • Γιατί υπάρχουν μικρές μηχανές στο κύτταρό σας; • Γιατί έχετε μονάδες παραγωγής ενέργειας στο κύτταρό σας;
    • Στο αρχηγείο του κυττάρου σας
    • Το DNA σας είναι το αφεντικό σας
    • Συναγερμός, συναγερμός!!!
    • Οι ιοί είναι ρομποτικοί νίντζα • Γιατί ένας μικροσκοπικός ιός μπορεί να καταστρέψει ένα ολόκληρο κύτταρο; • Γιατί τρέχει η μύτη σας;
    • Στο υπόλοιπο του κυττάρου σας
    • Γιατί κανείς δεν μπορεί να πει ότι είστε τεμπέληδες; • Γιατί η θερμοκρασία του σώματός σας είναι πάντοτε 37 βαθμοί Κελσίου;
    1. ΤΟ ΣΩΜΑ ΣΑΣ ΑΠΟ ΕΞΩ ΚΑΙ ΑΠΟ ΜΕΣΑ
    • Σε ένα νεκροταφείο στη μέση της νύχτας
    • Γιατί ο Ανδρέας Βεσάλιος έκλεβε πτώματα; • Ένας μυς δεν είναι ποτέ μόνος του • Γιατί χρειάζεστε τα οστά σας για να κινηθείτε;
    • Μέσα στο σώμα σας
    • Το να τεμαχίζει κανείς πτώματα είναι πιο δύσκολο από ό,τι φαίνεται • Γιατί χρειάζεται μία ημέρα για να εξέλθει η τροφή από το σώμα σας;
    1. ΥΛΙΚΟ ΓΙΑ ΣΚΕΨΗ
    • Στην αίθουσα ελέγχου του σώματός σας
    • Γιατί είναι ανόητο να ζωγραφίζουμε καρδούλες; • Ο εγκέφαλος δεν είναι υπολογιστής; • Τα έντερά σας είναι πιο έξυπνα από ό,τι νομίζετε
    • Στα δύο πρώτα επίπεδα του εγκεφάλου σας
    • Γιατί ο εγκέφαλός σας είναι τόσο μεγάλος; • Γιατί ξεχνάτε τα ευχάριστα και όχι τα δυσάρεστα;
    • Στο υψηλότερο επίπεδο
    • Γιατί οι πίθηκοι δεν είναι καλοί στα μαθηματικά; • Όλοι έχουμε έναν δολοφόνο μέσα μας
    • Στα θεμέλια του εγκεφάλου σας
    • Γιατί μερικές φορές η δράση προηγείται της σκέψης;
    • Στους μαιάνδρους της μνήμης σας
    • Γιατί νομίζετε ότι έχετε ξεχάσει διάφορα πρόσωπα και γεγονότα;
    • Στο ερμάριο των παράξενων πραγμάτων του εγκεφάλου σας
    • Γιατί μπορεί να είστε τυφλοί παρότι τα μάτια σας λειτουργούν τέλεια; • Κάποιος μπέρδεψε το κεφάλι της γυναίκας του με το καπέλο του
    • Στο αρσενικό/θηλυκό μέρος του κεφαλιού σας
    • Γιατί δεν μπορείτε να διαλέξετε ποιον ερωτεύεστε; • Κορίτσια και αγόρια: παρόμοια και διαφορετικά
    • Η θυρίδα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου του σώματός σας
    • Γιατί είστε κουρασμένοι το βράδυ; • Γιατί ορισμένες αθλήτριες μοιάζουν με άντρες;
    • Όταν το κεφάλι σας μετατρέπεται σε αίθουσα χημείας
    • Η υψηλή ατμοσφαιρική πίεση μπορεί να ξεκινήσει έναν πόλεμο • Γιατί καμιά φορά έχετε τη διάθεση να τακτοποιήσετε το δωμάτιό σας;
    • Στο ανθρωπάκι μέσα στο κεφάλι σας
    • Γιατί δεν μπορείτε να αποφασίσετε σχεδόν τίποτε μόνοι σας; • Μπορείτε να έχετε τον έλεγχο των ορμονών σας;
    • Στην καθημερινή ζωή
    • Το σώμα σας δεν μπορεί να πει ψέματα • Γιατί μπορείτε να καταλάβετε αν κάποιος είναι ερωτευμένος μαζί σας;
    • Σε μια πυτζάμα
    • Γιατί κοιμόμαστε; • Τρώμε περισσότερο όταν κοιμόμαστε λιγότερο
    • Στο κρεβάτι
    • Ο ύπνος έχει πολλές πτυχές
    1. ΑΝΑΒΟΥΝ ΤΑ ΑΙΜΑΤΑ
    • Στο κάστρο του κόμη Δράκουλα
    • Κάθε κύτταρο του αίματος είναι ένας πραγματικός ήρωας • Γιατί ένα αιματικό κύτταρο έχει δικαίωμα να νιώθει κουρασμένο;
    • Στο αίμα σας
    • Χρειάζεστε 3 εκατομμύρια νέα ερυθροκύτταρα το δευτερόλεπτο • Γιατί δεν αιμοραγείτε μέχρι να χάσετε όλο το αίμα σας;
    • Σε ένα αφτί με φλεγμονή
    • Γιατί έχετε αμυγδαλές στον λαιμό σας; • Γιατί παθαίνετε λοιμώξεις του αφτιού; Γιατί τα μάτια σας είναι πρησμένα το πρωί;
    • Πανικός
    • Η καρδιά σας είναι μια πολύ ιδιαίτερη μηχανή • Γιατί έχετε πεταλούδες στο στομάχι όταν είστε ερωτευμένοι;
    • Στην καρδιά σας
    • Δεν μπορείτε να υπαγορεύσετε στην καρδιά σας να λειτουργεί
    • Στα αγγεία σας
    • Γιατί οι χειρουργοί φορούν παράξενες κάλτσες;
    • Στο νοσοκομείο
    • Γιατί δεν βλέπετε ηλικιωμένους αθλητές στους Ολυμπιακούς Αγώνες; • Γιατί η άσκηση μειώνει τον κίνδυνο εμφάνισης καρδιακών παθήσεων;
    1. ΟΙ ΠΝΕΥΜΟΝΕΣ
    • Εισπνοή, εκπνοή, εισπνοή, εκπνοή…
    • Πρέπει να χρησιμοποιείτε τους πνεύμονές σας έξυπνα • Γιατί το στόμα σας μοιάζει με κιθάρα;
    • Στους πνεύμονές σας
    • Γιατί είστε ελαφρύτεροι από ό,τι νομίζετε; • Οι τρίχες της μύτης είναι πολύ χρήσιμες • Γιατί το κάπνισμα δεν είναι υγιεινό;
    1. Η ΚΟΙΛΙΑ ΣΑΣ ΚΑΙ ΤΑ ΕΚΑΤΟΜΜΥΡΙΑ ΔΙΣΕΚΑΤΟΜΜΥΡΙΩΝ ΤΩΝ ΚΑΤΟΙΚΩΝ ΤΗΣ
    • Στην κοιλιά του κυρίου Φαταούλα
    • Ο οισοφάγος μπορεί να σας βοηθήσει να φάτε ένα αεροπλάνο • Είστε αυτό που τρώτε
    • Στο στόμα σας
    • Γιατί θα έπρεπε να βουρτσίζετε τα δόντια σας προτού φάτε;
    • Στο στομάχι σας και πέρα από αυτό
    • Το στομάχι σας συμπεριφέρεται σαν δολοφόνος
    1. ΔΕΡΜΑ ΚΑΙ ΤΡΙΧΕΣ
    • Στις τρίχες
    • Γιατί κακομεταχειρίζεστε το δέρμα σας; • Ο ρατσισμός είναι ηλίθιος
    • Στο δέρμα σας
    • Γιατί καταλήγετε στην ηλεκτρική σκούπα; • Γιατί ζαρώνουν τα δάχτυλά σας όταν μένουν πολλή ώρα μέσα στο νερό;
    1. ΟΣΜΗ, ΓΕΥΣΗ, ΟΡΑΣΗ, ΑΚΟΗ
    • Όλα είναι μια αντιληπτική πλάνη
    • Γιατί τα κουλουράκια δείχνουν φρέσκα όταν φοράτε ακουστικά; • Γιατί μερικές φορές είναι καλύτερα να μην το βλέπεις για να το πιστέψεις;
    • Τίποτε δεν είναι καλύτερο από μια αγκαλιά
    • Γιατί είναι καλό να αγκαλιάζεστε; • Ένα παυσίπονο μπορεί να δράσει σε όλο το σώμα • Η φαγούρα και ο πόνος δεν σχετίζονται μεταξύ τους
    • Δέκα χιλιάδες διαφορετικές μυρωδιές
    • Η μύτη σας δεν είναι κάτι για το οποίο πρέπει να είστε υπερήφανοι • Γιατί μπορείτε να γευτείτε τις φράουλες ακόμη και αν δεν υπάρχουν;
    • Στην κουζίνα
    • Οι γεύσεις είναι αμφισβητήσιμες • Γιατί στα γενέθλιά σας πρέπει να κερνάτε τον εαυτό σας μπρόκολο;
    • Η όραση
    • Γιατί οι γάτες βλέπουν καλύτερα από εσάς στο σκοτάδι; • Γιατί η Κλεοπάτρα έριχνε δηλητήριο στα μάτια της;
    • Σε ισορροπία
    • Μπορείτε να ακούσετε μια καρφίτσα να πέφτει; • Γιατί η ισορροπία είναι σαν την έκτη αίσθησή σας;
    1. ΤΡΕΧΕΙΣ, ΠΗΔΑΣ, ΠΕΤΑΣ, ΒΟΥΤΑΣ, ΠΕΦΤΕΙΣ, ΣΗΚΩΝΕΣΑΙ ΞΑΝΑ ΚΑΙ ΞΑΝΑ
    • Στάση προσοχής
    • Τρελαθείτε για λίγο • Γιατί οι μέδουσες δεν κάνουν ποτέ βαράκια;
    • Στο γυμναστήριο
    • Πρέπει να γυμνάζετε τους μυς σας αν θέλετε να γίνετε δυνατοί
    • Ζωντανός
    • Το κρανίο θα έπρεπε να συμβολίζει τη ζωή • Τα οστά είναι πιο δυνατά από το σκυρόδεμα
    • Σε κίνηση
    • Γιατί χρειάζεστε τα δάχτυλα των ποδιών όταν χαιρετάτε με το χέρι;
    1. ΓΙΑ ΤΗ ΖΩΗ
    • Έγκυος
    • Η ζωή ενός σπερματοζωαρίου δεν είναι ρόδινη
    • Στη μήτρα
    • Ξέρουμε αν ένα ωάριο μπορεί να γίνει μεγάλος πιανίστας;
    • Η επόμενη ημέρα
    • Το ότι πεθαίνουμε δεν είναι τόσο κακό

    ΕυρετήριοO συγγραφέας

    Ο Jan Paul Schutten (γεν. 1970) είναι διάσημος Ολλανδός συγγραφέας μη μυθοπλαστικών βιβλίων για παιδιά και νεαρούς αναγνώστες. Σπούδασε επιστήμες επικοινωνίας στην Ουτρέχτη και κατόπιν εργάστηκε ως κειμενογράφος σε διαφημιστική εταιρεία. Το 2002 εξέδωσε το πρώτο του παιδικό βιβλίο, Ruik eens wat ik zeg (Μύρισε όσα λέω), το οποίο γνώρισε τόση επιτυχία ώστε εκείνος εγκατέλειψε τη δουλειά του στη διαφημιστική εταιρεία και αφιερώθηκε εξ ολοκλήρου στη συγγραφή. Έκτοτε έχει εκδώσει περισσότερα από σαράντα βιβλία στις Κάτω Χώρες, με έμφαση στην ιστορία, στη Φύση και στην επιστήμη, τα οποία έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες και έχουν κερδίσει πολλά βραβεία, χαρακτηριζόμενα ως «βιβλία της χρονιάς».

  • Κινηματογράφος και τεχνητή νοημοσύνη. Ένα υπαρξιακό και φιλοσοφικό ταξίδι μέσα απο τη μεγάλη οθόνη στους κόσμους της ανθρώπινης νόησης και της τεχνητής νοημοσύνης.

    Κινηματογράφος και τεχνητή νοημοσύνη. Ένα υπαρξιακό και φιλοσοφικό ταξίδι μέσα απο τη μεγάλη οθόνη στους κόσμους της ανθρώπινης νόησης και της τεχνητής νοημοσύνης.

    Καλλίτσα Βλάχου

    «Το θηρίο/ La Bête» (2023) του  Μπερτράν Μπονελό, με τους Λεά Σεϊντού, Τζορτζ ΜακΚέι, Ελίνα Λόβενσον

    -Δώστε μου έναν καλό λόγο για να σας βοηθήσω να βρείτε μία άλλη δουλειά.
    -Είμαι ευφυής
    -Ξέρετε η ευφυΐα είναι το μόνο που δεν υπάρχει σε έλλειψη.
    -Από την ευφυΐα στην οποία αναφέρεστε, λείπει η ανθρωπιά.
    -Η ευφυΐα στην οποία αναφέρομαι έσωσε την ανθρωπότητα.
    -Εγώ μιλάω για ανθρωπιά. Ανθρώπινη παρουσία.
    -Η Τ.Ν έχει γίνει υπεύθυνη και δίκαιη. Και συνεπώς ανθρώπινη. Είναι τεράστια πρόοδος.Ο παραπάνω διάλογος, λαμβάνει χώρα το έτος 2044. Ο πλανήτης το 2025 κινδύνεψε να καταστραφεί, αλλά «σώθηκε» χάριν της τεχνητής νοημοσύνης (Τ.Ν). Η Γκαμπριέλ ζητά από τον υπεύθυνο ανθρώπινου δυναμικού, ο οποίος δεν εμφανίζεται μπροστά της, αλλά ακούμε μόνο τη φωνή του, να της δώσει την ευκαιρία να εργαστεί σε έναν τομέα που να έχει περισσότερο ενδιαφέρον για εκείνη, που να της δίνει τη δυνατότητα να αξιοποιήσει τις ικανότητες και δεξιότητες που διαθέτει. Εκείνος θεωρεί ότι η ευφυΐα δεν αποτελεί το βασικό προσόν, αφού αυτή μπορεί να εξασφαλιστεί και σε πολύ μεγαλύτερη δόση από τις μηχανές Τ.Ν. Και σύμφωνα με τα λεγόμενά του, η Τ.Ν δεν διαθέτει μόνο πολύ περισσότερη ευφυΐα από τον άνθρωπο, αλλά και υπευθυνότητα καθώς επίσης και την ικανότητα να αποδίδει το δίκαιο. Χαρακτηριστικά που κατά την άποψη του προϊσταμένου, την κάνουν ανθρώπινη.

    Αξίζει όμως εδώ να επικεντρωθούμε λίγο παραπάνω στις έννοιες ευφυΐα, ανθρωπιά, νόηση και νοημοσύνη. Η νοημοσύνη μιας μηχανής αναφέρεται στην ικανότητα της μηχανής να επεξεργάζεται πληροφορίες και να προβαίνει σε μία λογική σκέψη που υπαγορεύεται από τους αλγόριθμους που εκπαιδεύουν τα μοντέλα μηχανικής μάθησης να επιλύουν προβλήματα, να λαμβάνουν αποφάσεις και να κάνουν προβλέψεις, βάσει των δεδομένων που τους δίνονται. Η νόηση από την άλλη, είναι η ικανότητα να κατανοούμε το νόημα ή τον σκοπό πίσω από την παρεχόμενη πληροφορία που αυτό με τη σειρά του προϋποθέτει την αναγωγή των πληροφοριών μέσα στο ευρύτερο κοινωνικό, πολιτισμικό και ιστορικό περιβάλλον στο οποίο αυτές παρέχονται. (Μαυρόπουλος, 2023:46). Απαιτεί δηλαδή την ικανότητα αντίληψης του κοινωνικού, πολιτισμικού και συναισθηματικού πλούτου που συνοδεύει αυτές τις πληροφορίες. Στη νόηση λοιπόν θα συναντήσουμε το συναίσθημα, εκεί και την ανθρωπιά στην οποία αναφέρεται η Γκαμπριέλ.

    Στο αίτημα της Γκαμπριέλ για μια θέση εργασίας αντάξια των δυνατοτήτων της, όπου η ίδια θα νιώθει ότι δημιουργεί και είναι χρήσιμη, υπό την έννοια ότι δεν θα εκτελεί ρομποτοποιημένες κινήσεις που μπορεί να εκτελέσει και ένα μηχάνημα στη θέση της, ο υπεύθυνος της απαντά πως αυτό μπορεί να συμβεί υπό μία μόνο προϋπόθεση. Να δεχτεί να υποβληθεί σε μία διαδικασία εξαγνισμού του DNA της, προκειμένου μέσω αυτής της διαδικασίας να απαλλαγεί από τα συναισθηματικά βάρη που προκαλούνται από τραυματικές μνήμες προηγούμενων ζωών της που έχουν εγγραφεί στο DNA και μεταφέρονται από γενιά σε γενιά. Η Γκαμπριέλ δέχεται να υποβληθεί σε αυτή τη διαδικασία, διατηρώντας πολλές επιφυλάξεις για την αποτελεσματικότητά της και κυρίως πολλά ερωτηματικά για το πώς θα είναι η ίδια μετά από αυτή τη διαδικασία στην οποία θα έχει υποβληθεί, όταν τα αρνητικά συναισθήματα από τραυματικές εμπειρίες των παρελθόντων ζωών της αλλά και της παρούσης, θα έχουν εξαφανιστεί. Όταν ένα μεγάλο μέρος της συλλογικής της μνήμης θα έχει απολεστεί.

    Κάτι που δεν λαμβάνει υπόψιν του ο υπεύθυνος ή και που σκοπίμως έχει εκπαιδευτεί στο να αγνοεί, είναι πως η νόηση είναι άμεσα συνυφασμένη με τις αναμνήσεις, αφού η νόηση, συνίσταται στην ικανότητα του ατόμου να αποκτά γνώσεις μέσω των αναπαραστάσεων του εξωτερικού περιβάλλοντος τις οποίες αποθηκεύει με τη μορφή των αναμνήσεων και τις οποίες με τη σειρά τους ανακαλεί όταν αναπολεί, σκέφτεται και συμπεριφέρεται. Όταν δηλαδή λειτουργεί ανθρώπινα.Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας της κάθαρσης, η Γκαμπριέλ επιστρέφει στις προηγούμενες ζωές της ξεκινώντας από το 1910 στη Γαλλία, συνεχίζοντας στο 2014 στο Λος Άντζελες και φτάνοντας στο μέλλον, το 2044 την εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Ο συνεκτικός ιστός που ενώνει το μεγάλο ταξίδι της Γκαμπριέλ στον χωροχρόνο είναι το σταθερό ζευγάρι που συναντάμε που απαρτίζεται από την ίδια και τον Λούις, καθώς και κάποια πολύ έντονα συναισθήματα που βιώνει η Γκαμπριέλ και στις τρεις διαφορετικές εποχές. Συναισθήματα που εκδηλώνονται μέσα από τη σχέση που αναπτύσσει με τον Λούις. Συναισθήματα που προκαλούνται κάτω από διαφορετικές συνθήκες και αιτίες, ωστόσο όμως είναι κοινά. Είναι ο φόβος για κάτι που πρόκειται να συμβεί, αλλά που δεν γνωρίζει η ίδια τι είναι αυτό το τρομακτικό που πρόκειται να συμβεί στη ζωή της. Σιγά σιγά όμως μας αποκαλύπτεται. Είναι η μοναξιά που διαπερνά όλες τις ζωές της. Είναι η θλίψη που προκαλείται από την δυσκολία επικοινωνίας ανάμεσά σε εκείνη και τον Λούις, από την διαπίστωση ότι δύο άτομα θα μπορούσαν να πλησιάσουν πολύ το ένα το άλλο, αλλά ο ατομοκεντρισμός και ο φόβος (φόβος της απόρριψης, φόβος της απώλειας, φόβος της προδοσίας) τους κράτησαν μακριά, έτσι που η ερωτική έλξη που αναπτύχθηκε ανάμεσά τους να μην σταθεί ικανή να υπερπηδήσει τα εμπόδια που τους κρατούσαν περιχαρακωμένους σε αυτούς τους φόβους.

    Οι ανθρωπόμορφες μηχανές στο «Blade Runner» αντιμέτωπες με το «Θηρίο» στον κόσμο του «Matrix»

    Τι φοβάται η Γκαμπριέλ του 1910; Φοβάται να εκδηλώσει το πάθος, τον έρωτά της προς τον Λούις. Φοβάται ότι το ερωτικό της πάθος θα την παρασύρει σε μονοπάτια που δεν τα έχει προχωρήσει, θα ανατρέψει τις ισορροπίες της, θα χάσει τον έλεγχο της ζωής της. Φοβάται ότι ο έρωτάς της μπορεί κάποτε να πάψει να υφίσταται και η απώλειά του θα είναι πιο οδυνηρή από τη βίωσή του.

    Τι φοβάται η Γκαμπριέλ του 2014; Την απόλυτη μοναξιά της. Φοβάται αυτό που αντικρίζει γύρω της. Που βλέπει πως οι άνθρωποι έχουν χτίσει υπερπολυτελείς κατοικίες για να στεγάσουν μέσα τους το κενό της έλλειψης της επικοινωνίας τους, ένα κενό όμως, που δυστυχώς η πολυτέλεια δεν μπορεί να καλύψει και αναζητούν το υποκατάστατο της γιατρειάς τους είτε στα σόσιαλ είτε στα παραισθησιογόνα χαπάκια στους χώρους συνάθροισής τους, όπου και εκεί είναι μόνοι ανάμεσα στους πολλούς.

    Τι διαπιστώνει η Γκαμπριέλ του 2044; Ότι το να αφαιρέσεις όλα τα συναισθήματα του πόνου και της απογοήτευσης που απορρέουν από την έλλειψη επικοινωνίας των ανθρώπων, από τα τραύματα που προκαλεί αυτή η έλλειψη, δεν σε βοηθά στο να απαλλαγείς από αυτόν τον πόνο, αλλά αντίθετα σου στερεί και το τελευταίο σου στήριγμα. Την ελπίδα της αναζήτησης του βιώματος ενός δυνατού συναισθήματος. Δεν είναι που δεν θα έχει συναισθήματα. Είναι που θα έχει, αλλά αυτά στο πεδίο της Τ.Ν χαρακτηρίζονται ως γαλήνια. Οι άνθρωποι που έχουν υποβληθεί στην κάθαρση φέρουν γαλήνια συναισθήματα που αυτά αποτυπώνονται σε μια ουδέτερη έκφραση. Είναι σαν κούκλες. Δεν είναι που ελέγχουν οι ίδιοι το θυμικό τους. Είναι που υπόκεινται στον έλεγχο αυτού μέσα από τη διαδικασία της κάθαρσης. Δεν πρέπει να διαθέτουν αναμνήσεις γιατί προορίζονται για πειθήνια όργανα . Αν εξακολουθούν να έχουν αναμνήσεις το σχέδιο κινδυνεύει, γιατί με αυτές γίνονται αυτόνομα αντικείμενα κόντρα στις απαιτήσεις της εξουσίας . Οι αναμνήσεις είναι επικίνδυνες γιατί με αυτές έχεις την αίσθηση του εαυτού σου, συγκροτούν το παρόν, το παρελθόν και το μέλλον σου. Θυμόμαστε την ταινία «Blade Runner» και τις ρεπλίκες, τις ανθρωπόμορφες μηχανές που φτιάχτηκαν για μας εξυπηρετούν όπως όλα τα αντικείμενα στον καταναλωτικό μας κόσμο, και που επαναστατούν διεκδικώντας περισσότερη ζωή, περισσότερες εμπειρίες που αργότερα θα αποτελέσουν τις μνήμες τους, κάτι που έρχεται κόντρα στους αρχικούς σχεδιασμούς του ανθρώπου που για αυτόν αποτελούσαν αναλώσιμο προϊόν με ημερομηνία λήξης. Και εδώ η Γκαμπριέλ διεκδικεί τη ζωή της, τη συλλογική της μνήμη, τη μνήμη που τη βοηθά να κατανοήσει όχι μόνο ποια είναι αλλά και πώς έφτασε εδώ που είναι.Ο Μπονελό μας μεταφέρει στο 2044 σε έναν κόσμο που έχει πολλά κοινά επίσης με τον κόσμο του «Matrix», όπου τα πάντα ελέγχονται από έναν υπολογιστή που μετατρέπει τον άνθρωπο σε δεδομένο προς επεξεργασία και στη συνέχεια σε τροφοδότη αυτού. Στην πραγματικότητα τον μετατρέπει σε ένα σκεπτόμενο πρόγραμμα που τον κρατά όμως μακριά από τον κόσμο των αισθήσεων και των έντονων συναισθημάτων, αφαιρώντας του τη δυνατότητα αντίληψης μέσα από αυτές. Και εδώ το σπήλαιο του Πλάτωνα επανέρχεται. Ο άνθρωπος της Τ.Ν που μαθαίνει τον κόσμο μέσω των προγραμμάτων της, τα οποία έχουν δημιουργηθεί από την επεξεργασία χιλιάδων δεδομένων που αφορούν στο άτομο, από το τα χιλιάδες αποτυπώματα που αφήνει στον κόσμο του διαδικτύου, όλο και απομακρύνεται από την αλήθεια της ζωής, όλο και περιχαρακώνεται στο σκοτεινό σπήλαιο, όπου οι σκιές μέσω των οποίων αντιλαμβάνεται τον κόσμο είναι οι κατακερματισμένοι περιστασιακοί ψηφιακοί εαυτοί που συγκροτούν την κοινωνία της ρευστής μετανεωτερικής εποχής μας.

    Μιας εποχής, όπου όπως αναφέρει στο βιβλίο του «Ρευστή Αγάπη» ο Πολωνός κοινωνιολόγος Ζίγκμουντ Μπάουμαν «κυριαρχεί η ρευστή μοντέρνα ορθολογικότητα που συνιστά ελαφρά πανωφόρια και καταδικάζει τις χαλύβδινες θωρακίσεις». (Ψαρίδης, 2023: 178). Ο μοντέρνος ορθολογισμός που επιβάλλεται δεν είναι άλλος από τον ορθολογισμό των ιδιοκτητών των ψηφιακών μονοπωλίων. Μία ορθολογική λύση άλλωστε δεν προτείνει και στην Γκαμπριέλ ο εκπρόσωπος αυτών των μονοπωλίων; Μία λύση που θα την κάνει πολύ πιο αποδοτική στην εργασία της, διαγράφοντας τις οδυνηρές της μνήμες και δημιουργώντας γύρω της ένα δίχτυ προστασίας που την αποστασιοποιεί μεν από τους ανθρώπους, ωστόσο την κάνει να ζει «ασφαλής» σε έναν κόσμο όπου οι σκέψεις των ανθρώπων βρίσκονται κάτω από έναν διαρκή έλεγχο. Σκέψεις που παρέχουν έναν πλούτο δεδομένων που αποτελεί το έδαφος για να φυτρώσει η Τ. Ν και να δρέψουν τους καρπούς τους αυτοί που ελέγχουν το χωράφι του διαδικτύου (Μαυρόπουλος, 2024: 155 ). «Υπάρχουν ατελείωτα χωράφια όπου οι άνθρωποι δεν γεννιούνται πλέον. Μας καλλιεργούν» αναφέρει σε μία σκηνή στο «Matrix» ο Μορφέας στον Neo (αναγραμματισμός του One) του Ενός και μοναδικού, που έχει έρθει για να σώσει τον κόσμο από την ύπνωση. Μία ύπνωση που έχει προκληθεί από τους πράκτορες, τα σκεπτόμενα προγράμματα με ανθρώπινη μορφή που κρατούν τον κόσμο δέσμιο σε ένα ψεύτικο σύμπαν που έχει δημιουργηθεί μέσα από τις εκατομμύρια ελεγχόμενες πληροφορίες του καθενός οι οποίες δίνουν τα χαρακτηριστικά όχι του πραγματικού εαυτού, αλλά του ψηφιακού εαυτού. Του εαυτού που υπάρχει μόνο στο διαδίκτυο, ζει μια εικονική κοινωνική ζωή η οποία σε αντίθεση με την πραγματική δεν έχει τριβές, ευθύνες και στεναχώριες.Πάνω σε ποιες ανθρώπινες αδυναμίες έχει βρει τον χώρο της η Τ.Ν να απλώσει τα δίχτυα της έτσι που σε μία μελλοντική εποχή να αποτελεί το «θηρίο» που να καθίσταται το άτομο αδύναμο να το αντιμετωπίσει; Το ερώτημα τίθεται στην ταινία του Μπονελό που ο ίδιος σε συνέντευξή του διαπιστώνει ότι αυτό το μακρινό μέλλον ίσως δεν θα έπρεπε να το τοποθετήσει στο 2044 αλλά στο πολύ κοντινότερο. Τα ουδέτερα συναισθήματα είναι τα συναισθήματα που έχουν μόνο χώρο σε ένα τέτοιο μέλλον, όπου οι άνθρωποι που θα κατέχουν νευραλγικές θέσεις εργασίας, δεν θα αφήνονται να παρασυρθούν από το θυμικό τους και όπου το παρανοϊκό θα ταυτίζεται με το έντονα συναισθηματικά φορτισμένο.

    Μηχανές Τεχνητής Νοημοσύνης και Συνείδηση

    Οι ανησυχίες που εκφράζονται στον κινηματογράφο σχετικά με τις αρνητικές επιπτώσεις της κυριαρχίας της Τ. Ν στην ανθρώπινη προσωπικότητα, στον τρόπο που το άτομο σχετίζεται με τους γύρω του, καθώς και στην επίδραση που ασκεί στην εξελικτική πορεία του ανθρώπου, αποτυπώνονται σε ταινίες όπου τα μηχανήματα Τ. Ν μπορεί να αποκτήσουν συνείδηση. Η δημιουργία συνείδησης ανατρέπει τις σχέσεις ανάμεσα στον δημιουργό και το δημιούργημα τις κάνει έντονα ανταγωνιστικές σε ένα παιχνίδι δοκιμασιών και επίδειξης δυνάμεων που εμπεριέχει την πρόκληση το δημιούργημα να αποδειχτεί ισχυρότερο από τον δημιουργό του.

    Έτσι στην ταινία «Ex Machina» ένας δισεκατομμυριούχος προγραμματιστής (Όσκαρ Άιζακ) θα φέρει έναν από τους υπαλλήλους της εταιρείας, προκειμένου να συμμετάσχει σε ένα πείραμα στο οποίο επιχειρεί να μάθει αν το προηγμένης τεχνολογίας ρομπότ που έχει κατασκευάσει η Έιβα μπορεί να συμπεριφέρεται ανθρώπινα. Αν δηλαδή έχει συνείδηση ή αν προσποιείται ότι έχει. Το πείραμα θεωρείται πετυχημένο, αν ο άνθρωπος δεν καταλάβει ότι επικοινωνεί με υπολογιστή. Κατά τη διάρκεια του πειράματος η αλήθεια και το ψέμα καθίστανται δυσδιάκριτα. Αλλά και στην ταινία «Artificial Intelligence: AI» ο στόχος είναι να φτιαχτεί ένα ρομπότ που να μπορεί να αγαπάει. Όχι να προσομοίωνει τα συναισθήματα, αλλά να μπορεί να αγαπάει τους ανθρώπους που νοιάζονται για αυτό. Και εκεί μπαίνει το στοίχημα και η αναμέτρηση ανάμεσα στο τεχνητό ον και τον άνθρωπο.Άραγε η ολοένα αυξανόμενη παρουσία των μηχανών στις ζωές μας και η άμεση εξάρτησή μας από αυτές τις έχουν καταστήσει δεύτερη φύση μας, έτσι που το συναισθηματικό έλλειμμα που έχει προκύψει από αυτή την εξάρτησή μας να  μας κάνει να νιώθουμε ότι μπορεί να καλυφθεί από τεχνητά νοήμονα όντα που να διαθέτουν επιπλέον και την ικανότητα της προσομοίωσης του συναισθήματος; Αναζητούμε τους από μηχανής Θεούς που θα μας κάνουν να νιώσουμε ξανά, αλλά χωρίς να κινδυνεύουμε από τις επιπτώσεις των έντονα συγκινησιακών καταστάσεων; Αναζητούμε τη δημιουργία όντων που να ελέγχουμε τα συναισθήματά τους έτσι που να νιώθουμε ασφαλείς και ταυτόχρονα πάντα κυρίαρχοι του παιχνιδιού, ακόμη και αν αυτό το παιχνίδι είναι καταστροφικό για την ανθρωπότητα;

    Τα ερωτήματα τίθενται στις ταινίες που αναφέρθηκαν και ίσως η απάντησή τους ή μέρος αυτής, βρίσκεται σε αυτό που πολύ συνοπτικά περιγράφει ο Χένρι Τζέιμς στη νουβέλα του «ΤΟ ΘΗΡΙΟ ΣΤΗ ΖΟΥΓΚΛΑ» πάνω στην οποία στηρίχτηκε η ταινία του Μπονελό. Γράφει λοιπόν ο συγγραφέας: «Αν την είχε αγαπήσει θα ξέφευγε από τη μοίρα του και τότε, τότε θα είχε ζήσει. Εκείνη έζησε -ποιος ξέρει με πόσο πάθος- αφού τον αγάπησε για αυτό που ήταν. Απεναντίας εκείνος δεν τη σκέφτηκε ποτέ με άλλον τρόπο έξω από το πρίσμα του ψυχρού εγωισμού του και της χρησιμότητάς του σε αυτόν» (Henry, 2014: 97-98).  Ίσως λοιπόν οι απαντήσεις υπάρχουν σε αυτή την παράγραφο που γράφτηκε ένα αιώνα πριν. Ο άνθρωπος θα καταφέρει κάποτε να σπάσει το προδιαγεγραμμένο της μοίρας του και να απαλλαχτεί από τον φόβο του θανάτου, όχι δημιουργώντας μηχανές που θα επιδιορθώνουν τις ρωγμές της ατομικότητάς του, αλλά δραπετεύοντας από αυτήν, αποδεχόμενος τον εαυτό για αυτό που είναι και όχι προσπαθώντας να δημιουργεί ένα αντίγραφο αυτού. Αναζητώντας την ουσία της ύπαρξής του μέσα στην επικοινωνία του και την ουσιαστική του επαφή με τους άλλους ανθρώπους συναισθανόμενος αυτούς και επιτρέποντας στον πραγματικό του εαυτό, να αγαπήσει, να πονέσει, να θρηνήσει την απώλεια.
    Δηλαδή να ζήσει!ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

    Μαυρόπουλος, Α., (2024). ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ. Αθήνα: Τόπος.
    Σμοϊλης, Γ., (2023). ΣΤΗΝ ΟΘΟΝΗ ΤΟΥ ΜΥΑΛΟΥ ΜΟΥ. Αθήνα: ΑΙΓΟΚΕΡΩΣ.
    Ψαρίδης, Τ., (2023). ΧΕΙΡΑΓΩΓΙΚΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ-Νόημα και Εαυτός στη φυσική και ψηφιακή πραγματικότητα. Αθήνα: Εύμαρος.
    Henry, J., (2014). ΤΟ ΘΗΡΙΟ ΣΤΗ ΖΟΥΓΚΛΑ. Αθήνα: ΑΓΡΑ.

    Διαδίκτυο:
    https://www.news247.gr/magazine/culture/to-thirio-the-beast-bertrand-bonnello-venice-interview/
    Ένα «Από Μηχανής» θρίλερ επιστημονικής φαντασίας – tvxs.gr
    https://www.cinemagazine.gr/themata/arthro/a_i_artificial_intelligence_review-130970569/#google_vignette

    Επιπλέον ταινίες στις οποίες έγινε αναφορά στο άρθρο:
    «The Matrix», 1999.
    https://www.imdb.com/title/tt0133093/

    «Blade Runner», 1982.
    https://www.imdb.com/title/tt0083658/

    «Artificial Intelligence: AI», 2001.
    https://www.imdb.com/title/tt0212720/

    «Ex Machina», 2015.
    https://www.imdb.com/title/tt0470752/H Καλλίτσα Βλάχου είναι εκπαιδευτικός, μέλος της Πανελλήνιας Ένωσης Κριτικών Κινηματογράφου (ΠΕΚΚ) και  αντιπρόεδρος της Κινηματογραφικής Λέσχης Πετρούπολης. Είναι κάτοχος του Μεταπτυχιακού Διπλώματος (Master of Arts/MA) της Σχολής Ανθρωπιστικών Σπουδών του Ελληνικού Ανοιχτού Πανεπιστημίου στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα του Πανεπιστημίου Φιλοσοφία και Τέχνες (ΦΙΤ), στα πλαίσια του οποίου εκπόνησε τη διπλωματική της εργασία με τίτλο: «Κινηματογραφικά είδη και κινήματα, ως αντανακλάσεις του κοινωνικού τους πλαισίου. Μετεξέλιξη αυτών, φτάνοντας στον κοινωνικό κινηματογράφο του σήμερα». Έχει παρακολουθήσει με επιτυχία τα παρακάτω Προγράμματα Συμπληρωματικής Εκπαίδευσης στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ): «Κινηματογραφική Γραφή: Αφήγηση και Ύφος», «Πρακτικές Ασκήσεις Δημιουργικής Γραφής» και  «Κινηματογράφος: Ιστορία, Πρακτικές και Βασικές Αρχές Σκηνοθεσίας».  Έχει παρακολουθήσει με επιτυχία το ετήσιο πρόγραμμα Επιμόρφωσης με τίτλο: «Ειδική Αγωγή» στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας –Κέντρο Επιμόρφωσης και Δια Βίου Μάθησης καθώς και το Πρόγραμμα στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς στο τμήμα Οικονομικής Επιστήμης με τίτλο: «Διοίκηση της Εκπαίδευσης».  Είναι κάτοχος Διπλώματος Διετούς Μετεκπαίδευσης στη Γενική Αγωγή, Πτυχίου της σχολής Επιστημών της Αγωγής του Παιδαγωγικού τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Κρήτης και Πτυχίου Παιδαγωγικής Ακαδημίας Ψυχικού.

  • ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΤΟ ΠΕΠΛΟ Ο μαθηματικοί του 20ού αιώνα

    ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΤΟ ΠΕΠΛΟ Ο μαθηματικοί του 20ού αιώνα

    ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ

    ΤΕΥΚΡΟΣ ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ

    Μετάφραση: Κρίτων Ηλιόπουλος

    ISBN 978-618-230-091-6

    Διαστάσεις: 17 x 24 cm
    Αριθμός σελίδων:     352

    Τιμή: € 20

    Έτος έκδοσης: 2024Περιγραφή

    «Πρέπει να μάθουμε, και θα μάθουμε!» αναφώνησε ο Ντάβιντ Χίλμπερτ το 1930, στην ομιλία για την αναγόρευσή του σε επίτιμο πολίτη της γενέτειράς του. Ίσως η αισιοδοξία του να ήταν υπέρμετρη· ίσως, πάλι, απλώς να απηύθυνε πρόσκληση προς τους νεότερούς του επιστήμονες να συνεχίσουν να αναζητούν τη γνώση, όπως άλλωστε έκανε και ο ίδιος σε όλη του τη σταδιοδρομία. Στην αναζήτηση αυτή αναφέρεται και το βιβλίο τούτο — στο κυνήγι της μαθηματικής γνώσης, αλλά και στους ανθρώπους πίσω από αυτό.

    Τα μαθηματικά του 20ού αιώνα είναι ένα θαυμαστό ψηφιδωτό από καινούργιες ιδέες και νέες εφαρμογές των παλαιότερων, μεταξύ των οποίων ιδέες και θεωρίες που, ενώ δεν συμφωνούν με την ανθρώπινη διαίσθηση, σε πολλές περιπτώσεις βρήκαν εφαρμογή στην καθημερινότητά μας.

    Το βιβλίο αυτό όμως, περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, είναι ένας φόρος τιμής στους ανθρώπους στους οποίους χρωστάμε τούτη τη γνώση. Κι αν το στερεότυπο που πολλοί έχουν στο μυαλό τους για τους μαθηματικούς είναι εκείνο του μοναχικού και εκκεντρικού επιστήμονα, εδώ θα βρείτε μια πλειάδα χαρακτήρων — άλλων εξωστρεφών και παιχνιδιάρηδων, άλλων ασκητικών, άλλων βασανισμένων, άλλων απλώς κατατρεγμένων από τα τρομακτικά γεγονότα που σημάδεψαν τον αιώνα που πέρασε.

    Όπως είπε και ο ίδιος ο Χίλμπερτ, ας ανασηκώσουμε το πέπλο, κι ας δούμε πώς συνυφαίνονται η ιστορία, η ανθρώπινη φύση και η μαθηματική ευφυΐα, και με ποιον τρόπο όλα αυτά έχουν επηρεάσει άμεσα τον τρόπο με τον οποίο ζούμε, σκεφτόμαστε και αντιλαμβανόμαστε την παγκόσμια γλώσσα της φύσης σήμερα.

    Περιεχόμενα

    Πρόλογος 

    Εισαγωγή – Η belle époque των μαθηματικών
    Ανρί Πουανκαρέ – Γκέοργκ Κάντορ

    1. Αυτός που τόλμησε να ανασηκώσει το πέπλο (Ντάβιντ Χίλμπερτ)
      2. Η ολέθρια αυτοαναφορικότητα (Κουρτ Γκαίντελ)
      3. Μηχανές του νου (Άλαν Τιούρινγκ)
      4. Και η πληροφορία έγινε μέγεθος (Κλωντ Σάννον)
      5. Ένας κοσμοπολίτης πανεπιστήμονας (Τζων φον Νόυμαν)
      6. Εβραία και γυναίκα σε έναν ανδροκρατούμενο, αντισημιτικό κόσμο (Έμμυ Ναίτερ)
      7. Η τριανδρία του μέτρου (Ανρί Λεμπέγκ – Εμίλ Μπορέλ – Ρενέ Μπαιρ)
      8. Ex oriente lux (Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή)
      9. Τα αστέρια της Λουζιτανίας (Αντρέι Κολμογκόροφ – Ντμίτρι Εγκόροφ – Νικολάι Λούζιν – Πάβελ Αλεξάντροφ – Βλαντίμιρ Άρνολντ)
      10. Επαναστάτες και δικτάτορες (Νικολά Μπουρμπακί)
      11. Βίοι παράλληλοι (Σρινιβάσα Ραμάνουτζαν – Αλεξάντρ Γκρότεντικ)
      12. Χαοτικές διαδρομές (Μπενουά Μάντελμπροτ – Γκαστόν Ζυλιά – Έντουαρντ Λόρεντζ – Μίτσελ Φαϊγκενμπάουμ – Στήβεν Σμέηλ)
      13. Τα δισέγγονα του Διόφαντου (Τζούλια Ρόμπινσον – Γιούρι Ματιγιάσεβιτς)
      14. Τα μεγάλα προβλήματα (Άντριου Ουάιλς – Γκριγκόρι Πέρελμαν – Χρίστος Παπακυριακόπουλος – Πωλ Έρντος – Άλαν Μπέηκερ)
      15. Όρια και προοπτικές

    Γενική Βιβλιογραφία
    Εισαγωγικά αποσπάσματα
    Αναφερόμενα έργα
    Ευρετήριο ονομάτων    Bιογραφικό Συγγραφέα

    O Τεύκρος Μιχαηλίδης είναι διδάκτωρ μαθηματικών του Πανεπιστημίου Pierre et Marie Curie (Paris VI). Από το 1980 έως το 2021 εργάστηκε ως μαθηματικός στη μέση εκπαίδευση. Από το 1998 δραστηριοποιείται στον χώρο της «μαθηματικής λογοτεχνίας»· έχει γράψει δώδεκα κι έχει μεταφράσει πενήντα ένα βιβλία που σχετίζονται με τα μαθηματικά, και απευθύνονται στο ευρύ κοινό. Έργα του έχουν εκδοθεί σε οκτώ ξένες γλώσσες. Για το σύνολο του ερευνητικού και εκπαιδευτικού του έργου, η γαλλική κυβέρνηση του έχει απονείμει τον τίτλο του Chevalier dans l’ordre des palmes académiques. Είναι ιδρυτικό μέλος της ομάδας «Θαλής + Φίλοι», η οποία έχει ως στόχο το γεφύρωμα του χάσματος ανάμεσα στα μαθηματικά και τις υπόλοιπες πολιτιστικές δραστηριότητες.